E fundit!

22:46 TODAY

After the match, protesters move to the DP headquarters: Opposition sold out

After the match, the protesters moved in front of the DP h...

SMOKE CURTAIN

2026-04-01 09:50:00, Opinione Ditmir Bushati

SMOKE CURTAIN

Enthusiastic promises to conclude negotiations by 2027 and the European Union accession process by 2030 were somewhat eclipsed by the joint initiative of the Prime Minister of Albania and the President of Serbia, published in the German newspaper Frankfurter Allgemeine Zeitung, to renounce membership and accept some kind of "second-level" relationship with the EU.

Since the Russian aggression in Ukraine, the EU's enlargement policy has undergone a shift. From Croatia's last EU accession in 2013 until February 2022, enlargement was a stalled and politically contested process. As a result of the war, it is now being seen as an important instrument for European security.

Seen in this context, enlargement is increasingly being used not only to prepare countries for membership, in terms of rule of law reforms, sustainable economic and social development, but also as an opportunity to strengthen their resilience, by aligning them geopolitically with the EU, in a security environment affected by the war on the continent. A war that has entered its fifth year.

Against this background, the debate has intensified on whether the enlargement process requires new institutional models or not, with the aim of intensifying it. Among others, the following have been proposed: (i) a 'gradual accession' process or one with different phases, where each phase is linked to the completion of certain reforms; (ii) 'integration into the EU's internal market', as an intermediate and preparatory stage to facilitate EU membership; (iii) 'reverse enlargement', which gives priority to membership before fulfilling the criteria, accompanied by the relevant guarantees for their fulfillment by being part of the EU.

Such proposals aim to reconcile geopolitical urgency with the current framework of the EU accession process. Of the above-mentioned proposals, that of 'reverse enlargement' has been rejected by EU member states, which insist on a process that combines rule of law reforms with geopolitical alignment.
Meanwhile, the initiative of the Prime Minister of Albania and the President of Serbia creates a smokescreen, as it proposes models that are unrelated to each other: participation in the EU internal market and the Schengen area, while giving up EU membership.

Për një çështje si anëtarësimi në BE, i cili konsiderohet një objektiv kombëtar për t’u përmbushur, pas anëtarësimit në NATO, nisma do të duhej t’i nënshtrohej paraprakisht një diskutimi të njëmendtë politik e shoqëror. Qeveria duhet të demonstrojë aftësi për të kryer tri detyra: (i) kuptimin në kohë të problemeve që kanë lidhje me etapat e ndryshme të procesit të zgjerimit; (ii) përpunimin e thelluar të rrugëzgjidhjeve që propozon pa u shmangur nga përgjegjësia; dhe (iii) formulimin e një strategjie në mënyrë transparente për zbatimin e asaj çka është më e dobishme si rrugëzgjidhje.

Ne shqiptarët nuk kemi asnjë dilemë dhe mbetemi të patundshëm në aspiratën tonë për t’u bashkuar me popujt e tjerë në familjen europiane. Ndaj, meritojmë të informohemi për arsyet e kësaj nisme e të dëgjohemi se çfarë mendojmë se duhet bërë për të jetësuar rrugën europiane.

E prezantuar për audiencën gjermane, e cila mban barrën kryesore të shpenzimeve financiare në BE, nisma u përcoll me ftohtësi nga politika gjermane. E vetmja që komentoi nismën ishte komisionerja e zgjerimit, e cila tha se ‘propozuesit nuk e kanë idenë se sa shumë punë e reforma nevojiten për të qenë pjesë e tregut të brendshëm dhe zonës Schengen’. Një deklarim shkurajues krahasuar me qëndrimet e mëparshme të saj se ‘objektivi i Shqipërisë për të përmbyllur procesin e bisedimeve për anëtarësim me BE brenda vitit 2027, është një objektiv ambicioz, por i arritshëm’. Nëse përmbyllja e negociatave është një objektiv i arritshëm, nuk ka arsye që pjesëmarrja në tregun e brendshëm të BE-së, që në çdo rrethanë është më pak sesa anëtarësimi, të mos jetë një objektiv i arritshëm për Shqipërinë.

Gjithashtu, çdo sugjerim dhe nismë nga ana e komisioneres për ngjizjen e një procesi politik dhe demokratik, krejtësisht të munguar, që në fakt duhet t’u paraprinte nismave të tilla në Shqipëri dhe Serbi, do të vlerësohej si ndjeshmëri e institucionit që ajo përfaqëson, ndaj vlerave dhe parimeve të demokracisë, dialogut dhe mirëkuptimit politik. Në të njëjtën kohë, do të sinjalizonte edhe një rikthim në traditën më të mirë të Komisionit Europian, duke treguar kujdes të posaçëm për inkurajimin dhe respektimin e proceseve demokratike në jetën politike dhe shoqërore, më shumë sesa për mbushjen e kutizave të shumë e shumë planeve, matricave e strategjive që në një pjesë të rasteve nuk prodhojnë efekte të matshme në jetën e qytetarëve.

KEQKUPTIMET PËR TREGUN E BRENDSHËM

Pjesëmarrja në tregun e brendshëm për vendet jo anëtare të BE-së do të thotë pranim i rregullave të BE-së për zbatimin e lirisë së lëvizjes së mallrave, shërbimeve, kapitaleve dhe njerëzve, por pa pasur mundësinë e përfitimit financiar dhe shfrytëzimin e instrumenteve që korrigjojnë pabarazitë që mund të krijohen, të cilat janë të disponueshme vetëm për vendet anëtare. Ndërsa, zona Schengen nuk është një paketë ekonomike, por një regjim strikt besimi që përfshin sigurinë, drejtësinë, politikën e vizave dhe kontrollin kufitar.

Është e rëndësishme të dihet se Zona Ekonomike Europiane u krijua në vitin 1992 për të mundësuar pjesëmarrjen në tregun e brendshëm të BE-së të vendeve si Norvegjia, Islanda, Lihtenshtajni, të cilat nuk synonin anëtarësimin, por një treg të përbashkët me BE-në, për shkak të interesit ekonomik dhe politik të ndërsjellë. Vendet e lartpërmendura pranuan rregullat e mbikëqyrjes së BE-së, për shkak të madhësisë së tregut dhe standardit të lartë, pasi Zona Ekonomike Europiane përbëhet nga ekonomi të zhvilluara me institucione të konsoliduara, demokraci të përparuara, standarde sigurie dhe sundim të së drejtës. Në këtë mënyrë, si anëtarët e BE-së ashtu dhe jo anëtarët përfitojnë në një treg më të madh e më të rregulluar, ku ekonomitë kombëtare janë në gjendje të përballojnë forcat e konkurrencës dhe ku konsumatori ka më shumë mundësi zgjedhjeje.

Në praktikë kjo do të thotë se të gjitha bizneset dhe njerëzit trajtohen sikur të jenë pjesë e BE-së, dhe mund të vendosen e lëvizin lirisht kudo bizneset e tyre, pa kurrfarë pengese, tarifore apo jo-tarifore. Gjithashtu, rregullat e prokurimit publik janë në mbështetje të tregut të brendshëm. Parimet e përgjithshme të tregut si mos-diskriminimi, transparenca, trajtimi i barabartë, njohja e ndërsjellë, proporcionaliteti aplikohen edhe për prokurimin publik.

A mund të jetë modeli i Norvegjisë, Islandës dhe Lihtenshtajnit i zbatueshëm në rastin e Shqipërisë dhe Serbisë? Ky mund të ishte një opsion që duhej eksploruar shumë kohë më parë në bashkërendim edhe me nismat e integrimit rajonal. Ky i fundit është konsideruar gjithnjë si parakusht për anëtarësimin në BE. Por fatkeqësisht vijon të mbetet i pashfrytëzuar siç duhet ose i keqshfrytëzuar.

Në Samitin e Sofjes në vitin 2018, BE-ja dhe Ballkani Perëndimor u angazhuan për krijimin e Tregut të Përbashkët Rajonal të Ballkanit Perëndimor, si parapërgatitje për përfshirjen e rajonit tonë në tregun e brendshëm të BE-së. Në vend që të punonin për përshpejtimin e këtij procesi të ndërlikuar që kërkon përmbushjen e standardeve europiane, Kryeministri i Shqipërisë dhe Presidenti i Serbisë krijuan një projekt paralel, të quajtur Ballkani i Hapur, qëllimi dhe rezultatet e të cilit mbeten edhe sot të paqarta.

Mund të tingëllojë ironike, por sapo Shqipëria përparoi me grup-kapitujt për anëtarësim në BE, e braktisi Ballkanin e Hapur. Teksa presim Raportin për Piketat e Ndërmjetme dhe qëndrimin e përbashkët të BE-së për grup-kapitullin e parë që ka lidhje me sundimin e së drejtës dhe që është përcaktues për cilësinë dhe shpejtësinë me të cilën do të mbyllen kapitujt e anëtarësimit në BE, Shqipëria ribashkohet me Serbinë duke deklaruar heqjen dorë nga anëtarësimi dhe pranimin e njëfarë raporti “të nivelit të dytë” me BE-në.

Duke lënë mënjanë kontekstin e mësipërm kontradiktor, në shikim të parë, kërkesa për t’u bërë pjesë e tregut të brendshëm të BE-së mund të duket tërheqëse, pasi njerëzit me të drejtë orientohen për nga përfitimet ekonomike kudo në botë. Shqiptarët dhe serbët nuk bëjnë përjashtim në këtë drejtim. Mjafton të kujtojmë impaktin që pati tek qytetarët dhe bizneset rënia e ‘Murit të Schengen-it” dhe sigurimi i lëvizjes pa viza.

Mirëpo në BE nuk ka asgjë falas. Sidomos kur bëhet fjalë për tregun e brendshëm, i cili, është një nga format më të sofistikuara të integrimit ekonomik që njohim deri më sot. Pjesëmarrja në të nuk është si shëtitjet në park, por si garat olimpike, ku nevojitet stërvitje serioze dhe e përditshme. Tregu i brendshëm funksionon mbi një nivel besimi për zbatimin pa pengesa të lirisë së mallrave, shërbimeve, kapitaleve dhe njerëzve. Për ta bërë të mundur këtë, vendet anëtare të BE-së duhet të besojnë se ne kemi jo vetëm ligjet e shkruara, por edhe kapacitetin për të zbatuar rregullat dhe politikat e BE-së.
Tregu i brendshëm i BE-së nuk ka të bëjë veç me ekonominë, por mbi të gjitha me sundimin e së drejtës në ekonomi. Ndaj, integrimi në tregun e brendshëm të BE-së është i pamundur nëse nuk ndryshohet modeli i tanishëm i qeverisjes që bazohet tek personalizimi i pushtetit dhe kontrolli i plotë mbi të gjitha institucionet, metastazat e korrupsionit dhe krimit të organizuar në sektorët kritikë të ekonomisë.

Hetimet e SPAK-ut në lidhje me tenderat në infrastrukturë dhe teknologji, ndër të tjera, na dëshmojnë nevojën për të siguruar një garë të barabartë për të gjithë bizneset vendase apo europiane, duke zbatuar rregullat e prokurimit publik dhe konkurrencës. Po kështu, nevojiten politika dhe veprime që krijojnë besimin e vendeve anëtare për sa i takon zhbllokimit të fondeve të BE-së në fushën e bujqësisë dhe teknologjisë, si pasojë e shkeljeve të pretenduara dhe hetimeve të ndërmarra nga institucionet europiane dhe shqiptare. Me fjalë të tjera, çdo para që del nga buxheti i shtetit apo euro që vjen nga buxheti i BE-së dhe që prokurohet duhet t’i nënshtrohet të njëjtës logjikë.

Shkurt, pa sundim të së drejtës, demokraci dhe mirëqeverisje as që mund të imagjinohet pjesëmarrja në tregun e brendshëm të BE-së, rritja e fuqisë prodhuese, eksportuese dhe as gëzimi i përfitimeve që vijnë prej kësaj pjesëmarrjeje.
Nismëtarët bëjnë të qartë se nuk po kërkojnë integrim institucional në BE. Pra, nuk e konsiderojnë pjesëmarrjen në tregun e brendshëm si një etapë të ndërmjetme drejt anëtarësimit në BE. Austria, Suedia dhe Finlanda fillimisht u bënë pjesë e tregut të brendshëm të BE-së dhe më pas u pranuan në BE. Gjithashtu, Islanda, e cila është pjesë e tregut të brendshëm, ka paralajmëruar mbajtjen e një referendumi, për t’u konsultuar me qytetarët në lidhje më një anëtarësim të mundshëm në BE. Në rast se qytetarët do të përgjigjen pozitivisht, atëherë Islanda do të jetë vendi i 28-të i BE-së.

Pjesëmarrja në institucionet e BE-së është një element përbërës i procesit të anëtarësimit dhe pa të anëtarësimi nuk ekziston. Sado që qëllimi i nismës mund të jetë për të hapur vetëm derën e tregut të brendshëm të BE-së, duke njohur vështirësitë e hapjes së derës së madhe të BE-së, ambicia jonë nuk mund të përfundojë këtu. Aq më tepër që BE-ja është treguar bujare me Shqipërinë, duke na dhënë mundësinë për të hapur me një shpejtësi të paprecedentë të gjithë grup-kapitujt, dhe duke pritur prej nesh përmbushjen e kritereve që kanë të bëjnë me mbylljen e tyre për anëtarësimin në BE.
Nuk duhet të harrojmë se në mjedisin e tanishëm gjeopolitik BE-ja udhëhiqet jo vetëm nga logjika e tregtisë, por edhe nga logjika e sigurisë dhe madje e mbrojtjes së integritetit të tregut të vet. Prandaj, investimet gjithashtu shikohen nën prizmin e sigurisë. Është kjo arsyeja pse BE-ja ka miratuar rregullore mbi shqyrtimin e investimeve të huaja direkte. Këto elemente pasqyrohen edhe në procesin e bisedimeve për anëtarësim për të vlerësuar se kush po investon, ku po investohet dhe kush kontrollon sektorët kyç të tilla si: energjia, infrastruktura, telekomunikacioni, të dhënat dhe teknologjitë e përparuara.

ILUZIONI I SCHENGEN-it

Eksperienca e vendeve me të shkuar të ngjashme me atë të Shqipërisë dhe Serbisë tregon se vendet fillimisht janë bërë pjesë e BE-së, dhe më pas pjesë e zonës Schengen. E kundërta e asaj që propozohet në nismën e përbashkët të Kryeministrit të Shqipërisë dhe Presidentit të Serbisë, ku kërkohet pjesëmarrja në Schengen pa qenë pjesë e BE-së.

Vendeve që u anëtarësuan në BE në vitin 2004 dhe që vendosen të bëhen pjesë e Schengen-it iu deshën edhe katër vjet pas anëtarësimit në BE për t’u bërë pjesë e Schengen-it. Kroacisë, e cila u bë pjesë e BE-së në vitin 2013, iu deshën edhe dhjetë vjet të tjera për t’u bërë pjesë e Schengen-it. Ndërsa Bullgarisë dhe Rumanisë që u anëtarësuan në BE në vitin 2007 iu deshën plot tetëmbëdhjetë vjet për t’u bërë pjesë e Schengen-it. Pjesëtarët e Schengen-it që nuk janë anëtarë të BE-së janë Zvicra, Norvegjia, Islanda dhe Lihtenshtajni. Standardi i lartë i të cilëve, i pakrahasueshëm me atë të Shqipërisë dhe Serbisë, nuk ka nevojë për komente të mëtejshme.

Faktet e sipërpërmendura flasin vetë. Për t’u bërë pjesë e Schengen-it, kërkesat janë edhe më të rrepta sesa anëtarësimi në tregun e brendshëm apo anëtarësimi në BE, sepse kërkohet besim i plotë në institucionet e shtetit që po anëtarësohet, luftë pa kompromis ndaj korrupsionit dhe krimit të organizuar, bashkëpunim i plotë në fushën policore dhe gjyqësore, si dhe harmonizim i plotë me politikat e BE-së.

First of all, this cooperation means acting on European arrest warrants so that the country acceding to Schengen does not become a "safe haven" for individuals or structured criminal groups that evade justice. The balance of the Albanian police and law enforcement institutions in executing arrest warrants of structured criminal groups is extremely deficient.

Sensitivity to the repeated demands of international partners to eliminate organized crime groups is low. Security structures in general and the police in particular suffer from the lack of trust of international partners. No marketing strategy or action plan can replace iron political will in this area. The only currency that counts in this case is the belief that a country controls its territory and security risks, and that law enforcement institutions function equally for everyone.

The work of becoming part of the Schengen area is many times more difficult and challenging than fulfilling the criteria that enabled the lifting of the visa regime with the Schengen area, or fulfilling the criteria for EU membership. Therefore, let us not harbor any illusions. Our path to Schengen will be even longer, even more difficult than that of participation in the internal market and EU membership.

SUSTAINABLE PATH

In such conditions, the question that requires an answer from the initiators of the proposal themselves is why they are asking the EU for something that is impossible to obtain and what is the value of this proposal. Why this smokescreen now?

Whatever the reasons behind the initiative, it is certain that, for Albania, the only sustainable path is full EU membership. Sitting with dignity at a table where rights and obligations apply equally to all, and not a secondary relationship with the EU. Meanwhile, the EU's reward for reforms in the area of ??the rule of law and geopolitical alignment remain essential for the effectiveness of enlargement and its role in strengthening European security.

EU membership can be achieved through building a climate of cooperation and political understanding that encourages the rule of law, guarantees free and fair elections, media freedom, and rigorous implementation of European rules in all areas of governance. This goal can only be achieved through sustainable reforms and measurable results. Not through illusions or evasion of political responsibilities.

The analysis is a publication of the Friedrich-Ebert-Stiftung Tirana.