LEXO PA REKLAMA!

SHKARKO APP

Mrekulli në Voskopojë/ Arti i afreskeve në "Parisin e Ballkanit"

23 Dhjetor 2022, 12:35, Kulturë CNA

Mrekulli në Voskopojë/ Arti i afreskeve në "Parisin e

Konservatorët në Voskopojë të Shqipërisë po bëjnë gara për të shpëtuar qindra kryevepra ortodokse të shekullit të XVIII-të në kishat e shkatërruara nga koha.

Thellë në Shqipërinë juglindore, një fshat i vogël mban pesë kisha që kanë një nga përqendrimet më madhështore të artit të afreskut të krishterë ortodoks në botë.

Nga jashtë, kishat në Voskopojë ngjajnë me hambarë prej guri, një pasqyrim i shekullit të XVIII-të. Trashëgimia si vendtakimesh të krishtera në Perandorinë Islame Osmane. Brenda, megjithatë, ato zbulojnë kryevepra të pikturuara të bluve, të kuqeve dhe të verdhave brilante që marrin jetë në tema të mrekullueshme (Krishti i Plotfuqishëm ose Pantokrator) dhe të çuditshëm (Shën Nikolla tejkalon perëndeshën Artemis). “Për ne është si Luvri,” thotë Ministrja e Kulturës e Shqipërisë, Elva Margariti.

Mrekulli në Voskopojë/ Arti i afreskeve në "Parisin e

Nuk ka objekte të tjera në Shqipëri apo në botë si kishat e Voskopojës dhe afresket e tyre 43,000 metra katrorë. Qeveria i caktoi ato Monument Kulture dhe në vitin 2020 njohu qendrën e fshatit ku ndodhen shumica e tyre si Ansambël Historik. Ndoshta më e rëndësishmja, afresket janë një artefakt mbresëlënës. Lindja takon Perëndimin e një identiteti multikulturor, multifetar shqiptar, shumë prej tyre kishin frikë se do të shuhej nën regjimin e mëparshëm komunist.

Është një mrekulli e vogël që afresket mbijetojnë. Duke filluar nga fundi i shekullit të XVIII-të, Voskopoja u plaçkit dhe u shkatërrua tri herë në 20 vjet. U dogj në Luftën e Parë Botërore dhe u bombardua në Luftën e Dytë Botërore. Nga më shumë se 20 kisha që dikur ishin në fshat, vetëm gjashtë kanë mbetur, duke përfshirë pesë me afreske.

Në dekadat e fundit, këto thesare arkitekturore dhe artistike kanë rënë në shkatërrim. Një kishë pësoi atë që një autoritet rajonal e quajti dëmtim të nivelit "SOS" nën reshjet e mëdha të shiut në vitin 2021, kur çatia e saj u shemb pjesërisht. Një tjetër u deklarua e dëmtuar një vit më vonë.

Tani, ndërsa turizmi në zonë rritet, një kuadër studiuesish dhe restauruesish të përkushtuar po garojnë për të shpëtuar kishat. Në nëntor, Ministria e Kulturës zbuloi një propozim ambicioz që do t'i sillte ruajtësit e artit nga e gjithë Europa dhe arkitektët e konservimit për t'i restauruar ato para se të jetë tepër vonë.

"Parisi i Ballkanit"
Shqipëria ka një histori të trazuar. Gjatë mijëra viteve, vendi u pushtua nga disa perandori, nga ato romake në bizantine dhe otomane. Pikërisht në kohën e fundit Voskopoja lulëzoi, duke u bërë "Parisi i Ballkanit" në vitin 1760, siç shkruan vëzhguesi.

Mrekulli në Voskopojë/ Arti i afreskeve në "Parisin e

Voskopoja, në atë kohë një qytet me besim, kontrollonte një rrugë fitimprurëse tregtare tokësore midis Adriatikut dhe Stambollit, që lidhte osmanët me dogët në Venecia, habsburgët në Vjenë dhe më gjerë. Në kulmin e saj, funksiononin rreth 50 esnafe artizanale, duke tërhequr dhe trajnuar artizanë si rrobaqepës, argjendarë dhe armëpunues. Për njëfarë kohe, qyteti kishte të vetmen shtypshkronjë në Perandorinë Osmane, të ushqyer nga Akademia e Re, një kuti e ideve iluministe e themeluar në 1744.

Shkathtësia ekonomike e qytetit i mundësoi atij të lulëzonte si një qendër e besimit dhe artit të krishterë ortodoks në perandorinë e dominuar nga Islami, duke çuar në një lulëzim në ndërtimin e kishave. Por duke filluar nga fundi i shekullit të XVIII-të, qyteti filloi të bjerë. Në vitin 1769 grabitësit, me gjasë nga rajoni përreth, plaçkitën Voskopojën. Banorët ikën dhe qyteti dikur madhështor u reduktua në një fshat të vogël. Ajo u shty më tej nga luftërat e mëdha të shekullit të XX-të. 

Pas Luftës së Dytë Botërore, diktatori Enver Hoxha konsolidoi sundimin e tij mbi Shqipërinë, duke zbatuar ateizmin nën regjimin e tij komunist. Kishat e mbijetuara të Voskopojës, në rastin më të mirë, u lanë pas dore, u përdorën si magazina dhe depo. Kishat gjetkë u shkatërruan. Besimtarët fshehurazi fshehën ikona fetare nën dërrasat e dyshemesë në shtëpitë e tyre. Priftërinjtë, si dhe imamët dhe klerikë të tjerë, u ekzekutuan ose u dërguan në kampet e punës.

Mrekulli në Voskopojë/ Arti i afreskeve në "Parisin e

“Mendoj se është e rëndësishme që fëmijët [sot] të dinë se çfarë besonin paraardhësit e tyre, çfarë sakrifikuan dhe çfarë luftuan për të shpëtuar,” thotë Fjoralba Prifti, drejtore e Muzeut Kombëtar të Artit Mesjetar në Korçë aty pranë, i cili mban 6,400 ikona, duke përfshirë edhe shumë të shpëtuara nga kishat e Voskopojës.

(Perandoria Osmane mbretëroi për 600 vjet. Ja pse u ngrit dhe ra.)

Kur regjimi ra në vitin 1991, fshatarët u mblodhën në Shën Nikollë. “Edhe pse kishin frikë, kishin njëri-tjetrin”, kujton At Thoma Samaraj, kryeprift i kishave të Voskopojës që në atë kohë. "Perëndia gjithmonë na ka thënë: "Unë jam brenda jush".

Koha ka vazhduar të degradojë kishat. Në vitin 2002 dhe 2004, ata fituan njohje të dyshimtë në listën e "shikuar" të Fondit Botëror të Monumenteve të vendeve të trashëgimisë në rrezik. Në vitin 2018, ata hynë në listën e “7 më të rrezikuarve” të Europa Nostra.

“Është një vend ku bëhen ndërhyrje të vazhdueshme, në të gjithë fshatin,” pranon Margariti, ministrja e Kulturës. Por ka kaluar situata më të këqija. “Kjo është fryma e shqiptarëve – duke rezistuar gjithmonë dhe duke treguar gjithmonë se mund të vazhdojnë artin e tyre, trashëgiminë e tyre kulturore, ndër vite”, shton ajo.

Bukuri e brendshme
Plagët nga historia janë ende të dukshme në një turne të fundit në Kishën e Shën Mërisë me Anxhela Zgurin, docente pranë Institutit të Monumenteve të Kulturës të qeverisë dhe pronare e bujtinës Bujtina Liana. (Zguri dhe një docent tjetër kryejnë turne; vizitorët mund t'i kontaktojnë ata duke telefonuar në numrin e vendosur jashtë çdo kishe.) Narteksi u shkatërrua dhe naosi u rrënua pjesërisht nga bombat e Luftës së Dytë Botërore. Të shtrembëruara nga ekspozimi i viteve, shumica e afreskeve "nuk janë në gjendje të mirë", thotë ajo. Megjithatë, ajo mbetet një strukturë mbresëlënëse.

E ndërtuar në vitin 1699, është më e madhja dhe më e vjetra nga katër kishat me afreske që qëndrojnë ende në fshat. Tri të tjerat u ngritën brenda disa dekadave dhe të gjitha janë të vendosura afërsisht në të njëjtin stil bazilik. (I pesti është në një manastir në një kodër me pamje nga fshati.)

Mrekulli në Voskopojë/ Arti i afreskeve në "Parisin e

Ajo që e dallon secilin është arti në mure. Arti ortodoks duhej t'u përmbahej disa parimeve të ikonografisë fetare, dhe afresket duhej t'i përcillnin historitë e Biblës dhe të krishterimit të hershëm tek një kongregacion analfabet. Pjesa tjetër varet nga imagjinata e piktorëve.

(Dikur sekret shtetëror, këta bunkerë shqiptarë tani janë muze.)

Në Kishën e Shën Marisë, skenat e kryeengjëjve Mikael dhe Gabriel janë pika kryesore; Vajza 5-vjeçare e Zgurit imagjinon se po fluturojnë. Përreth kthesës, një pikturë lunette në Kishën e Shën Athanasiut përshkruan kullat e Babilonisë që bien mbi banorët e saj fatkeqë, midis veprave të tjera të nënshkruara nga vëllezërit Kostandin dhe Athanas Zografi, artistë të frytshëm që i shtuan stilit ortodoks lulëzimin barok, rokoko dhe gotik. Në shekullin e XVIII-të. Që atëherë, shkelësit kanë zhvlerësuar shumë skena.

Pjesa qendrore e fshatit, Kisha e Shën Nikollës, është domeni i David Selenicës, një mjeshtër portreti aktiv këtu në vitet 1720, i cili pikturoi në mënyrë anekdotike fytyrat e fshatarëve mbi trupat e shenjtorëve. Në një panel, Shën Nikolla lutet mbi trupin e një marinari, teksa dallgët e një stuhie të frikshme rrokullisin anijen e tij. Muralisti zgjodhi ta vendoste shenjtorin në mënyrë anakronike mbi një galion me katër direkë, të zbukuruar me top.

(Purale të gjalla mbulojnë këto manastire rumune brenda dhe jashtë.)

Lëvizja e ringjalljes
Ka shpresë për kishat e mbetura të Voskopojës. Të inkurajuar nga rritja e turizmit, vendasit po hedhin dritë mbi strukturat, fshatin dhe historinë e tij. Në nëntor, Ministria e Kulturës shpalli një plan ambicioz për restaurimin dhe zhvillimin e qytetit.

Plani përfshin fortifikimin e muraturës dhe çatitë e varura të tri kishave. Afresket do të restaurohen jo vetëm nga "maestrosët e vjetër" të teknikës, por edhe nga profesorë ndërkombëtarë dhe studentë të ruajtjes së artit, në terren. Gjithashtu në listën e dëshirave: ndriçim i ri për një eksperiencë muzeale, guida audio, turne virtualë dhe madje edhe realitet i shtuar.

Mrekulli në Voskopojë/ Arti i afreskeve në "Parisin e

(Këtu janë 20 nga katedralet më të jashtëzakonshme në Europë.)

Ministria ka dorëzuar propozimin në Bankën Europiane për Rindërtim dhe Zhvillim për financim, i cili sipas Margaritit mund të arrijë rreth dy milionë euro (2.1 milionë dollarë). Projektet e rehabilitimit do të zgjasin të paktën dy vjet.

Ndërkohë, maestrosët kanë nisur tashmë punën për afresket e Shën Nikollës. Pas gjashtë muajsh janë përfunduar dy panele. Diku tjetër në qytet, udhëtarët mund të qëndrojnë në pallate historike të rinovuara dhe të mësojnë për lavdinë e dikurshme të Voskopojës. Në një fushë pak përtej fshatit ekzistues sot, shenjat shënojnë vendin ku dikur qëndronin akademia e madhe, biblioteka dhe shtypshkronja. Dhe në Muzeun Kombëtar të Artit Mesjetar, i cili pati një rekord prej 27,000 të pranishmëve këtë vit, vizitorët mund të shohin nga afër një duzinë ikona të Zografit dhe një Selenicë të rrallë, së bashku me pikturat e bashkëkohësve të tyre, gdhendje në dru dhe punime metalike.

Në këtë xhep të Shqipërisë, ruajtja është personale. Të rritur nën regjimin komunist, “njerëzit e moshës sime nuk e dinin se çfarë ishte kisha, çfarë ishte Zoti”, thotë Prifti. "Është e rëndësishme që njerëzit e një vendi të dinë traditat e tyre - nga kanë ardhur dhe ku i përkasin."/CNA.al

Lajmet e fundit nga