'Keep your head, don't suffer like Trifon Xhagjika and Stavri Rafael'/ The writer reveals how Klito Fundo and Ahmet Golemi warned him

2022-12-26 14:47:00, Kulturë CNA

'Keep your head, don't suffer like Trifon Xhagjika and Stavri

Klito Fundo and Ahmet Golemi

Writer, teacher of literature and history of civilizations, Sadik Bejko has recalled an episode from the past.

Bejko has told through a confession on social networks about his poem "Letter to Mother", where, as the writer says in one of the stanzas, there was a little "poison", which suited him for the time.

He further confesses that he read this poem to two of his friends, intellectuals of the time, Klito Fundos, poet and Ahmet Golem, who after hearing his poem warned him that he could suffer like Trifon Xhagjika and Stavri Rafael.

Rrëfimi i plotë i Sadik Bejkos.

SI MË MBROJTËN TRIFON XHAGJIKA DHE STAVRI RAFAEL

FALEMIDERIT TRIFON XHAGJIKA

Ndjehem krenar, i vlerësuar, që (nga "Klubi i Poezisë") më nderuan të jem në fshatin Peshtan, dhe që munda të flas në ditën e inagurimit të memorialit të poetit të pushkatuar Trifon Xhagjika.

Ka një gjë që atje nuk e thashë në fjalën time. Një ide që peshon rëndë, që dje dhe sot e bluaj, po e bluaj në vete. Ide që rrah ta varros vetes dhe s'mundem, nuk ia arrij. Nuk e bëj dot.

Këtë lëmshin që e kisha nën gjuhë, gati ta them e nuk e thashë dot atje në Peshtan, më datën 23 Dhjetor 2018, po e zbraz tani: Trifon Xhagjika, Stavri Rafael, Fadil Kokomani, Vangjel Lezhoja e pësuan, u burgosën, hoqën e vuajtën.... u vunë në litar, në plumb dhe vdiqën ... por ne, të pasmit...shpëtuam. Për ne që erdhëm mbas, pësimi i tyre tragjik qe një mësim. Ata... na e zgjatën jetën. Ata u vranë për politikë, u vranë se nuk i donte shteti.

U vranë për ide, për poezi..

Vritet njeriu për politikë, vritet dikush nga që është kundërshtar politik? Kjo, që të ishe kundërshtar politik, atëherë ishte baraz me vdekjen. Edhe më shumë sesa me vdekje: ishte baraz me shfarosjen totale, me zhdukjen jo vetëm politike si familje, si fis, me flakjen te të vdekurit.

Kur (si poetë të rinj) në ato vite shkruanim ndonjë poezi, një vag a një strofë politikisht me rrezik për kohën, shokët tanë më të moshuar se ne, na thoshin: mos. ..mos...grise poezinë, fshije vargun, shuaje strofen... mos se do ta pësosh, se do të hash kokën, do të hash plumbin ballit, do të varrosin pa varr si Trifon Xhagjikën.

Kjo ishte ajo gjëja që matesha ta them dhe nuk e thashë dot. Nuk e thashë atje në Peshtan.

Ai Burri. Ai Tifoni u vra edhe për ne. Pas tij ne u fshehëm, e ruajtëm kokën, e ulëm kokën. U përulëm si ai që në vijën e zjarit ku fishkëllejnë plumbat, e struk kokën mes supeve.

Jo të gjithë janë trima.

Ne mësuam nga fatkeqësia, nga vdekja. Disa nga ne sot duhet të të thonë: falemderit, Trifon. Faleminderit!

Ty të vranë, ti ike, por ne sivëllezërit e tu poetë që erdhëm mbas teje, nxorëm mësime nga mynxyra.

Ti na shpëtove, na zgjate jetën.

Jeta është e shtrenjta. Ti na ndihmove të mos vdesim para kohe.

26.12.2018

Ja, se si ka ndodhur:

Ishte viti 1965. Kisha shkruar një poezi "Letër nënës". I ndikuar nga poeti italian Salvatore Quasimodo, nobelist. Në shqip atëherë njihej vetëm një poezi me titull "Letër nënës", përkthim nga rusi i vetëvrarë S. ESENIN.

Italiani S. Quasimodo e titullonte poezinë e tij "Mater dulcissima", me sa më kujtohet.

"Mater dulcissiman" e kisha lexuar bashkë me një tufë poezish, një dorëshkrim ...përkthime shkruar me penë, me bojë mbi letra format A 4. Mbase përkthimi i librit "Et subito sera" që atëherë në Tiranë në rrethe të ngushta qarkullonte dorë më dorë pa emrin e përkthyesit.

Në poezinë time "Letër Nënës", vjeshtë 1965, kishte një strofë me shumë helm, për kohën.

Aty thuhej se : në këtë vend ka trumcakë të shumë që shtypen nga ca elefantë.

Thuhej: ka të vdekur që peshojnë aq rëndë, sa të gjallët i tërheqin thellë nën baltë.

Poezinë ua lexova Ahmet Golemit, boksier, poet, dhe Klito Fundos poet, bashkësdtudent. Të dy miq të mi me të cilët lexonin shkrimet tona. Me ta kisha lexuar Quasimodon, por edhe poezi në përkthim klandestin nga greku nobelist Jorgo Seferis.

- Ku të shpje mushka, a ke mend në kokë...drejt në burg shkon më këtë poezi - , tha Ahmet Golemi.

Klito Fundua, korçari demoniak, qeshi.

- Mos e tremb djalin, tha. Do t'ia falin, e ka për herë të parë. E shumta, mund t'i presin bursën. Të mos i vazhdojë më studimet e larta.

- E pranoj të më presim bursën për studimet, u thashë . Babai im do të shesë lopën, delet...që të kem lekët për të vazhduar studimet.

Kjo që thashë, ishte gjëja më me pa mend që mund të thuhej. Isha dhe nën efektin e verës. Atëherë pija më turbullonte me një gotë. Ishte një përgjigje krejt naive. Se nuk e dija: i mbulonin a jo shpenzimet e studimeve të mia lopa dhe delet e atit tim. (Por vallë... a i shiste im atë bagëtitë për poezitë e mia?)

....nuk kishte asnjë gjë të sigurtë në atë deklaratën time patetike.

Ahmet Golemi dhe Klitua më duartrokitën. Ah, më thanë, sa e bukur. Djali bën poezi politikisht të dyshimta dhe lopët e delet e babait ndërhyjnë me bulurima e me blegërima për ta marrë në mbrojtje. Pa, pa, pa...

Kuptohej që po talleshin .

Gjysmë gote verë më kishte rënë në kokë .

Pa pritur me seriozitet ata më thanë :

- Open your eyes, Trifon Xhagjika was killed, Stavri Rafael was locked up these days. Don't mess with the state, idiot...

My poetry those days was published in the newspaper "Drita". The stanza with elephants, with the dead, to take on their own under. mud, the editors, without even asking me, had removed it, censored it.

But I don't forget:

Klito Fundua and Ahmet Golemi had warned me. They told me: keep your head, don't suffer like Trifon Xhagjika, like Stavri Rafael./ CNA.al