The New York Times, shkrim për Kadarenë: Romanet e tij treguan gjendjen e Shqipërisë

2024-07-01 14:59:00, Aktualitet CNA

The New York Times, shkrim për Kadarenë: Romanet e tij treguan

Ismail Kadare, foto marrë nga Google

Ismail Kadare, romancieri dhe poeti shqiptar që i vetëm shkroi për atdheun e tij të izoluar ballkanik duke krijuar vepra shpesh të errëta, alegorike që kritikonin në mënyrë të zhdrejtë shtetin totalitar të vendit, vdiq të hënën në Tiranë, Shqipëri. Ai ishte 88-vjeç.

Vdekja e tij u konfirmua nga Bujar Hudhri, kreu i Shtëpisë Botuese Onufri, redaktori dhe botuesi i tij në Shqipëri, i cili tha se ai pësoi arrest kardiak në shtëpinë e tij dhe vdiq në një spital në Tiranë, kryeqyteti shqiptar.

Në një karrierë letrare që zgjati gjysmë shekulli, Kadare shkroi një sërë librash, duke përfshirë romane dhe përmbledhje me poezi, tregime të shkurtra dhe ese. Ai fitoi famë ndërkombëtare në vitin 1970 kur romani i tij i parë, "Gjenerali i ushtrisë së vdekur", u përkthye në frëngjisht. Kritikët evropianë e përshëndetën atë si një kryevepër.

Kadareja ishte disa herë kandidat për çmimin Nobel. Në vitin 2005, ai mori çmimin inaugurues "Man Booker International Prize" ,që i jepet një shkrimtari të gjallë të çdo kombësie për arritje të përgjithshme në letërsi. Finalistët përfshinin titanë të tillë letrarë si Gabriel Garcaa Marquez dhe Philip Roth.

Në dhënien e çmimit, John Carey, një kritik britanik dhe kryetar i panelit, e quajti Kadare "një shkrimtar universal në një traditë të tregimit që i përket Homerit".

Kritikët shpesh e krahasonin Kadarenë me Kafkën, Kunderën dhe Orwellin, ndër të tjera. Gjatë tre dekadave të para të karrierës së tij, ai jetoi dhe shkroi në Shqipëri, në atë kohë nën kontrollin e një prej diktatorëve më brutalë dhe më idiosinkratikë të bllokut lindor, Enver Hoxha.

Për t'i shpëtuar persekutimit në një vend ku më shumë se 6,000 disidentë u ekzekutuan dhe rreth 168,000 shqiptarë u dërguan në burgje ose kampe pune, Kadare eci në një litar të ngushtë politik. Ai shërbeu për 12 vjet si deputet në Kuvendin Popullor të Shqipërisë dhe ishte anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të regjimit. Një nga romanet e zotit Kadare, "Dimri i madh", ishte një portret i favorshëm i diktatorit.

Në të kundërt, disa nga veprat e tij më të shkëlqyera, duke përfshirë "Pallati i ëndrrave" (1981), sulmuan në mënyrë subversive diktaturën, duke anashkaluar censurën përmes alegorisë, satirës, ??mitit dhe legjendës.

Kadare "është një interpretues suprem fiktiv i psikologjisë dhe fizionomisë së shtypjes," shkroi Richard Eder në The New York Times në 2002.

Jeta e Kaderesë

Ismail Kadare lindi më 28 janar 1936, në qytetin jugor të Shqipërisë, Gjirokastër. Babai i tij, Halit Kadare, ishte nëpunës civil; nëna e tij, Hatixhe Dobi, ishte shtëpiake nga një familje e pasur.

Kur komunistët e Hoxhës morën kontrollin e Shqipërisë në vitin 1944, Ismaili ishte 8 vjeç dhe tashmë po zhytej në letërsinë botërore.

Pas studimeve në Universitetin e Tiranës, në kryeqytetin shqiptar, Kadare u dërgua për studime pasuniversitare në Institutin Gorki për Letërsinë Botërore në Moskë.

Në vitin 1963, rreth dy vjet pas kthimit të tij nga Moska, në Shqipëri u botua “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”. Në roman, një gjeneral italian kthehet në malet e Shqipërisë 20 vjet pas Luftës së Dytë Botërore për të zbërthyer dhe riatdhesuar trupat e ushtarëve të tij; është një histori e Perëndimit të përparuar që hyn në një tokë të çuditshme, të sunduar nga një kod i lashtë gjakmarrjeje.

Kritikët pro-qeveritar e dënuan romanin si shumë kozmopolit dhe se nuk shprehte urrejtje të mjaftueshme për gjeneralin italian, por ai e bëri Kadarenë një personazh të famshëm kombëtar. Në vitin 1965, autoritetet ndaluan romanin e tij të dytë, "Përbindëshi", menjëherë pas botimit të tij në një revistë.

Dalja e papritur e zotit Kadare tërhoqi vëzhgimin e vetë diktatorit. Për të qetësuar regjimin, zoti Kadare shkroi "Dimri i madh" (1977), një roman që festonte ndarjen e Hoxhës me Bashkimin Sovjetik në vitin 1961.

Në vitin 1975, pasi Kadare shkroi "Pashat e Kuq", një poezi që kritikonte anëtarët e Byrosë Politike, ai u dëbua në një fshat të largët dhe u ndalua të botonte për njëfarë kohe.

Përgjigja e tij erdhi në vitin 1981, kur ai botoi "Pallati i ëndrrave", një kritikë e mallkuar ndaj regjimit.

Suksesi i zotit Kadare jashtë vendit i dha atij njëfarë sigurie në vend. Megjithatë, tha ai, ai jetonte me frikën se regjimi mund të "më vriste dhe të thoshte se ishte një vetëvrasje".

Me sa duket për t'u inokuluar kundër kritikave të tilla, z. Kadare botoi disa libra autobiografikë në vitet 1990, ku sugjeronte se nëpërmjet letërsisë së tij i kishte rezistuar regjimit, shpirtërisht dhe artistikisht.

Pas rënies së komunizmit, Kadare vazhdoi t'i vendoste romanet e tij mes dyshimit dhe terrorit të regjimit të Hoxhës. Veprat e tij më të njohura përfshijnë "Kronikë në gur" (1971); “Ura me tre harqe” (1978); “Vajza e Agamemnonit” (1985); vazhdimi i tij, “Pasardhësi” (2003); dhe "Aksidenti" (2010)./CNA