web counter
LEXO PA REKLAMA!

SHKARKO APP

App Store
Google Play

E fundit!

x

Analiza EKSKLUZIVE/ Të vërtetat e rrugëve tona

1 Mars 2026, 16:03, Denoncim CNA

Analiza EKSKLUZIVE/ Të vërtetat e rrugëve tona

Ndërkohë që debati publik shpesh mbytet në tymnajën e ditës dhe akuzat e ndërsjella politike, realiteti i infrastrukturës në Shqipëri kërkon një skanim më të thellë. Nga rreth 5,000 km rrugë që administron ARRSH-ja, problemet e rënda që shfaqen në segmente të caktuara nuk janë thjesht çështje "fati" apo natyre.

Analiza EKSKLUZIVE/ Të vërtetat e rrugëve tona
Punime në një nga rrugët e vendit

Pyetja që shtrohet është e drejtpërdrejtë, kush mban përgjegjësi për dështimet në kantier? A është ARRSH-ja që tenderon, projektuesi që harton planin, apo ndërtuesi dhe supervizori që ndjekin zbatimin?

CNA, në këtë analizë, synon të zbulojë "thembrën e Akilit" të këtij sektori, duke u nisur nga faktet që shpesh neglizhohen, që nga vlerësimi i dobët financiar i projektimit e deri te ndërhyrjet e gabuara në terren, siç është prerja e pyjeve që shkakton rrëshqitjen e dherave mbi aksin rrugor.

CNA ka pyetur disa ekspertë për të bërë një analizë të thjeshtë, se ku qëndron në themel problemi?

Pra, kush janë fajtorët?

Në Shqipëri ka inxhinierë dhe studio projektimi me kapacitete reale, por sektori po shtyhet drejt mbijetesës nga tarifat e ulëta, parashikimet e dobëta të kostove dhe një kulturë që shpesh kërkon projekte të plota me buxhete simbolike ose pa pagesë.

Analiza EKSKLUZIVE/ Të vërtetat e rrugëve tona

Sa herë ne një projekt rrugor hasen probleme në zbatim, vonesa, shtesa kontratash, ndryshime projekti, dëme nga ujërat ose kosto që rriten ndjeshëm, debati publik ndalet zakonisht te pasojat. Flitet për kantierin, për kontraktorin, për institucionin, për afatet. Me pak flitet për hallkën që vendos cilësinë e investimit që në fillim: studimin dhe projektimin.

Analiza EKSKLUZIVE/ Të vërtetat e rrugëve tona

Ky artikull synon të qartësojë një gjë që duhet thënë publikisht pa hezitim: projektuesit shqiptarë nuk janë problemi.

Në Shqipëri ka inxhinierë, arkitektë dhe specialistë shumë të aftë, me eksperiencë reale në terren, që mund të prodhojnë projekte serioze dhe konkurruese.

Sfida kryesore është tjetërkund: te mënyra si financohet, vlerësohet dhe trajtohet puna e projektimit.

Në shumë raste, sistemi u kërkon studiove dhe inxhinierëve maksimum profesional me minimum financiar. Kjo qasje po e mban sektorin e projektimit jo në kushtet e zhvillimit, por në kushtet e mbijetesës.

Projekti rrugor nuk është një vizatim, por një proces i plotë teknik.

Në perceptimin publik, projekti shpesh reduktohet gabimisht në trasë, planimetri dhe disa vizatime. Në realitet, një projekt i plotë infrastrukture rrugore kërkon një seri studimesh dhe verifikimesh që ndërtojnë bashkë bazën teknike të investimit. Brenda këtij procesi hyjnë studimet topografike, gjeologjike e gjeoteknike, hidrologjike e hidraulike, studimet e trafikut, projektimi gjeometrik, projektimi i shtresave rrugore, projektimi i drenazhimit dhe veprave të artit, si edhe dokumentacioni i plotë i tenderit.

Kjo do të thotë se kur flasim për "vlerën e projektit", nuk po flasim vetëm për vizatime. Po flasim për punë terreni, laborator, logjistikë, koordinim institucional, specialistë të fushave të ndryshme, analiza, verifikime dhe përgjegjësi teknike. Kur kjo hallkë nënvlerësohet financiarisht, ulet drejtpërdrejt mundësia për të prodhuar dokumentacion të plotë e cilësor.

Studimet gjeologjike dhe gjeoteknike: kërkohet siguri pa u financuar terreni

Një nga pikat më kritike të projektimit rrugor është studimi gjeologjik dhe gjeoteknik. Në letër kërkohet projekt i sigurt, me zgjidhje të sakta për trupin e rrugës, skarpatat, muret, veprat e artit dhe stabilitetin e terrenit. Në terren, megjithatë, një studim i plotë pengohet shpesh nga kushte reale logjistike dhe financiare që nuk pasqyrohen në kontratë.

Pengesat më të zakonshme në terren janë: mungesa dhe pengesa e aksesit fizik në pikat ku duhen kryer shpimet dhe provat in-situ; nevoja për ndërtimin e rrugëve provizore aksesi, platforma pune dhe mobilizim makinerish në terren të thyer; kosto shtesë për logjistikën dhe sigurinë në terren, që shpesh nuk parashikohen në vlerën e kontratës; afate të limituara që e bëjnë të pamundur densitetin e nevojshëm të investigimit në të gjitha pikat kritike.

Kur këto kushte nuk financohen dhe nuk planifikohen në kohë, kompromisi bëhet i pashmangshëm: reduktohen pikat e studimit, shmangen zonat më të vështira, paksohen shpimet dhe provat, dhe fotografia gjeoteknike del me boshllëqe. Në këto rrethana, projekti nuk e lexon dot plotësisht terrenin, edhe kur ekipi teknik ka kapacitetin profesional për ta bërë.

Analiza EKSKLUZIVE/ Të vërtetat e rrugëve tona
Plan-projekt për një rrugë në Durrës

Pasoja del më vonë në kantier: shtresa të papritura, ujëra nënndërkohë në nivele të paidentifikuara, materiale me sjellje ndryshe nga ajo e parashikuar, zona me qëndrueshmëri të ulët ose rrëshqitje që kërkojnë masa shtesë. Shpesh kjo paraqitet si "problem projekti", por në thelb është pasojë e drejtpërdrejtë e mungesës së kushteve për të kryer një investigim të plotë.

Studimet hidrologjike dhe hidraulike: projektojmë me të dhëna të paplota

Dimensionimi i tombinove, kanaleve, urave, mbrojtjeve dhe drenazhimit kërkon të dhëna sa më të besueshme për nivelet e lumenjve, prurjet, reshjet dhe episodet ekstreme. Në praktikë, projektuesit përballen shpesh me mungesë të dhënash të përditësuara ose me seri matjesh që nuk mjaftojnë për një analizë të fortë.

Analiza EKSKLUZIVE/ Të vërtetat e rrugëve tona

Në mënyrë tipike, vështirësitë kryesore lidhen me mungesë matjesh të përditësuara për nivelet dhe prurjet e lumenjve në zonat e interesit; seri reshjesh të paplota, të ndërprera ose jo lehtësisht të krahasueshme midis stacioneve; numër të kufizuar stacionesh matëse në afërsinë e projektit;
ndryshime në pellgje ujëmmbledhëse nga urbanizimi, erozioni dhe ndërhyrjet në territor, që e bëjnë të dhënën historike me pak përfaqësuese.

Analiza EKSKLUZIVE/ Të vërtetat e rrugëve tona

Kjo do të thotë se, në jo pak raste, studimi hidrologjik detyrohet të mbështetet në interpolime, supozime dhe koeficientë sigurie. Kur kjo ndodh mbi një bazë të dobët të dhënash, pasiguria transferohet drejtpërdrejt në projektin hidraulik.

Rezultati mund të jetë dyfish problematik: ose veprat hidraulike dalin të nendimensionuara dhe rruga dëmtohet nga ujerat, ose zgjidhjet dalin të mbingarkuara financiarisht nga pasiguria. Të dyja rastet tregojnë të njëjtën gjë: pa të dhëna të mira, hidraulika nuk mund të jetë as e sigurt dhe as ekonomike.

Topografia, trafiku dhe drenazhimi: baza e projektit shpesh shtyhet në minimum

Topografia është themeli mbi të cilin ndërtohet gjithçka tjetër. Nëse modeli i terrenit është i paplotë ose i pasaktë, gabimi përhapet në trasë, profile, volume gërmim-mbushje, drenazh, mure dhe preventiv. Edhe këtu, problemi shpesh nuk është mungesa e aftësisë së ekipeve, por kushtet me të cilat u kërkohet ta kryejnë punën.

Analiza EKSKLUZIVE/ Të vërtetat e rrugëve tona
Punime me pajisje topografike në një fshat në Shqipëri

Në terren, ekipet topografike ndeshen shpesh me: akses të kufizuar në skarpata, përrenj dhe zona me reliev të vështirë; mbulim bimor të dendur që vështirëson matjet dhe modelimin e saktë të terrenit; nevojë për rilevime të përsëritura kur terreni ndryshon nga ndërhyrje të tjera ose procese natyrore; kufizime kohe dhe buxheti që e shtyjnë rilevimin drejt minimumit, edhe kur projekti kërkon detajim më të lartë.

Edhe studimet e trafikut vuajnë nga e njëjta logjikë. Vendime që duhet të mbajnë peshë për dekada merren shpesh mbi numërime afatshkurtra, me të dhëna jo gjithmonë të plota për sezonalitetin, klasifikimin e mjeteve, ngarkesat në akse dhe zhvillimet e ardhshme urbane apo turistike. Kur trafiku nënvlerësohet, rrezikohet kapaciteti dhe performanca e rrugës. Kur mbivlerësohet pa analizë të saktë, rritet kostoja e panevojshme e investimit.

Një kapitull me vete është drenazhimi dhe hidraulika lokale. Shumë dëmtime në rrugë nuk vijnë nga asfaltimi, por nga uji: mikrobasene të paidentifikuara mirë, rrjedha sezonale të neglizhuara, kanale lokale pa dokumentim dhe bllokime nga sedimentet. Këto janë "detaje" që në fakt vendosin jetëgjatësinë e rrugës.

Problemi themelor: vlera e projektit

Nyja që bllokon pothuajse gjithçka është vlera me të cilën financohet projektimi. Në shumë praktika europiane, në varësi të kompleksitetit dhe fazave të përfshira, shërbimet e studimit dhe projektimit për infrastrukturë mund të shkojnë në intervale orientuese rreth 5-10% të vlerës së ndërtimit për kategori të caktuara projektesh. Përqindja nuk është fikse dhe ndryshon sipas llojit të projektit, terrenit dhe fushës së shërbimit, por parimi është i qartë: projektimi trajtohet si shërbim profesional me vlerë reale, jo si zë simbolik.

Në tregun shqiptar, përkundrazi, projektuesit paguhen shpesh në nivele rreth 1-1.5% të vlerës së punimeve. Dhe problemi nuk mbaron këtu. Shpesh vlerat paraprake të ndërtimit, mbi të cilat llogaritet tarifa e projektimit, parashikohen disa herë më të ulta se kostot reale që dalin më vonë. Kjo do të thotë se projektuesi jo vetëm paguhet me përqindje të ulët, por kjo përqindje llogaritet edhe mbi një bazë të nënvlerësuar.

Rezultati është një pagesë reale qesharake në raport me volumet, përgjegjësinë dhe kompleksitetin e punës. Vlera që në tregjet e huaja shpesh nuk mjafton as për studimet paraprake, në Shqipëri kërkohet të mbulojë një projekt të plotë.

Shembull ilustrues: zgjerimi i rrugës Elbasan-Qafë Thanë

Mjafton të shihet shembulli i projektit të zgjerimit të rrugës Elbasan-Qafë Thanë.

Analiza EKSKLUZIVE/ Të vërtetat e rrugëve tona
Pamje nga rruga

Për një investim që përflitet në rendin e rreth 270 milion eurove, është e arsyeshme të ngrihet pyetja: sa do të kushtonte projektimi nëse do të realizohej nga studio të huaja me tarifat që aplikohen në tregje me standarde europiane? Vlerësimet e sektorit flasin se një angazhim i tillë mund të shkonte jo më pak se rreth 10 milionë euro, në varësi të fazave dhe shërbimeve të përfshira.

Ndërkohë, kur studio shqiptare paguhet rreth 500 mijë euro për projekte të këtij lloji, diferenca është tronditëse. Ky nuk është thjesht debat për çmim. Ky është debat për aftësinë e sistemit për të financuar seriozisht procesin që përcakton sigurinë, realizueshmërinë dhe kostën finale të një investimi kaq të madh.

Analiza EKSKLUZIVE/ Të vërtetat e rrugëve tona
Pamje nga punimet për rrugën Elbasan-Qafë Thanë

Dhe më e rëndësishmja: ky nuk është një rast i izoluar.

Shumë projekte infrastrukture në Shqipëri vuajnë nga i njëjti model, ku parashikimi i kostos së ndërtimit bëhet disa herë më i ulët se realiteti dhe tarifa e projektimit rezulton simbolike në raport me punën që kërkohet.

Analiza EKSKLUZIVE/ Të vërtetat e rrugëve tona
Punimet për Elbasan-Qafë Thanë edhe te lumi Shkumbin

Krahasimi me arkitekturën: koncepti i huaj paguhet më shumë se projekti i plotë vendas

I njëjti deformim shihet edhe në sektorin e arkitekturës. Në shumë raste në Shqipëri, studio të huaja kontraktohen me vlera orientuese që mund të shkojnë nga 20 deri në 80 euro për metër katror vetëm për konceptin, në varësi të emrit, projektit dhe profilit të studios.

Ndërkohë, shumë arkitektë shqiptarë përballen me pagesa në rendin 5-10 euro për metër katror për projektin e plotë. Pra, në një treg paguhet ideja fillestare, ndërsa në tjetrin kërkohet i gjithë cikli i projektimit me një vlerë më të ulët. Kjo nuk është vetëm pabarazi tregu; është sinjal i fortë se si vlerësohet puna profesionale vendase.

Edhe mbikëqyrja e punimeve është në të njëjtën situatë

Mjafton një krahasim orientues për ta kuptuar pabarazinë: inxhinierë të huaj që punojnë në Shqipëri paguhen shpesh në intervalin 10,000-20,000 euro në muaj, pa përfshirë shpenzimet e transportit, akomodimit dhe biletat e avionit, ndërkohë që mesatarja e pagesës për inxhinierë shqiptarë në këto role shpesh qëndron rreth 2,000-3,000 euro në muaj.

Paradoksi është se në shumicën e kontratave të mbikëqyrjes të realizuara nga studio të huaja në Shqipëri, pjesa dërrmuese e stafit që ndjek punimet në terren është shqiptare, çka tregon edhe një herë se kapacitetet ekzistojnë, nëse trajtohen me respekt dhe nuk nënkëmbehen.

Analiza EKSKLUZIVE/ Të vërtetat e rrugëve tona

Po aq e nënvlerësuar është edhe mbikëqyrja e punimeve. Në shumë raste, vlera e kontratave të mbikëqyrjes zbret nën 1% të vlerës së punimeve, pra disa fish më pak se nivelet që shihen në projekte të ngjashme të financuara ose menaxhuara sipas praktikave institucionale europiane. Në këto kushte, kërkohet kontroll teknik i lartë, raportim i plotë dhe përgjegjësi e vazhdueshme në kantier me buxhete që shpesh nuk mbulojnë dot as strukturën minimale profesionale që duhet të jetë në terren.

Kur tarifat bien dhe pagat rriten, studiot nuk zhvillohen, por tkurren

Një nga pasojat më të rënda të këtij realiteti është se sektori nuk po rritet, por po tkurrët. Shumë studio projektimi, përfshirë edhe studio të mëdha me eksperience dhe kapacitete të konsoliduara, po e kanë gjithnjë e më të vështirë të mbajnë ekipet dhe nivelin teknik në kushtet e pagesave aktuale.

Arsyja është e drejtpërdrejtë: tarifat e projektimit mbeten tepër të ulëta, ndërkohë që pagat në sektor janë në rritje, si pasojë normale e nevojës për specialistë të kualifikuar. Kur të ardhurat nga projektet nuk ndjekin ritmin e kostove reale të stafit, terrenit, softuerëve, laboratorit dhe operimit, kompanitë detyrohen të reduktojnë kapacitetet, të shmangin investimet në teknologji e trajnim, ose të dalin gradualisht nga fusha.

Gjithnjë e më shumë kompani projektimi po shkojnë drejt mbylljes. Kjo do të thotë se vendi po humbet pikërisht atë kapital profesional që i duhet më shumë për të prodhuar projekte serioze në mënyrë të qëndrueshme. Një sektor në mbijetesë nuk mund të gjenerojë në mënyrë sistemike cilësinë që kërkon publiku.

Fenomeni më shqetësues: projektet 'dhuratë' dhe puna pa pagesë

Për shkak të parashikimit shumë të dobët dhe mungesës së planifikimit në kohë të buxheteve nga ana e institucioneve, në sektor është folur gjithnjë e më shumë për një fenomen alarmant: projekte që realizohen si "dhurata", pra punë që në praktikë nuk paguhet ose paguhet simbolikisht, me premtimin se inxhinierët apo studiot do të angazhohen në punë të tjera në të ardhmen.

Ky model është shkatërrues në disa nivele.

Së pari, ai e deformon tregun dhe e kthen punën profesionale në favor personal ose pritje informale, në vend që ta trajtojë si shërbim teknik të kontraktuar me përgjegjësi të qartë. Së dyti, cilësia e këtyre projekteve, pa asnjë dyshim, nuk mund të jetë ajo që kërkohet nga një projekt i plotë, sepse nuk ka si të jetë ndryshe kur mungon financimi real për terrenin, analizat, koordinimin dhe kohën e nevojshme.

Por ndoshta pjesa më uluritëse është kjo: ajo që duhet të ishte elita e inxhinierisë shqiptare - sektori i konsulencës dhe projektimit, në vend që të respektohet dhe të mbështetet, shpesh keqtrajtohet, mashtrohet me premtime për angazhime të ardhshme dhe më pas përflitet publikisht kur dalin problemet. Madje, sulmet shpesh vijnë jo vetëm nga opinionistë që nuk kanë lidhje me inxhinierinë, por fatkeqësisht edhe nga ndonjë inxhinier që nuk ka lidhje me punën reale në terren dhe me kufizimet konkrete të projektimit.

Në përfundim të analizës

Shqipëria nuk ka mungesë potenciali profesional në projektim. Ka mungesë respekti institucional dhe financiar për atë potencial.

Për sa kohë projektimi do të trajtohet si zë për t'u ulur, për sa kohë vlerat paraprake do të nënvlerësohen artificialisht dhe për sa kohë puna profesionale do të kërkohet si "favor" ose "dhuratë", do të vazhdojmë të shohim të njëjtin cikël: projekte të lira në letër dhe probleme të shtrenjta në terren.

Koha për ta thënë qartë është tani: projektuesit shqiptarë mund ta bëjnë punën. Pikëpyetja është nëse sistemi do t'u japë më në fund kushtet për ta bërë siç duhet./CNA 

 





Lajmet e fundit nga