E fundit!

11:38 Aktualitet

Rrëshqitje dheu në Kodër Currila/ Rrezikohet pallati

Rrëshqitje dheu janë regjistruar në Kodër Currila në orët ...

Të gjithë po bëhen si Argjentina

8 Nëntor 2025, 08:48, Kosova & Bota CNA

Kudo që të shikoni në botën e pasur, financat publike janë në gjendje të mjerueshme.

Në Francë, ndërsa borxhi rritet, qeveritë po ndryshojnë kryeministra më shpesh sesa aristokratët në Versajë ndryshonin paruket: më 14 tetor, Sébastien Lecornu, më i fundit prej tyre, propozoi shtyrjen e rritjes së moshës së daljes në pension që ishte planifikuar për të rivendosur ekuilibrin buxhetor.

Në Japoni, të dy kandidatët rivalë për postin e kryeministrit premtuan shpenzime të reja, pavarësisht borxhit kolosal të vendit.

Britania po përballet me rritje të mëdha taksash për të mbuluar boshllëkun buxhetor, pasi reformat e mirëqenies u braktisën pothuajse plotësisht, madje edhe pas një rritjeje të konsiderueshme tatimore “përfundimtare” vitin e kaluar.

Mbi të gjitha rëndon deficiti i papërballueshëm i Shteteve të Bashkuara, që arrin 6% të PBB-së, të cilin presidenti Donald Trump po mendon ta thellojë edhe më shumë përmes uljeve të reja të taksave.

Sa gjatë mund të vazhdojnë qeveritë të jetojnë përtej mundësive të tyre? Borxhi publik në vendet e pasura tashmë arrin në rreth 110% të PBB-së; përpara pandemisë së Covid-19, ky nivel ishte parë vetëm pas luftërave të epokës së Napoleonit.

Në atë kohë, Britania për gati një shekull ndoqi politika të rrepta buxhetore për të shlyer borxhet ndaj kreditorëve. Por siç shpjegon raporti special i The Economist, sot politikanët mezi arrijnë të balancojnë llogaritë.

Ata nuk mund t’u shmangen kostove në rritje të interesave dhe shpenzimeve më të larta për mbrojtjen; ndërkohë, plakja e popullsisë ushtron presion elektoral të pashmangshëm për të shpërndarë më shumë para.

Rritjet e taksave janë po aq të vështira: në Europë, të ardhurat nga taksat janë tashmë shumë të larta; në SHBA, taksat janë sinonim me humbje elektorale.

Që nga koha kur të gjithë qytetarët fituan të drejtën e votës, vetëm një ekonomi e G7-ës ia ka dalë të ulë ndjeshëm borxhin përmes kursimeve buxhetore: Kanadaja në vitet 1990, në kulmin e epokës teknokratike. Mos prisni që ndonjë vend tjetër ta përsërisë atë sukses sot.

Mund të shpresohej që rritja e produktivitetit, e nxitur nga Inteligjenca Artificiale (IA), do t’i shpëtonte shtetet nga zgjedhjet e vështira fiskale. Por kjo është thjesht dëshirë. Vendet zakonisht dalin nga borxhi kur fuqia punëtore e tyre po rritet ose kur janë të vogla dhe po arrijnë ekonomitë më të zhvilluara.

Teknologjitë përparimtare si IA nuk e ndryshojnë këtë dinamikë. Shpenzimet për pensione dhe kujdes shëndetësor rriten paralelisht me të ardhurat; në shtetet me mirëqenie të madhe, ato do të shpërthejnë bashkë me produktivitetin.

Po kështu, sipas modeleve ekonomike standarde, do të rriten edhe normat e interesit. Nëse IA do të ketë efekte të jashtëzakonshme në rritjen ekonomike, investimet kolosale që po bëhen sot në qendra të dhënash dhe çipa do të bëhen edhe më të mëdha.

Kjo do të shtyjë normat e interesit lart, duke e bërë edhe më të shtrenjtë shërbimin e borxheve ekzistuese, duke zbehur çdo përfitim fiskal nga rritja më e shpejtë.

Për pasojë, është gjithnjë e më e mundshme që qeveritë të përdorin inflacionin dhe kontrollin financiar për të ulur vlerën reale të borxheve të tyre të larta, ashtu siç bënë në dekadat pas Luftës së Dytë Botërore.

Mekanizmat për një strategji të tillë tashmë ekzistojnë në bankat qendrore, të cilat kanë ndikim të madh në tregjet e obligacioneve. Ndërkohë, populistë si Trump dhe Nigel Farage në Britani po sulmojnë bankat e tyre qendrore me propozime që do të dobësonin aftësinë e tyre për t’u mbrojtur nga inflacioni.

Rritja e çmimeve nuk pëlqehet nga populli, mjafton të pyesni Joe Biden, por nuk ka nevojë për mbështetje politike për të ndodhur. Askush nuk votoi për të në vitet 1970 apo në 2022.

Kur qeveritë nuk arrijnë të koordinojnë politikat e tyre ekonomike dhe ndjekin rrugë të paqëndrueshme, inflacioni shpërthen vetvetiu. Kur tregjet e kuptojnë, zakonisht është shumë vonë.

Kjo është arsyeja pse duhet menduar përpara dhe reflektuar mbi dëmet që inflacioni i shkakton ekonomisë dhe shoqërisë.

Ai shpërndan pasurinë në mënyrë të padrejtë: nga kreditorët te debitorët; nga ata që mbajnë para apo bono tek ata që zotërojnë pasuri reale si shtëpi; dhe nga ata që nënshkruajnë kontrata dhe paga me vlerë fikse monetare tek ata që janë mjaftueshëm të zgjuar për të parashikuar çmime më të larta.

John Maynard Keynes e quante këtë një “rishpërndarje arbitrare të pasurisë”.

Dhe kjo mund të ndodhë pikërisht në një periudhë kur shoqëritë po përballen me lëvizje të tjera të mëdha të pasurisë që humbësit i konsiderojnë po aq të padrejta: në tregun e punës, ndërsa IA zëvendëson punët rutinë, dhe përmes trashëgimive, teksa brezi i lindur pas Luftës së Dytë Botërore (të ashtuquajturit baby boomers), u lë pasuri të mëdha atyre që patën fatin të kenë prindërit e duhur.

Kjo tronditje e shumëfishtë e pasurisë mund ta copëtojë shtresën e mesme, lidhjen që mban bashkë demokracitë, dhe të dobësojë lidhjen themelore midis shtetit dhe qytetarëve.

Në shekullin XX, Argjentina, e goditur nga inflacioni, kaloi nga një nga vendet më të pasura të botës në një ekonomi të nivelit mesatar që lëvizi nga një krizë në tjetrën.

Gara në Buenos Aires nuk ishte më për inovacion apo produktivitet, por për atë se kush do të arrinte të kapte shtetin dhe ta përdorte për të shmangur efektet shkatërruese të inflacionit.

Ky është fati që pret vendet ku udhëheqësit mohojnë kufizimet buxhetore në ndjekje të politikave të shpërndarjes. Dhjetë vjet më parë, The Economist paralajmëronte tregjet në zhvillim si Brazili dhe India të mësonin nga shembulli i Argjentinës. Sot, paralajmërimi vlen për ekonomitë më të pasura të botës.

Megjithatë, ky rreth vicioz nuk është i pashmangshëm. Rritja e qëndrueshme e çmimeve në vitet 1970 çoi gjithashtu në zgjedhjen e Ronald Reagan dhe Margaret Thatcher, të cilët e konsideronin stabilitetin monetar si themel të kontratës së pashkruar midis shtetit dhe qytetarit.

Ata vendosën një parim të ri: që borxhet publike duhen nderuar vetëm nëse janë të justifikuara dhe të qëndrueshme. Rezerva Federale zhvilloi një “luftë” kundër inflacionit që u dha besueshmëri bankave qendrore të pavarura për një brez të tërë.

Ky model u përhap më tej. Ulja e inflacionit në shumicën e tregjeve në zhvillim që nga vitet 1990 ka qenë e jashtëzakonshme. Edhe Javier Milei, mes përpjekjeve për ta nxjerrë Argjentinën nga kriza e saj kronike, mund t’i japë vendit një shans të ri për t’u ringjallur.

Një udhëkryq vendimtar

Cilin drejtim do të marrë bota e pasur, atë të shkatërrimit apo të kujdesit? Në shumë vende, populistët do të jenë në pushtet në momentin kur qeveritë do të përballen drejtpërdrejt me krizën buxhetore.

Ndoshta ata do të fajësohen për rrëmujën, duke hapur rrugë për një kthim drejt disiplinës fiskale. Kudo, një koalicion i kursimtarëve dhe mbajtësve të obligacioneve do t’i kundërvihet inflacionit.

Nëse zërat e tyre do të dëgjohen, kjo do të varet nga përplasjet që do të ndodhin ndërmjet tregjeve financiare dhe politikanëve, disa prej të cilave mund të bëhen shumë të ashpra.

Nëse bota do të arrijë të dalë nga kjo periudhë me borxhe më të ulëta dhe me ndërgjegjësim të ri mbi rreziqet e huamarrjes së tepruar, atëherë mund të ndodhë një lloj ringjalljeje ekonomike. Alternativa do të ishte që ekonomitë më të rëndësishme të botës të shkojnë drejt kaosit./ Monitor.al