E fundit!

22:51 TODAY

Businessman Artur Shehu breaks his silence: I am a long-time land owner in Zvërnec, I don't know the investors at all

Albanian businessman Artur Shehu spoke on the Opinion show...

From Illyricum to Byzantium and to the Present Day: The Church as a Living Bridge of Faith and Civilization

2025-12-05 18:34:00, Opinione Fortlumturia e Tij, Kryepiskopi Joan

From Illyricum to Byzantium and to the Present Day: The Church as a Living

The region of ancient Illyricum, which corresponds to present-day Albania and neighboring territories, has been a key point in the history of Christianity since apostolic times. The Via Egnatia, the great imperial road that connected Rome to Constantinople through Durrës and Thessaloniki, determined the strategic importance of the region. Durrës, as the "gateway to the great land route", functioned as an essential point of contact between East and West. Christianity has its origins in these territories since the middle of the first century.

In his letter to the Romans, Saint Paul writes: “By the power of signs and wonders, by the power of the Spirit of God, so that from Jerusalem and around to Illyricum I have fully preached the gospel of Christ” (Rom. 15:19). The presence of a bishop of Durrës (Epidamnus), Caesar, one of the seventy apostles, appointed according to Church Tradition by Saint Paul in 58 AD, and of another martyred bishop, Saint Astius, in 98 AD, testifies to the early Christian presence in our region. Also, the participation of the bishop of Pulkeriopolis (Berat) in the First Ecumenical Synod of Nicaea (325) shows that Christianity was already quite organized.

This geographical position gave Illyricum a unique role: to function as a space of synthesis and transmission of Byzantine civilization, while preserving at the same time its specific local characteristics. The region gave Byzantium important emperors such as Constantine the Great of Nisa, Anastasius I of Durrës and Justinian of Dardania, who shaped the identity of the Christian empire. This paper examines how the Church in the Albanian space functioned as a living bridge that connected the Paleo-Christian period with the Byzantine one and preserved this continuity until today, despite dramatic historical upheavals.

The transition from Roman Illyricum to Byzantine Illyricum took place gradually between the 4th and 6th centuries. Justinian, originally from Tauresium in Dardania, undertook a gigantic effort to rebuild the region, as Procopius attests in his work "On Buildings". Antipatrea was renamed Pulkeriopolis in honor of the sister of Theodosius II, reflecting the Byzantine practice of Christianizing toponyms. Archaeological evidence from this period includes an 8th-century triconch church in Tivar and the early Christian basilicas in Butrint and Durrës. The "Purple Codex of Berat" (Codex Purpureus Beratinus Φ 043), dated to the 6th century, constitutes one of the three oldest New Testament archetypes worldwide and is associated with the Syro-Palestinian school. Its presence in Berat indicates the involvement of the region in the great spiritual currents of the time. The discovery of neumes (musical signs) in the codex, which are probably contemporary with the text, may revise the dating of Byzantine musical notation. This early period laid the foundations for the later flourishing of Byzantine civilization in the region, creating a network of ecclesiastical centers that would preserve the Christian tradition for centuries.

The transfer of Illyricum from the jurisdiction of Rome to the Patriarchate of Constantinople in 732–733 by the iconoclastic emperor Leo III the Isaurian constitutes a decisive moment for the ecclesiastical history of the region. This administrative change coincided with the period of Slavic invasions that had swept through the Balkans since the beginning of the 7th century. As Ostrogorsky notes, "the flow of Slavic colonization had poured like an irresistible torrent over the entire Balkan peninsula", with the result that the ancient cities of the interior were destroyed and only a few coastal cities survived. Durrës remained one of the few Byzantine strongholds that resisted the "Slavic flood", preserving the continuity of organized ecclesiastical life. The transfer to Constantinople ensured the survival of the Greek liturgical type and Byzantine tradition in the region. According to Theophanes, representatives of the Roman Church disappear from the lists for a century and a half, reappearing only in the iconoclastic period. This change not only reoriented the region from the Latin West to the Greek East, but also created the conditions for its deep integration into the Byzantine cultural cycle, which would last until the Ottoman conquest and beyond.

Organizimi kishtar i Shqipërisë mesjetare pasqyron historinë komplekse politike të rajonit. Mitropolia e Durrësit, pavarësisht rënies së saj të përkohshme në vendin e 42-të në listën e përparësisë në fillim të shekullit të 10-të, rimerr rëndësinë e saj në fillim të shekullit të 11-të kur në varësi të saj kalojnë pesëmbëdhjetë peshkopata. Midis tyre përfshihen Stefaniana (pranë Vlorës), Kunavia, Kruja, Lezha, Dioklea, Shkodra, Drishti, Vlora, Tivari, Cerniku dhe Pulkeriopolis (Berati). Kjo ngritje në detyrë lidhet me nevojën e krijimit të një qendre të fortë kishtare në perëndim të shtetit të Samuelit. Themelimi i Kryepeshkopatës autoqefale të Ohrit nga Vasili II rreth vitit 1020 krijoi tensione juridiksionale, pasi shumë peshkopata të territorit shqiptar, si Gllavenica, Cerniku dhe Himara, u transferuan në Ohër. Sigjili i dytë i Vasilit urdhëron në mënyrë eksplicite mitropolitin e Durrësit të respektojë vendimin dhe të mos cenojë peshkopatat që i përkasin kryepeshkopit të Bullgarisë. Berati, i njohur si Beligrad në burimet sllave, ruajti rëndësinë e tij si qendër kishtare. Sipas studimeve më të reja, Ohri e mori ndriçimin jo nga Beogradi serb, por nga Beligradi shqiptar - Berati. Ky rrjet peshkopatash përbën shtyllën kurrizore të organizimit kishtar bizantin që do të mbijetonte dhe do t'u përshtatej kushteve të ndryshueshme politike.

Tradita murgjërore në Shqipëri luajti një rol vendimtar në ruajtjen dhe transmetimin e qytetërimit bizantin. Në vitin 1399, igumeni Daniel i manastirit të Shën Nikollës në Perondi të Beratit, "nga frika e turqve", braktisi manastirin duke marrë me vete të gjithë kodikët e vjetër dhe objektet e çmuara kishtare. Kodikët që ai shpëtoi datojnë nga shekulli i 10-të deri në të 14-tin, duke dëshmuar ekzistencën e një skriptoriumi aktiv. Shqipëria disponon sot më shumë se 100 kodikë në Arkivin Qendror Shtetëror, të cilët mbulojnë 13 shekuj (shek. 6-18). Midis tyre dallohen Kodiku i Beratit 23 (1292), i shkruar nga Mihail Slavopuli, i cili është një Irmologjion i bazuar në sistemin oktoik, dhe Kodiku i Përmetit 81 (fundi i shek. 13 - fillimi i shek. 14), një Stihirarion i shkruar në pergamenë. Berati u shfaq si një qendër e artit të shkrimit me shkolla të vërteta kaligrafie ku nxënësit mësonin artin e kopjimit të teksteve të shenjta. Shkolla të ngjashme funksionuan në Vlorë (shek. 10), Drinopojë (Gjirokastër), Korçë, Shkodër dhe Durrës. Kjo traditë e pasur dorëshkrimesh jo vetëm shpëtoi tekste me rëndësi botërore, por gjithashtu ruajti kujtesën kolektive të dinastive lokale të Muzakajve, Topiajve, Arianitëve dhe të tjerëve që financuan prodhimin e tyre.

Arti bizantin në Shqipëri shpreh vizionin teologjik të Bizantit, ku "arti pushoi së qeni vetëm kënaqësi estetike dhe u bë një mjet i fuqishëm fetar që e ngrinte besimtarin nga bota reale në atë qiellore". Stili që karakterizon artin bizantin, ka të bëj kryesisht me shprehjen fetare, ose e thënë ndryshe, me përkthimin e teologjisë së kishës në mjete artistike, qofshin ato muzikore, arkitekturore, ikonografike etj. Qëllimi i këtij arti ishte të shprehte misterin e besimit, prandaj ky art është i mbushur me një simbolizëm shpirtëror kaq të pasur dhe të thellë.

Monumentet më të hershme epigrafike përfshijnë kishën e Lindjes së Hyjlindëses në Labovën e Kryqit me mbishkrime të viteve 525 dhe 551, kishën në Peshkëpinë e Sipërme me mbishkrim të vitit 619, dhe kishën e Shenjtorëve Sergji e Baku në Himarë me datim 786. Shekulli i 11-të dëshmohet nga kisha e Fjetjes në Lubonjë të Kolonjës, ndërsa shekulli i 12-të nga Shën Dhimitri në Potkozhan të Mokrës. I një rëndësie të veçantë është epitafi i Gllavenicës (1373), i qëndisur me fije ari nga despoti Gjergj Arianiti. Kisha e Shën Thanasit në Kostur, e ndërtuar me "mundim dhe dhimbje" nga ktitorët Stoja dhe Theodhori III Muzaka (1383/4), përfshin një afresk të Shën Gjergjit me veshje perandorake të zbukuruara me shqiponja dykrenore. Estetika bizantine, me sfondin e artë që zëvendëson hapësirën reale tredimensionale dhe perspektivën e përmbysur që e tërheq besimtarin drejt hyjnores, krijoi vepra që funksiononin si "dritare drejt përjetësisë". Kjo traditë artistike vazhdoi edhe në periudhën pas-bizantine me piktorë të rëndësishëm si Onufri i Beratit, i cili kombinoi stilin bizantin me ndikime nga shkolla kretano-veneciane.

Shën Joan Kukuzeli, i lindur në Durrës rreth vitit 1270, përbën figurën kulmore të muzikës bizantine dhe simbolin e kontributit kulturor të Shqipërisë në botën bizantine. Jetim nga i ati, ai u dërgua në shkollën perandorake të Konstandinopojës ku shkëlqeu, duke fituar favorin e perandorit. Pavarësisht perspektivës për një karrierë të shkëlqyer laike dhe martesës me një vajzë të oborrit, ai zgjodhi monakizmin në Lavrën e Madhe të Malit të Shenjtë. Melurgu i madh Manuel Hrisafi e karakterizon atë si "të bekuarin, më të mrekullueshmin, më të ëmblin, Mësuesin e vërtetë, mësuesin e mësuesve". Kukuzeli konsiderohet reformatori i praktikës kalofonike të psaljes dhe themeluesi i artit "Papadiki". Dorëshkrimet që i atribuohen atij përfshijnë kodikun 1256 të Sinait (1309), kodikun 121 të Leningradit (1302) dhe kodikun 457 të Manastirit të Kutlumusit. Tradita e lidh atë në mënyrë të pandashme me vendlindjen e tij - shkolla artistike e Durrësit mban emrin e tij. Fakti që të gjitha veprat e tij janë shkruar në greqisht dhe se ai zgjodhi Lavrën e Madhe në vend të ndonjë manastiri serb apo bullgar, tregon identitetin e tij në traditën bizantine , në të cilën merrnin pjesë edhe arbërorët. Kisha e nderon atë më 1 Tetor së bashku me Shën Roman Melodin, duke njohur kontributin e tij në formësimin e muzikës kishtare që dëgjohet deri më sot në kishat ortodokse.

Dinastitë mesjetare shqiptare luajtën një rol vendimtar në mbështetjen e Kishës dhe ruajtjen e traditës bizantine. Muzakajt, me origjinë nga zona malore e Oparit, "lanë gjurmë të shumta të besimit të tyre përmes ngritjes së kishave". Në vitet 1383/4 ata financuan kishën e Shën Thanasit në Kostur, ndërsa kisha e Trinisë së Shenjtë në Lavdar u rinovua rreth vitit 1470 nga "Zonja Kirana", gjyshja e kronistit Gjin Muzaka. Karl Topia ndërtoi katholikonin e Manastirit të Shën Joan Vladimirit pranë Elbasanit në vitin 1381, në vitin e 22-të të sundimit të tij. Arianitët kishin prejardhje perandorake nga Komnenët - i pari i gjeneratës quhej Komnen Arianiti. I famshmi Gjergj Arianiti Komneni, i cili u bë aleat me Skënderbeun, krijoi epitafin e famshëm të Gllavenicës. Familja Balshaj financoi gjithashtu vepra të rëndësishme - Balsha II ra në betejën e Savrës (1385) duke shkaktuar panik që çoi në arratisjen e igumenit Daniel nga Perondia. Këto familje nuk ishin thjesht donatorë, por pjesëmarrës aktivë në jetën kishtare. Një konteshë me mbiemrin Skuripeki në vitin 1356 shpëtoi dorëshkrimet e kishës nga plaçkitja e ushtrisë së car Uroshit. Marrëdhënia e Kastriotëve me Ortodoksinë konfirmohet nga jeta e Shën Nifonit, ku Skënderbeu pret murgjit anti-unionistë dhe e bën Zaharinë atin e tij shpirtëror.

Historiani i dëgjuar Apostol Vakalopoulos, në librin e tij Historia e Maqedonisë 1354-1833, sjell një dëshmi të vyer për historinë tonë. Në fund të shekullit të 15-të, pelegrini rus murgu Isaia përshkruan manastiret e Malit të Shenjtë Athos dhe jetën dhe punët e murgjërve që banonin në to. Ai shkruan se pothuajse gjysma e manastireve janë sllave ose shqiptare. Si shqiptare ai na tregon manastiret e Karakalut dhe Philotheut. Kjo dëshmi e rëndësishme tregon qartë se prania e shqiptarëve në historinë e Malit të Shenjtë, që ishte qendra më e rëndësishme e besimit ortodoks, ishte e barabartë me popujt e tjerë të Ballkanit.

Rënia e Konstandinopojës në 1453 dhe pushtimi gradual osman i trojeve shqiptare nuk e ndërprenë vazhdimësinë kishtare. Siç vihet re, "gjatë periudhës osmane, valë të përsëritura islamizimesh, të cilat arritën kulmin në shekujt XVI dhe XVII”, e dobësuan Kishën. Arsyet kryesore të islamizimit ishin: përbuzja, keqtrajtimi, diskriminimi, sistemi i rëndë fiskal, si edhe dëshira për të patur përfitime. Por, nuk përjashtohen edhe arsye të tjera, personale apo kolektive, si edhe karakteri dhe psikologjia e shqiptarëve. Një shkak tjetër i rëndësishëm ka qenë edhe shkatërrimi i madh i kulturës së krishterë që u bë gjatë luftrave shqiptaro-turke në shekujt XV-XVI, në të cilat u shkatërruan kisha e manastire, biblioteka dhe kronika, që do të ishin mjaft të vlefshme, jo vetëm për studimet e sotme historike, por edhe për ruajtjen e ndërgjegjes historike të shqiptarëve. Vendi mbeti thuajse pa klerikë dhe ata që mbetën, shpesh ishin të pakualifikuar. Një pjesë e popullsisë kthehej vetëm për shkak të disa grindjeve me klerin.

Megjithatë, Kisha ruajti institucionet dhe jetën e saj shpirtërore. Voskopoja u shfaq në shekullin e 18-të si një qendër e madhe kulturore me "Akademinë e Re" dhe shtypshkronjën e themeluar rreth vitit 1730 me mbështetjen e Manastirit të Shën Naumit të Ohrit. Aty u shtypën vepra teologjike dhe edukative që u përdorën në të gjithë Ballkanin. Grigori i Voskopojës, i cili më vonë u bë mitropolit i Durrësit (1768), përktheu Shkrimin e Shenjtë dhe shpiku një alfabet për shqipen. Shën Kozmai i Etolisë (†1779) bëri udhëtime të gjata në Shqipëri, duke rigjallëruar besimin dhe duke u martirizuar në Kolkondas. Neomartirë si Jakovi nga një fshat rrëzë Ostrovicës († 1519), Nikodimi nga Vithkuqi (†1709 në Berat), Kristo Kopshtari nga Përmeti (†1748), Nikita Spataraku (†1809), Joani nga Konica (†1814), Gjergji i Janinës († 1838), si edhe shumë të tjerë, dëshmuan gjallërinë e besimit. Esnafet e Voskopojës dhe qyteteve të tjera financuan ndërtimin dhe dekorimin e kishave, siç është katholikoni i Ardenicës i pikturuar nga Konstandin dhe Athanas Zografi.

The historical journey of the Church in the Albanian space from the Paleo-Christian era to the present day reveals a remarkable continuity that transcends political upheavals. From the bishops who participated in the Ecumenical Synods to the Purple Code of Berat, from Saint John of Kukuzeli to the neo-martyrs of the Ottoman period, the Church functioned as a bearer of culture and identity. The Byzantine heritage was preserved not as a fossil, but as a living tradition that adapted to new conditions. More than 150 monasteries and churches that were restored after 1991, under the leadership of Archbishop Anastasios, testify to this continuity. The contemporary Autocephalous Orthodox Church of Albania, recognized in 1937 and revived after the communist period, continues to function as a bridge between the past and the present. The choir that bears the name of Saint John of Kukuzeli symbolizes this living connection. The Byzantine musical tradition characterized by iso and polyphonic lines is considered to have influenced even the traditional polyphonic music of Southern Albania, or vice versa. Thus, the Church in Albania is not simply a historical memory, but a living organism that continues to connect believers with the millennial tradition of Byzantium, proving that civilization transcends political boundaries and survives through faith and creative adaptation to historical challenges.