Tribute to the students of December 1990!

2023-12-08 10:26:00, Opinione CNA

Every beginning of December, I, as one of those who had the unique fortune in life to be a witness, participant, or even protagonist of the Peaceful Democratic Revolution of December '90, experience it with increased adrenaline, strong emotions, of a completely different kind. special, from any other kind that evoke past memories and experiences.
On the walls of my memory, all the unique views, the scenes, the students, their courage, their bravery, their unrestrained enthusiasm, their faces sometimes sad, pale and bruised by punches, kicks or sticks are engraved as if with a chisel. of the tire of the phalanxes of the regime and other times bright and full of sunshine, of excitement, enthusiasm and unrestrained joy, their voices ringing, disjointed, but sometimes biting with anger, clothes, gatherings, meetings, conversations, halls , the canteens, the rooms of the student buildings where we used to gather. As in the movies, the morning demonstration of December 9, sampistas, policemen, soldiers, their frowning faces, uniforms, batons, shovels, anti-gas, kalash, the roar of guns, their blinds, the rain, the cold appear before my eyes. , the mud of those days, the streets, the squares of the Student City. The meetings with the Leader of the Movement, Azem Hajdari and his associates, as well as with lecturers, intellectuals, students and other citizens, the unrepeatable rallies and the celebration of December 11 in the City of Freedom, come to my memory fresh and vivid. the sobs, the tears of joy, the hugs of acquaintances and strangers in the square, as if in a collective drunkenness or ecstasy, the lighting of the faces of thousands of citizens for the historic victory of the "liberating" students and all Albanians.

All these, I have experienced those days so strongly that even today after 33 years, whenever they come to my mind and appear before my eyes, I feel as if I have seen them, I have lived them and they have already happened not decades ago , but only a few months ago. They were and remain in my memory moments, hours, days of the most powerful, most special emotional showers I have ever experienced and of positive energy, unrepeatable radiation, of that blessed time, of a miracle, never lived again first. It was the miracle of standing up and the unexpected and incredible revival of the students led by Azem Hajdar and the citizens of Tirana, until then among the most oppressed, most frightened, most miserable, isolated and the most self-forgotten of this land.

Tribute to the students of December 1990!

33 years have passed since those days, nights, wet cold and gray mornings of December '90 and for me, but I believe also hundreds and thousands of others like me, regardless of what moments, moments, happenings and personal, family events, social, political even unimaginable that we have experienced later over the years, those days have remained the most precious spiritual treasure of our lives.
Personally, since that time, I have experienced great and extraordinary events, which perhaps I had not dared to imagine in my imagination before.

Kosovo has become free, the most sublime ideal of my life!

Tribute to the students of December 1990!

Albania, a member of NATO, the first big request, without return, since the first week of my being in politics!
But those four blessed days and nights, the first of the democratic revolution, of December 1990, were the days of the genesis of our freedoms, they were the mother that gave birth to the other great days of our nation in the last three decades, the days of the great turning point for Albania and for the entire Albanian nation and their history towards freedom. Those days, for me and every other freedom-loving Albanian, separate our life in freedom from the one in dictatorship like the eagle divides day from night. Therefore, those days are the birthday of our freedoms, our birth for the second time in freedom. Thanks to them, we who spent decades in dictatorship, have a second life, real life as free people.

Tribute to the students of December 1990!

In those days, I saw more than ever in my life peaks of human courage, lavas of unrestrained enthusiasm, rivers of tears of celebratory joy of people who were finally free, but all this was interwoven with brutal violence and police terror.

The days of the Democratic Revolution of December '90 were cold days, with rain and wind, in which I traveled the muddy streets of the Student City, in an almost real condition, accompanied by coincidence, from the beginning by Besnik Mustafaj, in every step of the first day and the other days, by students and then by intellectuals, other citizens, known and unknown before, sometimes even just with Lili and always by Dema, my cousin, who for security reasons and his convictions, he was never separated from me.
Those days, I spent hours among small groups, but sometimes tens and hundreds, thousands of students and citizens, of whom I could have known only a few before, discussing, debating, sharing thoughts and I addressed them with a short speech, without ever speaking in public before. As a lecturer, I had lectured in front of students in auditoriums and classrooms, hundreds and thousands of times, but in front of another audience, not even once. In those speeches, my first public stammers, I did my best not to resemble the speeches of regime officials, to differ from them in everything and to bring a new melody to the ears of the citizens with words that came from the heart.

Ato ishin ditët e fillimit që unë, sëbashku me studentët, liderin e lëvizjes së tyre, Azem Hajdari, i pari në historinë e vendit i zgjedhur direkt nga sheshi i betejës, nga bashkëmoshatarët e tij, me pedagogët dhe intelektualët e tjerë përpiqeshim të merrnim përgjegjësitë, të kontribuonim, të hidhnim së bashku hapat e fillesës drejt kohës së panjohur për ne, kohës së lirisë, duke e pas patur atë, deri atëherë, më së shumti si aspiratë apo si të thuash, si instikt dhe jo si një realitet të njohur pra, në fakt, si një univers që duhej ndërtuar.

Ajo që ndodhi ato ditë, mendoj se ishte para së gjithash, lëvizja e mrekullisë së vërtetë shqiptare kombëtare por, po të kemi parasysh se ku ishim katandisur ne shqiptarët, ajo lëvizje ishte edhe e një mrekulli e vërtetë njerëzore individuale. Ajo, ishte një shpërthim i papritur dhe i papërmbajtur i aspiratave, idealeve të ndrydhura të lirisë, të rinisë studentore, të qënjeve njerëzore që kishin lindur, rritur si skllevër të diktaturës më të egër që Europa kishte njohur, që nuk dinin se ç’ishte liria, dinjiteti, prona, dhe në qindra e mijëra raste, as dhe vetë Zoti.
Të shihje dhe dëgjoje, të përjetoje atë çka unë me të dy miqtë e mi dhe një grusht qytetarësh pamë, dëgjuam, përjetuam paraditen e datës 9 dhjetor të vitit 1990, sapo arritëm të jemi vetëm pak metra larg nga balli i protestës së studentëve, të udhëhequr nga Azem Hajdari, në Rrugën e Elbasanit në mes të Tiranës, një protestë vërtetë në pamje të parë, epike në guximin e saj, por tragjike në vetminë e saj, ti, papritur bëheshe dëshmitar i një skene sa mahnitëse për trimërinë e studentëve aq edhe barbare për dhunën policore ndaj tyre.

Tribute to the students of December 1990!

Ato, ishin ditët e një mrekullie çudibërëse e cila më nxorri mua, por edhe qindra e mijëra shqiptarë, pa pritur dhe pa kujtuar nga honet e dëshpërimit dhe të pesimizmit e zhgënjimit më të thelle të njeriut, në kreshtat më të larta të shpresës, besimit dhe optimizmit që une as në ëndërr ndonjëherë nuk i kisha parë. Ne, ato ditë, u ngritëm me krahë, si feniksi nga shkrumbi dhe hiri në Zenit. Magjinë, pathosin e atyre ditëve, të pandjerë dhe jetuar ndonjëherë tjetër, sot unë nuk gjej dot fjalë që të përshkruaj. Isha në një gjëndje euforie, pothuaj dehje që nuk e kisha provuar kurrë më parë, në të cilën më dukej se unë nuk ecja, nuk rendja, por si të thuash, kisha humbur peshën, fluturoja. E pabesueshmja ishte bërë reale, tokësore kishte pushtuar te gjithe qenien time. Njeriu, ditë si ato, sa magjepsëse me agimet e tyre mahnitëse të lirisë, me zhvillimet intensive, të papriturat, befasitë e tyre, po aq dhe epike me guximin dhe trimërinë e heronjve të tyre studentë dhe studente, mund të ketë fatin t’i takojë, t’i përjetojë vetëm një herë në jetë. Ato ishin ditët që ndanë epokat! Ditët që ndajnë epokat, takohen rrallë, shumë rrallë, mundet dhe kurrë ose vetëm një herë në disa gjenerata.

Ne ishim gjenerata që i përjetuam i perqafuam ato! Ishim të bekuar!
Vite më parë ne, kishim dëgjuar për kryengritjet e të burgosurve politikë në burgun e tmerrshëm të Spaçit e të Qafë Barit, por jehona e tyre ishte bere thërrime në muret e trasha dhe të larta, të bunkerit te frikës dhe të heshtjes në të cilin lëngonim të pashpresë.

Gjatë vitit 1990 Shkodra, në fillim të Janarit, kishte hequr shtatoren e Stalinit. Pjesëmarrësit ishin arrestuar, torturuar barbarisht në qeli. Në fundin e janarit, në Tiranë u realizua demostrata e heshtjes. Për të dalë, dolëm dhe sheshin pothuaj e mbushëm, por siç e nisëm edhe e sosëm, në heshtje dhe vetëm në heshtje. Në Kavajë, në mars, kishin shpërthyer protestat qytetare antikomuniste te guximshme me përballje të forta me sambistët e regjimit por, sado i fuqishëm zëri i revoltës së qytetarëve të pamposhtur të Kavajes, aty, ai përsëri mbetej jashtë metropolit të pushtetit.

Tirana lëvizi, si asnjëherë në historinë e saj, në fillim të korrikut 1990, shpërtheu me kryengritjen paqësore, kryesisht të rinisë punëtore, hyrjen e mijëra të rinjve në ambasada. Kjo kryengritje, vërtet përmbysi Murin e Berlinit, ngriti peshë zemrat tona, por brenda pak ditëve, diktatura përcolli jashtë vendit kryengritësit dhe rindërtoi përsëri Murin e zi. Kurse ne, të tjerët shpirt ndezur dhe zemërthyer siç thotë Edgar Allan Poe u rikthyem të strukur në letargjinë nga e cila na zgjuan krengritesit e 2 Korrikut 1990 dhe paguam ndrojtjen, strukjen, apatinë tonë të pafalshme.

Vetëm dy ditë para fillimit të lëvizjes, ata student liberator, lideri i tyre, Azem Hajdari, tashmë tribunë në sytë e mi dhe shumë shpejtë të mbarë shqiptarëve, por edhe të botës, kishin qenë studentë të thjeshtë, të topitur nga jeta e përditëshme te cilet të mbërthyer nga skamja, kotësia e dhimbjet e kohës, të cilët lëviznin në automatin e jetës se zbrazur universitare, të kontrolluar në çdo cep të saj nga regjimi diktatorial.
Kurse, pas dy ditësh, qytetarët do t’i shpallnin Azemin tribun të lirisë dhe bashkëstudentët e tij “engjëjt e demokracisë’, sepse, ata të tillë u shfaqën në qiellin gri te erret të atij fillim dimri të vitit 1990. Në të vërtetë, fjalët, epitetet, cilësorët, krahasimet nuk mund të mjaftonin për të përshkruar ogurin e bardhë, trimërinë, guximin e tyre, shpresat që ringjallën ata tek shqiptarët.

Tribute to the students of December 1990!

Ka gjithnjë një debat për aktin e tyre. Sot, janë të shumtë edhe nga ata vetë, që refuzojnë të pranojnë se janë heroizuar ndonjëherë.
Kurse, unë që pata fatin pothuaj në orët e para të jem sëbashku me Besnik Mustafën dhe Kujtim Çashkun fare afër para ballit të protestës së tyre, t’i takoj vetem pak minuta pas sulmit brutal të forcave të rendit, të bashkëpunoj me ta në çdo etapë, moment të veprimtarisë së tyre për tre ditë, por edhe më vonë, mendoj se ata ishin heronj.

Të gjithë ata, që unë gjeta në demostratë në mëngjesin e datës 9 dhjetor 1990, në Rrugën e Elbasanit, ishin heronj sepse, natën e datës 8 dhjetor, kishin dalë në Tranë në protestën e tyre të parë antikomuniste jo të heshtur siç dolëm ne në Janar të 1990, por me parrulla të fuqishme kundër diktaturës . Ata, kishin kërkuar dhe arritur t’i paraqesin kërkesat e tyre me një përfaqësi atë natë Presidentit të vendit, e kishin detyruar atë, me revoltën e tyre, për herë të parë në jetën e tij, të dilte pas mesnate, nga shtëpia për t’i takuar protestuesit. Madje, ai ju premtoi se, të nesërmen në ora 17:00, do t’i takonte në ‘Qytetin Studenti’. Por atyre, pas atij takimi krejt të veçantë në llojin e tij, Ramiz Alia, sikur të kishin qenë në takim tek Makbethi, u kishte nxjerrë në pritë tek ktheheshin në fjetoret e tyre, sambistët të drejtuar nga vetë Ministri i Brendshëm, për t’i rrahur barbarisht, me shpresën se duke i shtruar me dajak, do të detyroheshin të harronin takimin dhe kërkesat e tyre.
Studentet e atyre ditëve që ndanë historinë, janë heronj sepse, pas atij terrori të pabesë dhe shtazor të orës 02:00 të mëngjesit, të datës 9 dhjetor, pa mbyllur sytë tërë natën, të tronditur nga një shtet kundër, nuk u tutën, nuk u strukën, por mblodhën forcat dhe u ranë brirëve të guximit e dolën përsëri, ballë për ballë, në sheshin e duelit, në orën 8:00 të mëngjesit u nisën në protest, për t’i pushtuar regjimit Sheshin Skëndërbeu, sheshin e pushtetit. Unë i gjeta aty!

Aty, në shesh, tashmë kisha para vetes jo një, dy, apo një grusht heronjësh, por disa qindra e mbase një mijë syresh pra, aq shumë heronj prej të vërteti, që nuk i kisha parë në filmat apo lexuar në libra gjithë jetën time.
Studentët e Dhjetorit ‘90, ishin heronj sepse, asnjëri prej tyre nuk e dinte se çfarë do të ndodhte me të apo me ata pas 10-30 apo 60 minutave, pa lëre të nesërmen, dhe ishin aty me mendjet, thirrjet, gjokset e tyre, sfidues, të gatshëm për përballje dhe të rrethuar nga të gjitha anët me polici, sambista si egërsira, sigurimsa barbar e ushtri të regjimit komunist më mizor të Europës së pasluftës. Ndofta ata edhe e parandjenin se, kushtrimi i tyre do të ushtonte e do të zgjonte shpirtrat e ndrydhur te mbarë shqiptarët. Por, në atë betejë tejet të pabarabartë në të gjitha rrafshet, ata përveç guximit të tyre rinor dhe njëri-tjetrit, ishin pa asnjë mbështetje, në vetmi dhe ishin të rrethuar nga të gjitha anët nga falangat me uniformë të partisë terroriste.
Studentet liberator, ishin heronj sepse, pavarësisht nga kjo, ata qëndronin sfidant e të vendosur si misionarë të paepur, pararendës të një ndryshimi epokal në historinë e kombit dhe vendit të tyre.
Askush nuk duhet të harrojë se në vitin 1990, diktatura komuniste ishte vërtet një pushtet i dobësuar dhe i lodhur, por, përsëri, ajo vriste dhe ekzekutonte në kufij, çdo javë, bashkëmoshatarë të tyre, madje edhe zvarriste barbarisht, në rrugët dhe sheshet e qyteteve Sarandë, Shkodër, Gjirokastër, Korçë kufomat e tyre, të bërë shoshë nga breshëritë e rojeve te kufirit.

Studentët guximtar të atyre ditve ishin heronj sepse, për më shumë se 36 orë të vetëm, pa përkrahje të vetëm, i qëndruan dhëmbë për dhëmbë dhe ballë për ballë diktaturës komuniste. “Ah, sikur të kishim qenë në Shkodër”, do të ishte një nga psherëtimat e para që do të lëshonte Azem Hajdari, në oborrin e ndërtesës së parë të Qytetit Studenti, rreth 20 minuta pas dhunës brutale të policisë ndaj tyre, në paraditen e dates 9 dhjetor. Kjo sepse, në protestën e tyre, në tërësi nuk kishin ardhur studentët që nuk banonin në konvikte, as pedagogët e tyre apo qytetarët e Tiranës.

Prandaj them heronj, se të jesh trim në vetmi është dy herë trimëri!

Ata ne i gjetëm të pamposhtur! Rikujtoj këtu se, vetëm 20 minuta pas dhunës më të egër që u ushtrua ndaj tyre në Rrugën e Elbasanit, paraditen e datës 9 dhjetor, në të cilën unë isha dëshmitar, pa mjekuar ende plagët e shkopinjve, lopatave, plumbave të gomës në trupin e tyre dhe të pushtuar edhe nga ndjenja e braktisjes, trima dhe të paepur ata, do të mblidhnin me shpejtësi forcat dhe do t’i jepnin ultimatumin, e parë dhe historik, Ramiz Alisë me të cilin do të thyenin atë dhe regjimin e tij policor; ”ose lironi protestuesit studentë të burgosur, ose në orën 15:30 do të zbresim në sheshin Skënderbej dhe do të bëjmë çdo gjë copë e thërrime”. Pikërisht se ata ishin të tillë, duke patur për armë të vetme guximin, i kallën datën regjimit dhe nuk u dorëzuan, ndezën peshë zemrat e të rinjve dhe të qytetarëve të Tiranës dhe mbarë Shqipërisë, dhe si luanë të vërtetë, këputën në mes sistemin monist më ç’njerëzor që shqiptarët kishin njohur në tërë historinë e tyre.
Vërtetë ata, lëvizjen e tyre e nisën si me kërkesa ekonomike por, arritën me një taktikë, shkathtësi e guxim dhe vizion të kristaltë, të tregonin që në krye të rradhës se, nuk kishin dalë në protestë për një gotë çaj më shumë, siç do t’i thoshte në takimin e mesnatës së datës 8 dhjetor Lideri i tyre Azem Hajdari, Presidentit të vendit, por po protestonin për fatet e lirisë së vendit të tyre dhe të shqiptarëve në tërësi.
Engjëjt e Demokracisë , ishin misionarë dhe vizionarë pararendës të një epoke sepse, që në protestën e parë ata shpallën moton e revolucionit të tyre, “Liri-Demokraci”, “Shqipëria si Europa”, thirrje këto që buronin nga thellësitë e shpirtit të tyre rinor, të bashkëmoshatarëve, por edhe nënave, baballarëve, motrave, vëllezërve të tyre, si dhe të qindra, mijëra shqiptarëve që për këto idelae kishin sakrifikuar jetën apo rininë e tyre gjatë kalvarit të egër komunist. Ishin ato thirrje që, me shpejtësi te rrufeshme , do të zgjonin, ringjallnin dhe ndriçonin mendjet dhe shpirtrat e ndrydhur të shqiptarëve.

Ato, ishin kohërat kur ata hynë në “hall of fame” të heronjve tanë, hynë të gjallë si të pavdekshëm në panteonin e lirisë te shqiptareve për të lënë aty thesarin, arritjen më të çmuar të jetës së tyre dhe për t’u rikthyer, pas përmbushjes së misionit, në vdekatar, ashtu siç jemi të gjithë.
Liberatorët tanë ishin heronj sepse, në vendosmërinë e tyre për sakrifica sublime, vazhduan betejën deri në fitoren e idealeve të tyre demokratike. Si misionarë, ata, me guxim shëtitën në mbarë vendin, duke themeluar pluralizmin politik, degët e Partisë Demokratike, mbjellur shpresën zemrat e shqiptarëve në mbarë qytetet dhe fshatrat e Shqipërisë.

The students of December 1990 were heroes because, in February 1991, they would stand up for the most sublime act of self-sacrifice, in the hunger strike, for the liberation of Albanians from the cult of the post-war Albanian Hitler Enver Hoxha, the most humiliating cult. that had conquered their souls and minds, streets, squares, schools, homes.

Tribute to the students of December 1990!

They were my heroes, but not only mine, but of all Albanians in Albania, Kosovo, Macedonia and everywhere in the world who want freedom, because without a free Albania we could not have a free Kosovo or free Albanians in the region. .

But, all those who over the years would be like everyone else, man, woman, parent, mother, father, specialist, employee, intellectual, politician, would still remain lucky people. This is because, in the early years of their youth, they deserved the most liberating title. They were lucky enough to be part of that movement that would quickly turn into the hurricane of the most powerful democratic revolution that Albania had known in its history. The lava of their courage and energy in this revolution broke, peacefully demolished Hoxist monism, the longest-lived, most extreme and heartless monism in Europe, and brought down again, but this time finally, the Berlin Wall and the communist system in Albania. But today, after 33 years, the epoch-making achievements of the democratic revolution of the 90s have been replaced by the dictatorship of drugs, crime, theft of citizens by the direct descendant of the Hoxist blockmen, Edvin Kristaq Rama. Today, civil disobedience in the battle without return is decisive for the salvation of Albania.

Eternal tribute to Azem Hajdar and the liberating students of December '90. Azem, you are alive