E fundit!

11:47 TODAY

Video/ Traffic is blocked in "Skënderbej" Square, revolted citizens argue with the officers

Today, the "Bread and Heart" architecture festival took pl...

Churches and iconography in the province of Lunxhëria

2025-09-01 15:49:00, Kulturë Ilirjan Gjika

Churches and iconography in the province of Lunxhëria

Lunxhëria is an ethnographic region that lies in the western part of the mountain of the same name, which descends from the slopes of the hills towards the plain.

It is bordered to the north by Rrëza, to the east by Zagorië and Pogon, to the south by the Suha stream, and to the west by the Drino river valley. Among the many streams that flow through it, we can mention those of Dhoksat, Qestorat and Nimica, while the suitable environmental conditions have led to Lunzhëria being inhabited since early times. Once in antiquity, the tribal community of Kaones lived in this region, where archaeological excavations have yielded a series of data, including the ruins of the city of Antigonea. Likewise, the old road that connected the Drino valley with that of Vjosa, Gjirokastra with Përmet, and further to Greece, once passed through this area. According to studies, the villages of Erind, Nokovë, Mingul, Këllëz, Dhoksat, Qestorat, Saraqinishte, Tranoshishte, Stegopull and Selckë are part of this area.

Apart from the village of Erind, which is mixed in religious belief, all other villages of Lunjëria belong to the Orthodox faith. While today, the Lunjëria Administrative Unit, part of the Municipality of Gjirokastër, consists of the villages of Qestorat, Dhoksat, Këllëz, Mingul, Nokovë, Erind, Gjat, Kakoz, Karjan and Valare. Likewise, according to ethnographers, some influences of Byzantine culture are still preserved in this region, which can be seen in the buildings of the Orthodox cult and the traditional Lunjëria clothing. But Lunjëria is also known for its traditions, buildings, ethnography, folklore, costume design and the prominent people it has produced. It is enough to mention only the names of some of the pioneers of national education, such as: Koto Hoxhi, Pandeli Sotiri or Urani Rumbo. Meanwhile, Christianity in this region has ancient roots, evidence of which are the ruins of the Paleochristian basilica of Antigonea.

Built in the 5th-6th centuries, a rare mosaic with four inscriptions was also found on the floor of this three-nave church. Its central motif is the figure of ''Saint Christopher'', depicted with a human body and a dog's head, which is considered one of his earliest models in iconography.

Churches and iconography in the province of Lunxhëria

Church, village of Labovo e Kryqit

Subsequently, dozens of other church buildings would be built, the legacy of which would be very rich until the 20th century.

Kështu, deri në vitin 1967 nga studimet e monumenteve, mbishkrimeve dhe afreskeve, rezultojnë këto kisha dhe manastire. Të tilla kanë qenë kisha e manastirit të ‘’Shën Thanasit’’ në Erind, ndërtuar në shek. XVI; kisha e ‘’Shën Mërtirit’’ në Tranoshishtë, ndërtuar në vitin 1617; kisha e manastirit të ‘’Profetit Ilia’’ në Stegopull, ndërtuar në vitin 1624; kisha e ‘’Shën Kollit’’ në Saraqinisht, ndërtuar në vitin 1630; kisha e manastirit të ‘’Shën Mërisë’’ në Saraqinisht, ndërtuar në vitin 1634; kisha e manastirit të "Shpërfytyrimit" në Mingul (Drenovë), ndërtuar në vitin 1666; kisha e ‘’Shën Mëhillit’’ në Mingul, ndërtuar në fillim të shek XVIII; kisha e ‘’Shën e Premtes’’ në Dhoksat, ndërtuar në vitin 1761; kisha e ‘’Shën Gjergjit’’ në Nokovë, ndërtuar në vitin 1772; paraklisi i ‘’Profetit Ilia’’ në Nokovë, ndërtuar në vitin 1775; kisha e ‘’Shën Kollit’’ në Selckë, ndërtuar në vitin 1775; kisha e ‘’Burimit Jetëdhënës’’ në Këllëz, ndërtuar në vitin 1790; kisha e ‘’Shën Mërisë’’ në Këllëz, ndërtuar më 1793; kisha e ‘’Kryeëngjëjve’’ në Qestorat, ndërtuar në vitin 1802; kisha e ‘’Shën Kollit’’ Tranoshishtë, ndërtuar më 1805; kisha e ‘’Shën Mëhillit’’ në Qestorat, ndërtuar më 1817; kisha e ‘’Shën Kollit’’ në Selckë, ndërtuar në vitin 1820; kisha e ‘’Shën Kollit’’ në Erind, ndërtuar më 1859; kisha e ‘’Shën Spiridhonit’’ në Stegopull, ndërtuar më 1871; kisha e ‘’Shën Kollit’’ në Këllëz, ndërtuar në vitin 1873; kisha e ‘’Shën Mërisë’’ në Qestorat, ndërtuar më 1876 dhe kisha e ‘’Shën Mërisë’’ në Mingul, ndërtuar diku më vonë.

Churches and iconography in the province of Lunxhëria

Prej tyre janë shpallur si monumente kulture në vitin 1963: kisha e manastirit të "Shpërfytyrimit" në Mingul, paraklisi i "Profetit Ilia" në Stegopull, kisha e "Shën Mëhillit" në Mingul, kisha e "Shën Kollit" në Saraqinisht, kishat e "Shën Gjergjit" dhe ‘’Profetit Ilia’’ në Nokovë, ‘’Shën Mërtirit’’ në Tranoshishtë, etj. Ndërkohë, në vitin 1973 me këtë status u përfshi edhe kisha e manastirit të "Shën Mërisë’’ të Spilesë" në Saraqinisht. Por le të shohim disa veçanti të këtyre objekteve të kultit në krahinën e Lunxhërisë. Kështu, fshati Saraqinisht ka patur dikur 11 kisha dhe manastire të marra së bashku, ndërsa sot prej tyre kanë mbetur në gjendje funksionale vetëm kishat e ‘’Shën Kollit’’, të ‘’Shën Mërisë’’ dhe manastirit të ‘’Shën Mërisë’’ në Spile. Ndërsa në fshatin Selckë ruhen toponimet ‘’Shën Gjergj’’, ‘’Shën Vasil’’ dhe ‘’Shën Mëri’’, të cilat kanë qenë edhe tre lagjet e vjetra dhe të dikurshme të tij.

Kisha e Shën Parashqevisë, Selckë

Po kështu, në Saraqinisht, kisha e manastirit të ‘’Shën Mërisë’’ në Spile, është pothuajse e ngjashme me atë të ‘’Shën Kollit’’, fakt që i ka nxitur studjuesit të pohojnë se këto objekte duhet të jenë ndërtuar në të njëjtën kohë dhe nga të njëjtët mjeshtra. Një fakt të tillë e vërtetojnë edhe mbishkrimet ktitoriale në muret e tyre. Sipas mbishkrimit që ndodhet mbi portën jugore të kishës së ‘’Shën Kollit’’, ajo është ndërtuar dhe pikturuar në vitin 1630, prej Mihalit nga Linotopi, së bashku me të birin, Kostandinin dhe nxënësin e tij, Nikollën. “U ndërtua që nga themeli dhe u pikturua ky tempull hyjnor dhe i gjithnderuar i atit tonë ndër shenjtorë, Nikollës, çudibërësit me kontributin, përpjekjet dhe shpenzimet e priftërinjve të shumënderuar dhe pleqve të Saraqinishtës për shpëtimin e shpirtit në kohën e peshkopimit të shumëperëndidashësit, peshkopit të Drinopojës, zotit Kalist, me dorën e Mihal Zografit me të birin e tij, Kostandinin dhe Nikollën-katundi Linotopi në vitin 1630”, lexohet në të.

Por, një mbishkrim i ngjashëm që ndodhet mbi portën jugore të kishës së manastirit të ‘’Shën Mërisë’’ në Spile, dëshmon se edhe këtu kanë punuar të njëjtët mjeshtra. ‘’U ndërtua dhe u pikturua ky tempull hyjnor dhe i gjithnderuar i së mbishenjtës, zonjës sonë Hyjlindëses dhe gjithmonë virgjëreshës, Mari dhe në kohën e peshkopatit të shumë perëndidashës peshkopit, Zotit Kalist dhe me kontributin, përpjekjet dhe shpenzimet e të fortshënuarve ndër jeromonakët, Kostandinit dhe Joasafit dhe të shumënderuarve e shumëfisnikëve arkondëve … u përfundua në muajin gusht 3, me dorën e Mihalit, në vitin 1634”, shkruhet në të. Ndërkohë që këta mjeshtra të kësaj familje nga Linotopi i Kosturit, kanë pikturuar edhe afresket e kishës së manastirit të ‘’Profetit Ilia’’ në Stegopull. “U pikturua ky tempull hyjnor dhe i gjithënderuar i profetit të shenjtë të lavdëruar dhe perëndidashës, Ilia Thesbiti, me përpjekjet, mundimet dhe shpenzimet e të shumënderuarit, zotit Joakim dhe bashkë me mua vëllezërit, jeromonakët Danieli, Grigori, Kalisti. Kontribuan arkondët shumë fisnikë, zoti Gjergji i Nanit, Jan Dragoja nga katundi Saraqinishta dhe u pikturua me dorën time, të Kostandinit, birit të Mihalit nga katundi Linotopi dhe nxënësit të tij, Nikollës. Përfundoi në muajin qershor 19, prej Krishtit 1653, prej Adamit 7161’’, shkruhet në mbishkrimin që ndodhet mbi portën perëndimore brenda naosit të kësaj kishe.

Churches and iconography in the province of Lunxhëria

Duhet theksuar se mjeshtri Mihal ishte një prej piktorëve më në zë të ateliesë së Linotopit, e cila do të ushtronte aktivitetin e saj në një pjesë të territoreve të jugut të Ballkanit, gjatë periudhës nga fundi i shek. XVI-fillimi i shek. XVIII . Nga tetë objekte kulti që ndodhen në territorin e Shqipërisë ku kanë ushtruar veprimtarinë e tyre mjeshtrat e Linotopit, tre të tillë ndodhen në krahinën e Lunxhërisë. Të përmendur edhe më sipër ato janë kishat e ‘’Shën Kollit’’ dhe manastirit të ‘’Shën Mërisë’’ në Saraqinisht, si dhe kisha e manastirit të ‘’Profetit Ilia’’ në Stegopull. Për tu veçuar është edhe kisha e ‘’Shën Kollit’’ në Saraqinisht që dallohet për afresket e veçanta, në të cilat është paraqitur edhe cikli i plotë ikonografik i jetës së ‘’Shën Kollit’’. Në interierin e saj, piktor Mihali, së bashku me ndihmësit, e tij Kostandinin dhe Nikollën, përveç afreskut të shenjtorit si mbrojtës i kishës, kanë pikturuar edhe 16 skena të tjera nga jeta e tij. Të tilla janë ato që kanë të bëjnë me lindjen, shkollimin, betimit klerikal të Shën Nikollës, moshën madhore, shugurimin si peshkop, mrekullitë e tij, shpëtimin nga mbytja, kthimit nga Jeruzalemi, burgosjen, shkatërrimin e idhujve, Sinodin e Parë Ekumenik, shpëtimin e qytetit të Mirës, çlirimin e të burgosurve, historinë me gjeneralët, fjetjen dhe gjithë episodet e jetës së tij.

Churches and iconography in the province of Lunxhëria

Ndërkohë në librin, ‘’Mbishkrime të kishave në Shqipëri’’, studjuesi Theofan Popa, na dëshmon edhe për veprimtarinë e një piktori ikonograf nga krahina e Lunxhërisë. I tillë është rasti i piktorit të quajtur Jani, nga Qestorati, emrin e të cilit e ndeshim si autor të afreskeve në kishën e manastirit të Vanistës, në Dropull. Sipas mbishkrimit përkatës, ai e ka pikturuar këtë objekt në vitin 1758. Ndërkohë që në kishat e Lunxhërisë kanë punuar edhe të tjerë mjeshtra të huaj. Këtu mund të përmendim piktorin Alivizi Fokas nga Qefalonia, i cili në vitin 1617 do të pikturonte afresket e kishës së ‘’Shën Mërtirit’’ në Tranoshishtë. Ndërkohë mund të theksojmë se kishat e kësaj krahine kanë qenë të pajisura edhe me ikonostase dhe ikona të rralla dhe me vlera. Një pjesë e këtyre veprave të artit ruhen dhe ekspozohen në Muzeun Historik Kombëtar dhe muzetë e tjerë të vendit. Ikonat janë punuar nga piktorë të ndryshëm midis të cilëve edhe Theodhor Linatopi. Ai është autor i ikonës të quajtur ‘’Speleotisa’’ (e Spilesë), të kishës së ‘’Shën Mërisë’’ në manastirin e Spilesë në Saraqinisht.

Likewise, we can also highlight the iconostasis of this church, whose special feature is that it is made with the motif of sea shells. Likewise, we also have the beautiful doors of the church of ''Saint Mary'' in Tranoshisht. Carved with braid-shaped motifs where stylized floral decoration is not missing, they are exhibited in the Museum of Medieval Art in Korça. Such is Lunxhëria that has kept in its space such objects and treasures, which must be preserved and restored, to be transmitted to future generations as inalienable values ????of our culture.