"Let us dare to hope!" / In memory of Archbishop Anastasius of Albania!

2025-03-05 16:34:00, Opinione Michel Tarran

An article by French diplomat Michel Tarran, Head of the OSCE Presence in Albania!

Archbishop Anastasius of Albania, a tireless craftsman of the Resurrection of the Church.

A tireless craftsman for 33 years of the Resurrection of the Autocephalous Orthodox Church of Albania, its primate, Archbishop Anastasios with this predestined name meaning "resurrection" entered for the last time and never to leave the magnificent cathedral built on his initiative, on Tuesday, January 28, 2025, accompanied and carried on his shoulders by the seven bishops of the Albanian synod reconstituted by him and dozens of priests and deacons delivered by him, as well as surrounded by a touched and grateful crowd, throwing flowers in his path and on his open coffin.

"Let us dare to hope!" / In memory of Archbishop Anastasius of

To understand the power of this image, we must return to the Albania that Archbishop Anastasios Janullatos found when he arrived in 1991 as Exarch of the Ecumenical Patriarchate, which asked him to take stock of the situation and lay the foundations for the restoration of the Orthodox Church: for nearly 23 years, this country (which previously had about 65% Muslims, 22% Orthodox and 10% Catholics) had the sad distinction of being the only one in the world declared an "atheist country" not by law, but even by its constitution.

All churches and mosques in the country had been destroyed or converted and put into the service of various institutions, clergymen had been arrested or even executed or at least forcibly returned to various professions, and any religious practice was strictly prohibited.

The last European country to be freed from the communist yoke (and moreover from a totalitarian communism of the Stalinist type that had led it to total isolation and to the brink of famine), only in 1991 would Albania see the end of this anti-religious repression and believers would begin to gather here and there in squares or in ruined churches; everything had to be rebuilt.

With an archive of just two sheets of paper, with a handful of old priests who had survived the persecutions, he knew from the first days of his mission how to identify valuable young men and women and entrust them with clerical or other responsibilities.

Archbishop Anastasios was elected a little later, in 1992, in an extraordinary manner by the synod of the Ecumenical Patriarchate, to the throne of the Church of Albania, to which it had granted autocephaly in 1937. But the hierarchy of this Church had been annihilated by the atheist government and was unable to propose a candidate for Archbishop.

How Anastas Janullatos rebuilt the Orthodox Autocephalous Church of Albania from the ruins
January 25, 10:10

Kjo ishte kërkesa urgjente që iu drejtua Konstandinopojës nga besimtarët ortodoksë të Shqipërisë, të cilët prej një viti e kishin kuptuar se sa me fat ishin që kishin peshkopin Anastas si bari të mirë; prandaj ata ju lutën eksarkut të qëndronte me ta, ndërsa ai përgatitej të kthehej në aktivitetet e tij universitare në Athinë.

Megjithatë, atij, deri në fund të jetës, iu desh të duronte armiqësinë e politikanëve dhe publicistëve të ndryshëm nacionalistë shqiptarë, të cilët nuk pranuan që një grek të ishte në krye të një prej komuniteteve kryesore fetare të vendit të tyre. Duke refuzuar kategorikisht të hyjë në polemika boshe, ishte përmes punës së tij që ky njeri thellësisht i përulur dhe paqësor iu përgjigj atyre pa u lodhur ("me gurët që hedhin mbi ne do të ndërtojmë kisha" i pëlqente të thoshte), veçanërisht nëpërmjet formimit të një hierarkie klerikësh autoktonë me shqipen si gjuhë liturgjike dhe arsimore (me përjashtim të disa komunave të vogla periferike ku jetojnë minoritetet kombëtare). Kjo ishte prova, nëse kjo ishte e nevojshme, se ai synoi ringjalljen e kishës së Shqipërisë.

"Let us dare to hope!" / In memory of Archbishop Anastasius of

Në mënyrë paradoksale, Kryepeshkopi Anastas, i akuzuar nga kritikuesit e tij shqiptarë se ishte një "agjent grek" në shërbim të interesave të huaja, kishte gjithashtu vështirësi me disa qarqe nacionaliste në Greqi (ku shumë njerëz ende jetojnë nën iluzionin se ortodoksët e Shqipërisë janë grekë), duke u dashur t'u shpjegonte vazhdimisht se ai nuk kishte shkuar në këtë vend si një lajmëtar i helenizmit por se ai mbi të gjitha duhet t'i kushtonte përpjekjet e tij besimtarëve shqipfolës, të cilët ishin shumica dërrmuese e vendit.

Për ta, ai meshonte në shqip (në kundërshtim me atë që është shkruar nganjëherë) edhe nëse predikonte në greqisht (me përkthim), sepse edhe pse e njihte dhe e donte gjuhën shqipe, ai nuk e zotëronte aq sa të improvizonte dhe sepse shikimi i dobët, për shkak të një sëmundjeje që e kish zënë në Afrikë, e pengonte të lexonte predikimet dhe fjalimet e tij.

Kjo punë ishte e pamasë dhe mund të kuptohet vetëm duke kujtuar moton që Kryepeshkopi Anastas pëlqente të përsëriste: "Le të guxojmë të shpresojmë!"

"Let us dare to hope!" / In memory of Archbishop Anastasius of

Gjatë këtyre 33 viteve, nën mbikëqyrjen e tij të drejtpërdrejtë, u rindërtuan dhe u restauruan 400 kisha dhe kishëza, një kolegj teologjik trajnoi dhjetëra kuadro, shumë ikonografë dhe artizanë të tjerë ringjallën traditën e pasur artistike kishtare shqiptare dhe u botuan vepra të panumërta. Ai, i cili kishte marrë pjesë në krijimin e Syndesmos, federatës botërore të rinisë ortodokse, organizoi kampe verore rinore që në vitet e para të shërbimit të tij. Ai inkurajoi gjithashtu pjesëmarrjen e grave në jetën e kishës dhe krijimin e rretheve të intelektualëve ortodoksë.

Padyshim, kisha që la si një trashëgimi Kryepeshkopi Anastas është në një gjendje shumë më të mirë në krahasim me atë që u asgjësua në fund të viteve 1960: e mbajtur nga klerikë jo fort të arsimuar ( deri në fillim të shekullit XX shërbenin prelatë grekë, të cilët ishin të shkëputur nga realitetet sociologjike dhe gjuhësore të besimtarëve të tyre) e pastaj nga peshkopë vendas të detyruar të bënin kompromise të ndryshme, me udhëheqësit politikë të shtetit shqiptar të themeluar në vitin 1912, me autoritetet e pushtimit italian që nga viti 1939 dhe më pas me regjimin komunist të vendosur në vitin 1945, deri sa ky i fundit në vitin 1967 mori masën radikale të sipërpërmendur.

Duke iu referuar pikërisht këtyre periudhave para dhe pas luftës (po ashtu edhe në shembullin e keq të dhënë nga të tjera Kisha autoqefale) që disa, të privuar nga kultura fetare, kishin vështirë të kuptonin se kombësia greke e Kryepeshkopit nuk ishte një pengesë për përmbushjen e misionit të tij, të cilin ai e shihte vetëm në këndvështrimin baritor.

"Let us dare to hope!" / In memory of Archbishop Anastasius of

Ndërsa respektonte kujtimin e personaliteteve të shquara të asaj periudhe (për shembull, të Imzot Fan Nolit, njeri i shquar i Kishës, i letrave dhe i politikës së diasporës shqiptare, i cili vdiq në Boston në vitin 1965 dhe që dha një kontribut të rëndësishëm në proçesin e përkthimit të teksteve liturgjike në shqip në fillim të shekullit XX), ai mendonte se duhej ta rindërtonte Kishën mbi baza të reja, ekskluzivisht fetare, për dobinë e të gjithë besimtarëve ortodoksë të vendit, shqiptarë etnikë ose jo, dhe në mënyrë paralele duke u abstenuar nga çdo tentativë për të rekrutuar komunitetet shqiptare jashtë vendit (ndryshe nga të tjera Kisha autoqefale, të cilat e shihnin veten me një mision baritor e nacionalist ndaj pasardhësve të emigrantëve në mbarë botën).

Kryepeshkopi Anastas kishte qenë në Greqi ndër të rinjtë teologë që pohonin në vitet 60 se Kisha Ortodokse duhej, nga njëra anë, të riniste me thirrje apostullore dhe, nga ana tjetër, të ndalonte së jetuari vetëm për vete, duke u kufizuar në funksionin e kultit. Gjatë një dymbëdhjetëvjeçari ai e realizoi praktikisht këtë pohim në Afrikën Lindore (Kenya, Uganda, Tanzani), ndërsa pohimi i dytë gjeti zbatim nën frymëzimin e tij në Shqipërinë e mjeruar që ai e zbuloi në vitin 1991.

Përtej rindërtimit të kishave dhe formimit të klerit - gjë që edhe dikush tjetër në vendin e tij do ta kishte bërë si prioritet (edhe pse ndoshta me më pak sukses) - ai zhvilloi një veprimtari të jashtëzakonshme sociale - gjë që dikush tjetër nuk do ta kishte bërë - duke realizuar konkretisht vizionin e tij për një Kishë që vazhdon "liturgjinë pas liturgjisë" për dobinë e të gjithëve, ortodoksëve dhe jo ortodoksëve.

"Let us dare to hope!" / In memory of Archbishop Anastasius of

Me iniciativën e tij dhe me fondet e mëdha që ai kishte talentin t'i grumbullonte, Kisha e Shqipërisë hapi institucione arsimi fillor, të mesëm dhe të lartë, si dhe shumë institucione mjekësore dhe sociale të nivelit të lartë, kryente punë publike (rrugë, furnizime me ujë...), kontribuoi në pritjen e 900,000 refugjatëve kosovarë të vitit 1999 (dhe kështu u dha këtyre refugjatëve, pothuajse të gjithë myslimanë, një imazh pozitiv dhe dashamirës të Ortodoksisë).

Shqiptarët me të drejtë janë krenarë për bashkëjetesën e tyre shembullore fetare dhe për faktin se identiteti i tyre kombëtar e kapërcen diversitetin e tyre fetar. Kryepeshkopi Anastas (i cili kishte plotësuar formimin e tij të lartë teologjik me studimin e feve të tjera, nga Islami tek Budizmi dhe tek kultet afrikane ) e kishte vënë veten plotësisht në këtë traditë dhe, ndër mes shumë dëshmive të shprehura gjatë javëve të fundit të jetës së tij, ndërsa të gjithë kuptonin, duke parë moshën e tij (95 vjeç) dhe shëndetin e tij të dobësuar, se ndoshta nuk do të kthehej nga shtrimi në spital në Athinë, mund të theksohet veçanërisht mesazhi prekës i Këshillit Ndërfetar, njëri prej themeluesve të të cilit kishte qenë ai, që ftonte besimtarët e çdo feje të luteshin për të.

Gjatë ceremonisë kombëtare të varrimit më 30 janar, udhëheqësit e komuniteteve myslimane (sunite dhe bektashiane) dhe i gjithë episkopati katolik (i shoqëruar nga një delegacion i rëndësishëm nga Vatikani) ishin natyrisht atje në rreshtin e parë, në një anë të arkivolit, ndërkohë që autoritetet më të larta të vendit, nga besime të ndryshme, ishin të vendosura në anën tjetër.

"Let us dare to hope!" / In memory of Archbishop Anastasius of

Në imazh të këtij prelati poliglot me një erudicion të madh fetar dhe laik, fjalët e ngushëllimit të mbajtura në nder të tij ishin njëkohësisht prekëse dhe me një nivel të rrallë intelektual dhe shpirtëror.

Mbikqyrësi i Fronit të Kryepeshkopit, Mitropoliti Joan i Korçës, theksoi se, më shumë sesa për veprën e tij të jashtëzakonshme ndihmuese, Kryepeshkopi Anastas i jepte rëndësi vëmendjes që çdo qenie njerëzore duhej të merrte; ai që "do të vazhdonte eshte më pas të ndërmjetonte për ne dhe për Kishën tonë që e donte aq shumë."

"Let us dare to hope!" / In memory of Archbishop Anastasius of

Moderatori (protestant) i Këshillit Ekumenik të Kishave, në punimet e të cilit Kryepeshkopi Anastas ka kontribuar aktivisht gjatë dekadave dhe që përfaqësohej nga një dërgatë e madhe e ardhur në Tiranë për t’a nderuar, theksoi se rrënjët e tij në traditën ortodokse shoqëroheshin "me një horizont jashtëzakonisht të gjerë" dhe se "autoriteti i tij i madh shpirtëror" i jepte atij respektin dhe dashurinë e të gjithëve.

Duke folur edhe për dashurinë (ndoshta një nga fjalët që Kryepeshkopi thoshte më shpesh gjatë shërbesës), një mbesë e ardhur nga Athina kujtoi njeriun e thjeshtë mes familjarëve dhe përcolli, me duartrokitjet spontane të publikut, falënderimet e tyre për "vëllezërit shqiptarë" për "të gjithë dashurinë që i kishin dhënë atij".

The Greek Prime Minister, who came with a large delegation to honor one of his nation’s most distinguished sons, also shared personal memories of this “holy and wise man” who played a special role in the relations between the two neighboring countries. The Albanian Prime Minister, in an inspired and appreciative homage, greeted the one who had come “as a Greek priest” but who had become “the Anastasius of Albania”, who more than any foreigner before him had “identified” with his second homeland and who, at his request, would be laid to rest forever on Albanian soil (in a crypt under the altar of the cathedral).

"Let us dare to hope!" / In memory of Archbishop Anastasius of

The Ecumenical Patriarch, who presided over the ceremony surrounded by a large gathering of patriarchs, primates and representatives of the autocephalous Orthodox churches, recalling the astonishing life of the deceased since birth (he had survived a therapeutic abortion that his mother, affected by tuberculosis, had refused despite the insistence of doctors), expressed sorrow for the "fall of a great column of the Orthodox Church", committed to the service of its unity (Archbishop Anastasios, who was a strong supporter of the coordinating role of the Ecumenical Patriarchate, played an important role in the Pan-Orthodox Synod convened by it in Crete in 2016) before greeting "his brother Anastasios" for the last time, unable to hide his emotion.

"Let us dare to hope!" / In memory of Archbishop Anastasius of

More than ever, on this day one could feel the power and relevance of the words of the Paschal troparion "By His death, He conquered death": precisely because it died under the blows of the atheist regime, the Church of Albania (which was not doing very well even before these persecutions) was revived under the leadership of this charismatic prelate with the name of resurrection, who in ordinary times would not have gone to this foreign land; and this revival has as its center and symbol the impressive Resurrection Cathedral, whose extraordinary architecture is a hymn to the harmonious union of tradition and modernity, a testament to the presence of the Church in the world (the best concert hall in Tirana has been organized on its foundations, where many cultural activities of a high artistic level are held) and, above all, the victorious affirmation of a living Orthodox Church (while some considered it dead in the 30s and 60s, or definitively eliminated twenty years later), an essential component, on the one hand, of the Albanian State and society and, on the other, of the universal Orthodox Church, which for the second time, after the consecration of this cathedral in 2014, had Tirana as its capital for the occasion of the funeral ceremony of Archbishop Anastasios. /CNA