E fundit!

09:27 Kronika

E rëndë në Korçë, 66-vjeçari i jep fund jetës

Rreth orës 08:40, në lagjen nr. 10, Korçë, një automjet ti...

Si ndikon mjedisi tek kultura e popujve

25 Qershor 2023, 22:00, Kosova & Bota CNA

Dallimet kulturore janë një nga faktorët që përdoret zakonisht për të shpjeguar ndryshueshmërinë e sjelljeve të njerëzve në varësi të vendit ku jetojnë apo ku janë rritur. Në disa rajone të botës është normale të hahet mish nga kafshët, ndërsa në vende të tjera kjo gjë është e ndaluar.

Në disa vende, seksi para martesës është një praktikë e zakonshme, ndërsa në të tjera është diçka shumë e rrallë. Në Rumani, të panjohurit mbajnë zakonisht një distancë prej më shumë se 1 metër e 20 centimetra nga njëri-tjetri, ndërsa në Bullgari, vend fqinj me Rumaninë, distanca ndër-personale e mbajtur mesatarisht midis 2 të huajve është më pak se gjysma.

Në një studim të botuar së fundmi në revistën shkencore “Proceedings of the Royal Society B”, një grup kërkimor nga departamenti i psikologjisë i Universitetit Shtetëror të Arizonës, ka arritur të lidhë pjesërisht variacionet kulturore në botë me ndryshimet mjedisore, duke u bazuar tek disa teori dhe kërkime psikologjike dhe ekologjike të kryera vitet e fundit.

Faktorët mjedisorë të marrë parasysh në studim janë për shembull gjeografia fizike dhe dendësia e popullsisë, por edhe jetëgjatësia dhe rreziku i sëmundjeve infektive. Dhe nga analiza e këtyre faktorëve dhe evolucioni i tyre me kalimin e kohës, rezultoi se popullatat që jetojnë në mjedise të ngjashme, por jo domosdoshmërisht të afërta, zhvillojnë në një përqindje të konsiderueshme të njëjtat modele kulturore.

Grupi i studiuesve mblodhi një grup të madh të dhënash që matin ndryshoret mjedisore dhe kulturore në 220 vende të botës, dhe i quajti grupi i të dhënave ekologjiko-kulturore. Ndër ndryshoret mjedisore, nëntë gjithsej, dallohen niveli mesatar vjetor i reshjeve dhe temperaturave, shkalla e vdekshmërisë nga shkaqe të jashtme, përqindja e papunësisë dhe pabarazia ekonomike (koeficienti Gini).

Janë gjithsej 72 ndryshore kulturore, por vetëm 66 u përdorën në studim, dhe ato përfshijnë rreptësinë e normave sociale, indeksin e korrupsionit, mirëqenien subjektive, inovacionin, konformizmin, individualizmin, karakteristikat institucionale dhe pabarazinë gjinore.

Bazuar në analizën e marrëdhënieve midis dy grupeve të ndryshme të të dhënave, psikologët në Universitetin Shtetëror të Arizonës, kanë vlerësuar se gati 20 për qind e variacionit kulturor njerëzor mund të shpjegohet nga ndryshimet mjedisore.

Studiuesja Aleksandra Uormlej, një nga bashkautoret e studimit, thotë se vlerësimet marrin parasysh problemet e njohura në këtë lloj kërkimi ndërkulturor. Njëra prej tyre është se shoqëritë që janë të afërta në hapësirë ??ose me rrënjë të përbashkëta historike priren të jenë të ngjashme edhe në aspekte dhe nuanca që u shpëtojnë matjeve të studimeve.

Për shembull ngjashmëritë kulturore midis Gjermanisë Jugore dhe Austrisë, mund të shpjegohet me trashëgiminë e përbashkët kulturore dhe gjuhësore, por edhe me klimën e ngjashme dhe nivelin e pasurisë. Por analiza e të dhënave, ka bërë të mundur edhe zbulimin e ngjashmërive befasuese, si për shembull midis Polonisë dhe Perusë.

Të dyja vendet kanë jetëgjatësi të ngjashme (respektivisht 73.5 dhe 75.2 vjet) dhe nivele relativisht të ulëta të rrezikut të sëmundjeve infektive. Po ashtu ato ndajnë disa vlera kulturore, përfshirë pavarësinë dhe kohezionin social.

Psikologia amerikane Mishel Gelfand është marrë prej kohësh me kundërshtimin midis ngurtësisë dhe elasticitetit të normave shoqërore, duke përcaktuar si “kultura të ngurta” ato me norma të forta shoqërore dhe me pak tolerancë për devijimet, dhe “kulturat elastike” ato që janë shumë lejuese dhe me norma sociale të dobëta. .

Në një studim të madh të botuar në vitin 2011 në “Science”, të kryer së bashku me 44 studiues të tjerë nga vende të ndryshme të botës, Gelfand zbuloi se rreptësia e normave shoqërore në një kulturë të caktuar, priret të lidhet me sasinë e kërcënimeve të sigurisë me të cilat përballet shoqëria: nga luftërat tek katastrofat mjedisore.

Normat më të rrepta sociale mund t’i ndihmojnë anëtarët e komunitetit të qëndrojnë së bashku dhe të bashkëpunojnë përballë rreziqeve të tilla. Një studim i fundit i botuar në revistën “Psychological Science”, i kryer në Iran nga studiuesit Tomas Talhelm dhe Hamidreza Harati, ka zbuluar se disa komunitete me më pak qasje tek burimet ujore kanë modele kulturore më të orientuara drejt investimeve afatgjata.

Hipoteza e sugjeruar në studim, është se mungesa e ujit të ëmbël e bën më të ngutshme për popullatat që të planifikojnë veprimet e ardhshme, në mënyrë që të mos u mbarojë uji para kohe.

Ndërkohë edhe temperatura konsiderohet si një ndryshore potencialisht me ndikim në dallimet kulturore midis vendeve.

Në një studim të vitit 2017 mbi distancat ndër-personale, të kryer mbi rreth 9.000 njerëz nga 42 vende, studiuesit i lidhën distancat e zakonshme me një sërë karakteristikash individuale të pjesëmarrësve, atribute të kulturave të ndryshme dhe karakteristika mjedisore. Ata zbuluan se edhe kjo e fundit mund të shpjegojë variacionet në rezultate: tek vendet me temperatura mesatare më të ulëta, njerëzit ndjejnë më pak nevojë për hapësirë ??personale në publik.

Një nga hipotezat e sugjeruara në studim është se në vendet më të ngrohta dhe më të lagështa prania e mikroorganizmave patogjenë dhe përhapja më e madhe e sëmundjeve infektive, kanë ndikuar në evoluimin e distancave ndër-personale. Hipoteza bazohet në faktin se rritja e këtyre distancave dhe reduktimi i kontakteve fizike kanë qenë pjesë e përshtatjes së sjelljes kundër epidemive për shekuj me radhë./ Pershtatur nga CNA

Marrë me shkurtime