Beyond deportation and prison

2026-06-13 22:50:00, Opinione Lutfi Dervishi

Street revolt and political transformation

The cries of “Rama, resign”, “Rama in prison”, “Berisha in prison” are expressions of a dissatisfaction accumulated over years. They demonstrate a deep distrust that goes beyond power: citizens no longer trust the opposition, the media, the economic elite or the university/academic elites. Essentially, today the very functioning of the system is being contested.

The spread of the protest in the diaspora makes this reality even clearer. It is not simply related to a specific decision or project; it is a revolt against a development model that does not produce opportunities for the majority. A model that expels thousands of young people every year through emigration and that is perceived as a mechanism that works for a minority, but has stalled for the rest of society.

What is felt in the air is the urgent demand for change. Except that change should not be confused with revenge. If calls for prison turn into a demand for justice to be delivered by the crowd, then we risk going back in time. Albania has once tried the logic where the enemy was declared in the square and the decision was given before the court spoke. We have paid the consequences of that political culture for decades, building the most savage communism in the entire Communist East.

Therefore, beyond the classical logic of historical revolutions that collapse everything to often bring about a new arbitrariness, overcoming this crisis requires a profound institutional transformation, not the dissolution of the state. True radical change does not come when institutions are replaced by the squares, but when they are freed from political capture and gain the trust of citizens, strengthening the rule of law. A well-known saying by John F. Kennedy remains unfortunately current: “Those who make peaceful revolution impossible, make violent revolution inevitable.” This is precisely where the turning point must begin.

5.
The majority's contentment with a formal declaration that "the right to protest is respected," counting the protesters and waiting for people to be driven away by the heat, the World Cup, or fatigue, is as naive as it is dangerous.

Edhe opozita përbalhet me një mesazh të qartë. Për vite me radhë atyre që votojnë u është ofruar zgjedhja: ose me njërin, ose me tjetrin. Protestuesit po thonë: as me njërin, as me tjetrin. Kjo nuk do të thotë se opozita nuk ka ngritur probleme reale apo nuk ka bërë denoncime të forta e protesta. Por protesta e këtyre dy javëve po dëshmon se ekziston një segment i gjerë qytetarësh që nuk gjejnë më përfaqësim te aktorët ekzistues politikë. Kjo kërkon reflektim, rinovim dhe aftësi për të qenë në sinkron me situatën. Nëse deri tani ka munguar vullneti për të luftuar korrupsionin, klientelizmin dhe monopolet, pyetja që shtrohet sot është: a mund të krijohet një vullnet i ri politik? Një model ku suksesi varet nga meritokracia dhe ku tregu nuk deformohet nga privilegjet e pushtetit.

Pyetja e madhe që qëndron pezull mbi sheshe është nëse ky presion i rrugës do të mbetet një lëvizje amorfe presioni, apo do të ketë guximin dhe pjekurinë të marrë formën e një lëvizjeje të re politike. Historia na mëson se revolta pa organizim thjesht riciklon elitat e vjetra. Që ky vrull të mos tretet si valë e radhës, ai duhet të kapërcejë fazën e refuzimit dhe të kthehet në strukturë: një platformë e re, e lindur nga poshtë, që nuk synon thjesht zëvendësimin e emrave, por transformimin e rregullave të lojës dhe përfaqësimin e asaj Shqipërie që sot nuk e gjen veten në asnjë logo ekzistuese. Çfarëdo që të ndodhë, protesta tashmë e ka ndryshuar Shqipërinë.

Reflektim kërkohet edhe nga elita ekonomike. Debati nuk është nëse duhet ndëshkuar suksesi apo kapitali, por sa i ndershëm është tregu. Kur hendeku mes fituesve dhe humbësve thellohet në mënyrë të frikshme, sistemi rrezikon të shpërthejë. Ashtu sikundër komunizmi i egër la pasoja, edhe kapitalizmi i egër ka kostot e veta sociale. Biznesi i madh (oligarkët) duhet të shkëputet nga varësia ndaj tenderëve publikë dhe favoreve politike, duke u orientuar drejt përgjegjësisë sociale, rritjes së dinjitetshme të pagave dhe konkurrencës së pastër.

9.
Reflektim kërkohet edhe nga universitetet dhe akademia. Në shumë prej debateve më të rëndësishme publike, zëri i ekspertizës ka munguar ose ka qenë i zbehtë. Një shoqëri nuk mund të mbështetet vetëm te politikanët dhe analistët. Vendi ka nevojë edhe për mendimin kritik të studiuesve, profesorëve dhe institucioneve akademike, që të ofrojnë zgjidhje shkencore për rënien demografike, si dhe për reformat zgjedhore, territoriale, ekonomike e arsimore.

10.

Qytetarëve u ka ardhur në majë të hundës nga debatet banale e të pafundme në media; ata kanë nevojë për informacion, jo për propagandë; për analiza, jo për etiketime. Media duhet të kthehet te misioni i saj: investigimi, verifikimi i fakteve dhe mbajtja e pushtetit në skaner. Ajo nuk mund të jetë as zëdhënëse e qeverisë, por as gjykatë popullore që bën linçime digjitale.

11.

Of course, in any mass protest there is anger and emotions that sometimes go to extremes. But legitimate discontent cannot justify verbal violence or lynching anyone who thinks differently, even journalists identified as defenders of the government. Freedom of expression is the fundamental element that separates a civil protest from anarchy. Lynching is the opposite of peaceful protest.

12.

Change has never been easy; it requires patience, sacrifice, and maturity. But today, the main responsibility falls on those who hold the wheel of decision-making. History shows that major crises are not resolved by waiting for time to fade them. Will the message of the protest for change be read in time, or will we continue with the old one, waiting for the storm to pass by itself?!