From the relationship with Rama and Berisha to the testimony about Thaçi/ Christopher Hill's full interview

2025-12-08 22:58:00, Aktualitet CNA

From the relationship with Rama and Berisha to the testimony about Thaçi/

Erla: Tonight on Now I have the pleasure of having as a guest one of the most important historical figures in the region, the first American ambassador to Albania, one of the architects of American diplomacy in the Balkans, a key negotiator on the Kosovo issue and recently a witness in The Hague in the trial of Hashim Thaçi.

I am pleased to welcome diplomat Christopher Hill exclusively to Euronews Albania.

Hill: Thank you very much.

Erla: Ambassador Hill, you are in Tirana as a guest of the European University of Tirana, the university that has also published your book “In Service Far Away from Home”. This is the second time you have been to UET after the first time you were honored with “Honoris Causa”. I attended the inauguration ceremony and at the end you said: “I hope you enjoy the book, it is more beautiful in Albanian than in English”. Do you feel that connected to Albania and Albanians?

Hill: You have to understand that after you serve in Albania, you can leave Albania but Albania does not leave you. It is such an important part of my life, it was my first time being in charge of an embassy, ??I thought it would be a short period because Ambassador Rayerson came after me, but it was a fantastic opportunity for me to represent my country and I also felt like I helped Albania in some small way in an unfortunate past but for a better future.

There are many stories around the world that don't have a happy ending, but I think Albania is on the right track and it's a pleasure for me to be back again, and in fact, I've also studied the Albanian language, although I don't speak it very well.

Erla: Do you remember any words?

Hill: (speaks Albanian) Yes, yes a few words… very few. The other side…

Erla: In this book you describe your entire diplomatic career in Albania, Serbia, Iraq, wherever you served?

Hill: Yes, there's a lot of stuff there that I did as an ambassador, but then I was in charge of Asia, and when I was in charge of Asia I was also dealing with North Korea. And anyone who thinks it's hard to deal with the Balkans, believe me, you should meet the North Koreans. They're people that only a mother could love, they're very, very hard to deal with, and we were dealing with nuclear weapons, encouraging them to get away from nuclear weapons. We got them to stop producing plutonium, but it's not over yet because sometimes in diplomacy you do your best. You do your absolute best, but that doesn't mean you're going to win the game.

Erla: Mr. Hill, you were the first United States representative to post-communist Albania. How do you remember the country at that moment? What was Albania's biggest challenge in the early 1990s?

Hill: I arrived in the summer of '91, and once we had relations, we didn't have an embassy, ??in fact we had one room, room 205, so room 206 was the residence.

Erla: Do you remember the room number?

Hill: Absolutely, absolutely. But this is the situation: you arrive in a place like Albania and you can look at the future, you can look at whether things were calm, whether things were staying calm in Albania. You could see that you were going to have a better future. But the other thing you saw… when I first arrived, you saw people who were a little older and I could see them in front of the boulevard, in front of the Dajti Hotel, who were taking walks, doing laps. And you could look, you could think about these people, that they had to live their whole lives, they had to live their whole lives in a terrible dictatorship, in the dictatorship of Enver Hoxha, and you felt the pain and the pity for these people who had no way of getting their lives back, yet their children and grandchildren have a better future and this is a very good motivation for people. However, it is something sad to think that they will not get their lives back and this is one of the emotions that comes to mind when you are in such a space or goes through your heart when you are in a place like Tirana in 1991.

Erla: How do you see today's Albania compared to the Albania where you served? How far has it come and where has it stalled?

Hill: Shikoni, çdo shtet ka për të pasur sfidat e veta, do të jem i sinqertë me ju; edhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës kanë plot sfida aktualisht. Ne kemi për të qenë në rregull dhe t’ju siguroj juve dhe shqiptarëve se keni për të qenë në rregull dhe Shqipëria sigurisht ka për të pasur sfida, megjithatë është e rëndësishme që, kur je duke u ngjitur këtë mal drejt anëtarësimit në Bashkimin Europian, është e rëndësishme që të kthehesh mbrapsht dhe të shikosh sa larg ke shkuar, dhe Shqipëria ka bërë një rrugë të gjatë. Sigurisht që iu desh të ndërtonte institucione, ka pasur sfida të ndryshme, megjithatë kjo nuk është diçka për të cilën diplomatët e huaj duhet t’i tregojnë Shqipërisë: bëj këtë dhe bëj atë. Megjithatë mendoj se ajo që do t’iu sugjeroja shqiptarëve… e dinë vetë shqiptarët, se janë duke punuar në të gjitha këto fusha, në të gjitha këto çështje. Mendoj se ajo që më shqetëson më shumë në vende si Shqipëria është madhësia e popullsisë, dhe çështja se të gjitha këto shtete janë duke vuajtur nga ulja e popullsisë dhe këtë e shikojmë në tërë rajonin e Ballkanit dhe kjo i përgjigjet pyetjes nëse të rinjtë e kanë këtë ndjesi, nëse e ardhmja ka për të qenë më e mirë apo jo. Sigurisht t’u thuash të rinjve se ti ke një të ardhme më të mirë nga gjyshërit e tu të cilët jetonin nën Enver Hoxhën nuk është e mjaftueshme; ata duan të shohin një të ardhme e cila duhet të jetë në linjë me të rinjtë në vende të tjera në Europë dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Pra në këtë drejtim mendoj se Shqipëria duhet të vijojë të bëjë atë që është duke bërë dhe mendoj se është duke bërë mjaft progres. Kështu.

Erla: A kanë Shtetet e Bashkuara të Amerikës sot të njëjtin interes për Shqipërinë si në vitet ’90, apo fokusi është zhvendosur? Pluralizmi erdhi në sajë të mbështetjes së SHBA.

Hill: Padyshim, për një kohë të caktuar gjatë viteve ’90 Ballkani kishte vëmendjen ndërkombëtare, ndonjëherë për arsye të këqija si lufta, lufta e cila ndodhi sidomos në Bosnje e cila tërhoqi vëmendjen e gjithë botës, por po ashtu ishin edhe të tjera histori frymëzuese. Në fillim pamë shtete si Polonia, Republika Çeke, të cilat u larguan nga komunizmi dhe kishin histori frymëzuese. U desh pak më gjatë për Shqipërinë që të arrinte aty, megjithatë edhe ju u larguat nga komunizmi. Ka plot histori të mrekullueshme, megjithatë ka edhe momente të tmerrshme, vuajtje gjatë këtyre luftrave. Pra me patjetër që kërkon kohë. Po ashtu mendoj se një problem tjetër me të cilin përballen këto shtete është se janë mësuar të kenë vëmendje tek ata, janë mësuar te kjo ideja se ata do të jenë tek faqja e parë e NYT, por fokusi ndryshon, vëmendja ndryshon, shkon në çështje të tjera si Iraku p.sh., probleme të tilla. Shkon në probleme të tjera në Azi, çështjet me Kinën etj. Pra në ditët e sotme ne përballemi me situata të tilla ku Ballkani nuk tërheq më vëmendjen e audiencës perëndimore; tani kemi më shumë sloganin se duam t’i përgatisim këto shtete për Bashkimin Europian dhe çështje të tjera. Pra fokusi është ndryshe, megjithatë, nëse ti je një “performues”, nuk mund ta bësh për audiencë por duhet ta bësh për veten tënde, duhet ta bësh për njerëzit me të cilët ti punon dhe unë mendoj se ka plot gjëra për t’u bërë këtu dhe ka plot kënaqësi që t’i realizojmë këto gjëra.

Erla: Pranverën e vitit ’91, kur ju erdhët në Shqipëri, ju punuat me disa nga figurat politike të kohës. Keni pasur kontakte me Ramiz Alinë, presidentin e fundit komunist. Në atë kohë besoj keni pasur kontakte edhe me Sali Berishën, që në atë kohë ishte lider i PD-së, forca që rrëzoi komunizmin dhe solli pluralizmin në Shqipëri – sigurisht edhe me mbështetjen tuaj. Dhe figura të tjera, Gramoz Pashko, Fatos Nano etj. Si e kujtoni ish-presidentin e fundit komunist Ramiz Alia dhe bisedat me të për çështjen e hapjes së vendit dhe nisjen e reformave politike?

Hill: Patjetër, këto reforma ishin duke ardhur dhe në fakt u nisën nga riemërimi i Partisë Socialiste, edhe pse PS kishte shumë anëtarë edhe nga Partia e vjetër e Punës. Sigurisht që duhet kuptuar që PS kishte shumë persona të cilët kishin ardhur nga sistemi, i kishte prodhuar Ramiz Alia, madje edhe Enver Hoxha. Dhe më pas doli Partia Demokratike dhe ishte diçka ndryshe, pasi ata ishin duke thënë se nuk kishin lidhje me ish-strukturat qeverisëse, nuk kishin asnjë lidhje me Partinë e Punës, përkundrazi ata ishin shumë të rinj, shumë të orientuar drejt Perëndimit. Pra me patjetër që lëvizja e Solidaritetit në Poloni kishte një ndjesi që gjërat ishin duke ndryshuar edhe në Shqipëri. Pra, qartazi, kur je një diplomat, ti punon me këdo që është aty. Le të jetë kush të jetë, unë nuk mund të them që më pëlqen ai apo më pëlqen ky, nuk është kjo puna ime. Dhe meqë ra fjala, më duhet ta them se sa herë që jam përpjekur të bëj diçka të tillë ose të paktën në mendjen time, gjithmonë jam gabim. Pra është mjaft e vështirë që ti të vendosësh liderët e tu, dhe është e pamundur që të vendosësh liderin e një shteti të huaj dhe e respektoj këtë gjë. Nuk dua t’i bëj reklamë librit tim, por ju keni për të parë disa shembuj aty tek libri im ku unë jam duke thënë se është e pamundur që ti të zgjedhësh liderin e dikujt tjetër, është detyra e tyre, e këtyre shteteve.

Mendoj se Ramiz Alia ishte nga ata njerëz… më falni, Fatos Nano ishte nga ata persona të cilët përfituan nga sistemi i vjetër dhe po shikonin se si të përfitonin edhe nga sistemi i ri. Pra nuk është se kishte një vullnet të mirë ndaj tij në atë kohë. Ndërkohë nga ana tjetër Partia Demokratike ishte duke ardhur, ishte diçka e re, shumë dinamike në atë kohë. Unë vazhdoj të ndjej se kushdo i cili zgjidhet nga partitë është një çështje e brendshme, është për shqiptarët që t’i zgjedhin këta, nuk është puna e diplomatëve. Dhe nuk ndjehem rehat me këtë ide, më ndodh shpesh jo vetëm në Shqipëri por edhe në vende të tjera, vijnë tek ambasadori amerikan dhe thonë: “Çfarë po bën ti?” Sikur është zgjedhja jonë, por nuk është zgjedhja jonë. Në rrethana më të mira ti je aty për dy-tre vite, dhe në rastin tim unë më pas u largova drejt Azisë. I përket shqiptarëve që duhet të jetojnë me këtë lider.

Erla: Patjetër, ato janë zgjedhje të popullit shqiptar, ju duhet thjesht të punoni. Megjithatë, si kanë qenë marrëdhëniet tuaja me liderin e Partisë Demokratike Sali Berisha aso kohe?

Hill: Mendoj se kishim marrëdhënie korrekte. Ju mund të shikoni në fillim dhe mund të shikohej që prej fillimit që PD nuk ishte një familje e madhe e lumtur, nuk ishte e tillë. Dhe në fakt shumica prej partive politike nuk janë të tilla, shumica prej partive politike kanë kundërshtitë e tyre, konkurrencat e tyre dhe gjëra të tilla, diçka të tillë mund ta shikoni edhe në Shqipëri. Ajo që mund të them si diplomat i huaj është: shikoni të punoni me njëri-tjetrin sepse vëmendja ndërkombëtare është tek ju. Dhe njerëzit mund ta duan Shqipërinë por me shumë gjasa nuk u pëlqejnë problemet politike të Shqipërisë, pra njerëzit duhet të kuptojnë që këto probleme janë problemet tuaja dhe ju lutem mos kini pritshmëri që t’jua zgjidhim ne problemet tuaja. Dhe mund të shikoja brenda PD që nuk ishte shumë ndryshe nga partitë e tjera, ju keni rivalitete të ndryshme së brendshmi dhe ky nuk është problem im, është problem i tyre. Problemi im ishte që të përpiqesha të inkurajoja njerëzit që kur të takoheshin me një zyrtar të lartë amerikan si Baker-i, ti nuk do të jesh në një situatë të tillë kur dikush do të thotë: “Unë jam miku, mos i dëgjo këta të tjerët, unë jam miku yt”, sepse njerëzit nuk duan ta dëgjojnë diçka të tillë. Ne nuk jemi të interesuar në gjëra të tilla dhe meqë ra fjala, nëse je një shqiptar që i thua një sekretari shteti amerikan “puno me mua, mos puno me atë”, kjo nuk është shumë efektive.

Erla: Megjithatë Sali Berisha, dikur lideri i parë që solli pluralizmin me mbështetjen e SHBA, sot i shpallur non grata po nga SHBA. Cili është komenti juaj për këtë?

Hill: Unë kam disa vështrime personale mbi këtë çështje, me deklarimin e personit non grata, personave të cilët janë politikanë kundrejt kriminelëve. Megjithatë unë nuk jam i sigurt nëse shprehja e mendimit tim personal si ish-diplomat do të ishte një ide e mirë, kështu që do t’i mbaj për vete këto vështrime. Kështu që pres pyetjen tuaj të radhës.

Erla: Po për kryeministrin aktual Edi Rama dhe qeverisjen e tij tashmë në mandatin e katërt, si e keni njohur dhe çfarë mendoni?

Hill: Unë dija për të nga gazetat e asaj kohe, nuk e mbaj mend nëse kam qenë në Poloni në atë kohë kur e dëgjova për herë të parë emrin e tij ose ndoshta mund të kem qenë edhe në Kore kur e dëgjova për herë të parë. Por kam dëgjuar emrin e tij dhe ka qenë gjithmonë pozitiv, por mendoj se herën e parë kur ne u takuam me të vërtetë ka qenë në vitin 2015, diçka e tillë.

Erla: Pasi kishte ardhur në pushtet, dhe çfarë mendimi keni për të dhe për qeverisjen prej gati 4 mandate?

Hill: Edhe një herë, nuk është detyra ime të komentoj politikën tuaj, ju duhet të merrni një politikan shqiptar dhe t’i bëni pyetje të tilla politike. Unë jam një diplomat amerikan, ajo që mund të them është se ne kemi marrëdhënie shumë të mira me Shqipërinë, ne jemi shumë krenarë për marrëdhëniet tona, shumë të lumtur që Shqipëria u bë një aleate e Natos dhe të shikojmë progresin që ka bërë Shqipëria në këtë drejtim. Për sa i përket anëtarësimit në BE, kam qenë në Bruksel dhe kam dëgjuar plot fjalë mjaft të mira për Shqipërinë dhe ajo që mund të them është që vijoni në këtë mënyrë dhe të mos pyesni diplomatët e huaj të komentojnë për politikanët shqiptarë.

Erla: Në fakt ju keni plotësisht të drejtë kur thoni nuk duhen pyetur diplomatët, por si diplomat karriere prej kaq vitesh, si e keni parë rolin e ambasadorëve dhe ish-ambasadorëve? A kanë qëndruar ata në kostumin e diplomatit apo kanë marrë një rol protagonizmi më të madh?

Hill: Tani po më pyesni që unë të vlerësoj kolegët e mi, kjo është edhe më keq. Kjo është më e keqe edhe se të më pyesni për vlerësimin e politikanëve shqiptarë. Më lejoni t’ju them se si i bëj unë gjërat: atëherë kur ti ulesh në një karrige si ambasador amerikan, nuk ka rëndësi nëse je në Varshavë, në Bagdad apo Beograd, ti mendon se çfarë është në interes të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, cila është mënyra më e mirë për SHBA që të menaxhojnë këtë çështje. Mendoj që mënyra më e mirë në Shqipëri që ne të zgjidhim interesat tona është që të kemi një marrëdhënie të fortë e të ngushtë me popullin shqiptar dhe të mbajmë një marrëdhënie të suksesshme, sepse kur ti flet me një qeveri të huaj është një lojë marrëdhëniesh. Ti mund të duash që ata të bëjnë për ty diçka të cilën ata nuk duan ta bëjnë. Mund të ketë të bëjë me gjuhën minoritare, me pjesë të caktuara të shteteve. Ata nuk duan ta bëjnë, por meqenëse kanë marrëdhënie me SHBA, dhe SHBA thonë “shiko, është e rëndësishme për ne nëse mund ta bësh këtë”, ata mund ta bëjnë sepse vlerësojnë marrëdhëniet. Në këtë situatë duhet të jemi. Nuk duhet të jemi në një situatë ku ti tregon me gisht: ti duhet të bësh këtë, ti duhet të bësh atë, nuk funksionon ashtu. Por nëse bën si një sugjerim, le të themi, dhe veprimi i tyre është: “Shiko, nuk dua ta bëj, por unë dua të kem një marrëdhënie të afërt me ty dhe kam për ta bërë”, dhe kjo është marrëdhënia që ti dëshiron të zhvillosh me shtete të tilla. U përpoqa ta bëja këtu dhe jam përpjekur ta bëj edhe në Serbi dhe po ashtu edhe në vende të tjera.

Erla: Kam një pyetje të fundit sa i takon Shqipërisë. Si e kujtoni Fatos Nanon, ish-liderin e PS i cili para pak ditësh u nda nga jeta. Keni pasur kontakte?

Hill: Po, kam pasur kontakte dhe mund të them se nga pikëpamja historike ti mund të shikosh se ishte një figurë tranzitore, në një farë mënyre ishte kryeministri i fundit i sistemit të vjetër por më pas u bë prej të parëve në sistemin e ri. Ishte një figurë e tranzicionit dhe mendoj se librat e historisë do të jenë mjaft të mirë në pozitë për të, megjithatë është në dorën e historianëve dhe jo të diplomatëve të huaj që të flasin për këtë çështje. Nga pikëpamja ime, nga perspektiva ime, mendoj se ai nuk ishte i lumtur me faktin se Shtetet e Bashkuara të Amerikës kishin prirje drejt Partisë Demokratike në 1991-shin, 1992-shin. Jam i sigurt që ai nuk ishte i lumtur për këtë gjë, megjithatë unë u përpoqa që të mos përfshihesha në protesta, u përpoqa të mos tregohesha hapur se po mbështesja një palë, një parti. Megjithatë unë mendoj se Shqipëria ka pasur më shumë se një parti që ka fituar zgjedhjet, të dyja partitë i kanë fituar zgjedhjet. Dhe Shqipëria është në drejtimin e duhur. Ne mund të flasim gjatë e gjërë për të kaluarën por mendoj se e ardhmja është me interes më të madh.

Erla: Z. Ambasador, ju keni takuar pothuajse të gjithë liderët kryesorë të Kosovës që nga vitet ’90. A mendoni se Kosova ndërtoi një lidership politik të qëndrueshëm pas pavarësisë?

Hill: Unë mendoj se… ne jemi në Shqipëri dhe ju jeni duke më pyetur për vështrimin tim për Kosovën. Unë mendoj se është një punë që nuk ka mbaruar ende dhe mendoj se ka shumë gjëra të cilat duhen bërë dhe rekomandimi im që unë ia jap të gjitha shteteve, nëse më pyesin, është: është e rëndësishme të mos japësh vështrimet e tua, përveç rasteve kur të pyesin. Unë mendoj se njerëzit mund të kuptojnë se ti mund të përzgjedhësh shumë gjëra në jetë, por nuk mund të përzgjedhësh fqinjët e tu dhe duhet të zhvillosh marrëdhënie të mira me fqinjët. Ndonjëherë diçka e tillë është e vështirë sepse ka pasur përvoja të hidhura politike, ka pasur përvoja të hidhura lufte dhe ti mund të përpiqesh ta bësh këtë nga ana diplomatike. Mund të përpiqesh që të marrësh persona të cilët kanë marrëdhënie të mira me kryeministrin e një shteti të caktuar, merren me persona të tjerë të cilët kanë marrëdhënie të mira me kryeministrin e një shteti tjetër. Dhe të shikosh nëse mund të kesh disa dakordësi, disa rregullime. Mendoj se duhet të ketë më shumë përpjekje për të krijuar modele komunikimi. Ajo që unë mendoj se duhet të ndalojë së bëri Ballkani është që procesi i cili… pra, nëse shkoni te Kongresi i Berlinit në 1878, të gjitha delegacionet e Ballkanit u përpoqën të gjenin një pushtet, një shtet të fuqishëm në mënyrë që sa herë të kishin probleme me fqinjët t’i thoshin kësaj fuqie të madhe: “Ooo, ky fqinji po më bën këtë dhe atë”. Nuk është kjo mënyra se si bëhen gjërat, mënyra se si mund t’i adresojmë gjërat është të punosh me fqinjët dhe të mos presësh nga shtetet e mëdha që të sanksionojnë fqinjët apo të marrin masa të tilla, apo t’ju mbështesin juve kundrejt fqinjëve. Puno me fqinjët dhe mendoj se nëse do të isha përballë një situate të tillë, unë jam një mbështetës i madh dhe i fortë i programeve të ndryshme të cilat dëshirojnë të keni p.sh. “Ballkanin e Hapur” apo përpjekjeve të tjera në mënyrë që këto shtete të vijnë më afër me njëri-tjetrin. Mendoj se në vend që të shkosh te pushteti i madh dhe t’i thuash “ai ishte i keq me mua, ti duhet t’i thuash atij të mos jetë më i keq me mua”, mendoj se kjo nuk është shumë efektive dhe nuk ka për të funksionuar.

Erla: Ju keni qenë shpesh kritik ndaj kryeministrit Albin Kurti. Përse?

Cila është arsyeja kryesore për mospajtimin tuaj me stilin e tij të qeverisjes dhe diplomacisë?

Hill: Edhe një herë, tërë çështja në Kosovë është një çështje mjaft emocionale në Serbi, është shumë emocionale. Unë mendoj gjëja e parë që ti bën si negociator, gjëja e parë që bën, nuk ke opinionin tënd; gjëja e parë që bën është të ulesh, të dëgjosh edhe personin tjetër që është duke dhënë opinionin e vet, sepse nëse ti jep opinionin tënd nuk e di se kë ke përpara, nuk e di se çfarë po mendon personi tjetër. Pra përpiqu të dëgjosh tjetrin, përpiqu të kuptosh se nga vjen personi tjetër dhe më pas përpiqu të gjesh një mënyrë se si mund ta nxjerrësh këndvështrimin tënd në një mënyrë më të suksesshme. Duke qenë në risk, të përfshirë në çështje që nuk është çështja ime, mendoj se z. Kurti duhet të bëjë një punë pak më të mirë me të dëgjuarit dhe të kuptuarit e vështrimit të palës tjetër.

Erla: A e ka dëmtuar Kurti dialogun me Serbinë apo thjesht ka refuzuar një logjikë negociatash që ai e konsideronte të padrejtë?

Hill: Duhet ta pyesni atë. Vështrimi im është se ne aktualisht jemi duke folur jo për njohje të ndërsjellë por jemi duke folur për një lloj normalizimi dhe çdo lloj normalizimi duhet të përfshijë disa të drejta për minoritetet të cilat jetojnë aty. Dhe aktualisht është një minoritet i vogël serb, pra nevojitet të ketë fokus në dëshirat e minoriteteve dhe si mund t’ua japësh të drejtat minoriteteve pa thyer parimet e tua, dhe për diçka të tillë duhet punuar më fort. Është e dhimbshme për mua të shikoj negociatorë të BE të cilët janë duke shkuar në tërë Europën, duke çuar dëm karburantin e avionëve teksa udhëtojnë dhe nuk arrijnë që t’i sjellin së bashku njerëzit, t’i bashkojnë njerëzit. Unë mendoj se ka pasur një mundësi të mirë, por deri më tani nuk ka asnjë marrëveshje dhe me sinqeritet mund t’ju them se bota është duke e parë këtë gjë por nuk është se janë dhe shumë të interesuar. Sepse interesi i madh aktualisht ndodhet në Ukrainë dhe çështja është nëse situata ku Rusia, dhe Rusia kontemporane moderne, ka për të vijuar dhunën ndaj fqinjit dhe ka për ta shkatërruar, nëse ne do ta lejojmë diçka të tillë. Serbia nga ana tjetër ka plot njerëz në Serbi të cilët kanë marrëdhënie historike me rusët por Serbia ka bërë një punë të madhe për të ndihmuar Ukrainën, për të krijuar marrëdhënie, kanë takime të rregullta me lidershipin politik në Ukrainë dhe kjo i ka ndikuar madje në opinione të ndryshme nëpërmjet transfertave nga shtete të treta nëpërmjet pjesës ushtarake, pra Serbia ka plot gjëra në pjesën e Ukrainës dhe shteti im e vlerëson rolin e Serbisë në këtë drejtim. Pra, në vend që të përpiqemi që t’i kthejmë të gjithë mbrapsht për çështjen e Ballkanit në vitin 1991, mendoj se do ishte më mirë të kishim më shumë përpjekje për të folur për këto situata të cilat janë me vlerë për ne. Pra kur Shtetet e Bashkuara ranë dakord – dhe kjo ishte pasi unë u largova nga Serbia – kur u vendos për këtë dialog të ndërsjellë, unë i pashë këto deklarata sepse diplomatët amerikanë do të uleshin aty me serbët dhe do të diskutonin një larmi çështjesh dhe Kosova duhet të përpiqet të bëjë të njëjtën gjë. Megjithatë aktualisht është një perceptim se Kosova nuk është duke punuar me ne, dhe kur ti ke një perceptim të tillë, gjithçka tjetër është shumë e vështirë për t’u ndryshuar.

Erla: Si e shihni raportin e Kurtit me SHBA-në?

– A është një tension i përkohshëm, apo ka mungesë reale besimi strategjik?

Hill: Zakonisht në Ballkan ti ke një pyetje me alternativa, siç është kjo që më ofruat ju mua. Unë do të shkoja tek alternativa e fundit e cila thotë: “Të gjitha të lartpërmendurat”. Mendoj se ka mungesë besimi, mendoj se ka mungesë të modeleve të bashkëpunimit, ka edhe mungesë të të kuptuarit se cili është problemi. Mendoj se kryeministri Kurti nuk ka menduar se populli serb do të ketë një axhendë komplet të veten në mënyrë që të largohet nga Kosova dhe të ndryshojë kufijtë ndërkombëtarë ose çfarë ne nënkuptojmë si kufij ndërkombëtarë. Mendoj se ka plot mungesë besimi aty, megjithatë mendoj se duhet të ketë përpjekje më serioze për t’u adresuar që edhe Kosova të merret me këtë çështje. Nuk mund të presë nga shtetet e tjera të menaxhojnë problemet e tyre, dhe ata e donin të ishin të pavarur dhe i duhet të vuajnë pasojat, le të themi… për të qenë të pavarur. Dhe pasojë e kësaj është që të mos shkosh në vende të tjera dhe të thuash “shiko, ne duam që ju të shtoni presionin dhe të vendosni sanksione palëve të tjera”. Duhet të merren me këtë çështje. Kur unë i shikoj problemet atje në krahasim me disa prej problemeve të tjera që kam parë nëpër botë, me Korenë e Veriut apo në Irak, unë mendoj se problemet në Ballkan vërtet mund të zgjidhen. Unë mendoj se njerëzit duhet të qetësohen pak dhe të gjejnë një mënyrë për t’i zgjidhur ato, duhet mbajtur mend se ajo që kemi me të vërtetë nevojë në Europë është të sigurohemi se Ukraina nuk do të brutalizohet më tej nga Rusia.

Erla: Do kishe një këshillë, jo vetëm për Kurtin por për klasën politike të Kosovës? Ju e keni parë krizën, po bëhet thuajse një vit që ata nuk po formojnë dot qeverinë dhe do shkojnë në zgjedhje sërish, është një krizë e thellë atje.

Hill: Ata nuk më kanë pyetur, megjithatë jeni ju duke më pyetur dhe mendoj se është një kohë e gjatë pa qeveri të re. Duke folur me sinqeritet, nëse vjen nga SHBA dhe BE dhe ti do pyesësh se çfarë po ndodh në Kosovë dhe përgjigjja është se ata kanë një vit që janë pa qeveri, nuk është një përgjigje që do të dëgjosh, dhe mendoj se duhet të kemi më shumë kuptueshmëri dhe nuk bëhet fjalë për Serbinë këtu por për Kosovën. Mendoj se ata duhet të kuptojnë se duhet ta zgjidhin këtë problem sepse komuniteti ndërkombëtar ka një mijë gjëra të tjera për t’u shqetësuar përveç pjesës së krijimit të qeverisë në Kosovë. Unë e di që ne kemi amerikanët, kemi Bashkimin Europian i cili punon me problemet në Ballkan, por unë mund t’ju them atë që u ndodh kryeqyteteve: ne nuk është se ulemi të shqetësuar për Ballkanin, jemi duke u shqetësuar për Ukrainën, çfarë do bëhet atje.

Erla: Ambasador Hill, ju keni qenë ambasador në Beograd kur njerëz të lidhur me presidentin Vuçiç sulmuan në Banjskë të Kosovës. Si e keni kuptuar ju këtë ngjarje?

Hill: Mendoj se Banjskë ka qenë një gabim i tmerrshëm, fatmirësisht ishte diçka e vogël, një situatë e vogël por ishte një gabim i tmerrshëm. Mendoj se të gjithë biem dakord me këtë gjë, mendoj se ne kemi vendosur disa masa për t’u siguruar që të mos përsëritet. Dhe mendoj se kemi marrë garanci se diçka e tillë nuk ka për t’u përsëritur, megjithatë ne duhet të jemi vigjilentë. Por, sado i tmerrshëm ka qenë si gabim, nuk mendoj se ndryshon çështjet që ne jemi duke folur; ka shumë mosbesim që duhet rregulluar dhe ka dështim për të gjetur një gjuhë të përbashkët, një terren të përbashkët për të bashkëpunuar dhe për të jetuar së bashku me njëri-tjetrin dhe më vjen keq por nuk mendoj se Banjskë duhet të lejohet të jetë në mes të këtyre gjërave; këto gjëra duhen zgjidhur, duhen bërë në Prishtinë dhe në Beograd.

Erla: Nuk ka rrezik që Banjskë të përsëritet?

Hill: Është e vështirë të bësh parashikime për Ballkanin, është e vështirë të kuptosh se çfarë ndodhi në të djeshmen, jo më të kuptosh se çfarë do ndodhë në të nesërmen, por mendoj se jemi në një situatë të tillë që nuk mendoj se ka ndonjë rrezik për ndonjë Banjskë të dytë.

Erla: Ju keni negociuar drejtpërdrejt me Sllobodan Millosheviç. Çfarë lloj negociatori ishte ai? I rrezikshëm, i paparashikueshëm apo cinik?

Hill: Ai ka vdekur tashmë, pra është më lehtë që të flasësh për liderë që nuk janë më mes nesh. Unë mendoj se ai ishte i gatshëm që të gjendej një zgjidhje në Bosnje dhe në fakt na ndihmoi për çështjen e Bosnjes. Nuk ishte i gatshëm për Kosovën, nuk ishte fare i gatshëm për Kosovën që të gjenim një zgjidhje dhe prandaj përfunduam në një situatë të rrezikshme në Kosovë e cila mund të përkeqësohej edhe më tej. Kur ai thoshte se do t’i bënte gjërat, përgjithësisht i bënte, por ti asnjëherë nuk ndjeje se kishe një partner.

Erla: A mendoni se Serbia e sotme është e ndarë nga trashëgimia e Millosheviçit, apo në thelb ka vazhdimësi?

Hill: Është një shtet tjetër nga ai që ka qenë gjatë viteve ’90 dhe kur erdha në Serbi në 2022-shin, gjëja e parë që unë kuptova ishte se më duhej kohë që të kuptoja se ishte një shtet tjetër dhe kishte çështje të tjera. Fatkeqësisht disa prej këtyre çështjeve janë ende problematike por përgjithësisht bëhet fjalë për një shtet që ka bërë mjaft progres. Dhe është një shtet që unë mendoj se mund të bëjë edhe më shumë progres. Unë nuk kam për t’u thënë serbëve se për kë duhet të votojnë, nuk kam për t’u thënë serbëve që “ti ke nevojë për këtë qeveri” apo “ju keni nevojë për një qeveri tjetër”, është në dorën e tyre plotësisht dhe mendoj se çdo gjë thonë të huajt në Serbi e përkeqëson situatën. Dikur thashë në Serbi, në vullnet të mirë, thashë se amerikanët ne kemi diçka të përbashkët me serbët: ne nuk na pëlqen që të huajt të na thonë se çfarë duhet të bëjmë. Edhe mendoj se vlen edhe për Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Serbinë, kjo duhet të vlejë edhe për Shqipërinë. Nëse ju doni të merrni një vendim se çfarë duhet të bëni, duhet të vlerësoni situatën dhe duhet të bëni atë që mendoni se është e drejtë për ju. Mendoj se ne kemi bërë mjaft progres me Serbinë, ata kanë një problem të madh me pjesën energjetike sepse ata kanë nevojë për energji nga Rusia dhe mendoj se Rusia e përdor sektorin e energjisë si armë, madje e ka shfrytëzuar si armë kurdoherë që të mundet. Dhe mendoj se duhet të vihemi në atë pozicion që ta ndihmojmë Serbinë që të largohet nga ky kërcënim i lirisë i cili është duke u kryer për nevojat energjetike nga ana ruse. Mendoj se kjo është diçka e rëndësishme për të punuar, unë kam punuar shumë, kam punuar me situatën midis Serbisë dhe Ukrainës për marrëdhëniet midis këtyre dy shteteve por ka dhe çështje ku mendoj se duhet të punojmë.

Erla: Mendoni se Serbia mund të shkëputet ndonjëherë nga ndikimi rus?

Hill: Po, mendoj se po. Nuk mendoj se Rusia i ka bërë ndonjë nder Serbisë, përkundrazi mendoj se janë duke u përfshirë në çështje të brendshme, mendoj se kanë krijuar mjaft telashe dhe probleme në Serbi. Mendoj se janë duke u përpjekur të ndryshojnë situatën politike në Serbi për të vendosur dhe ndryshuar me zor balancat politike, ekuacionin politik dhe mendoj se rusët në thelb nuk kanë asgjë të mirë dhe mendoj se Serbia ka bërë një gabim kur i shiti rafinerinë e tyre kryesore rusëve. Kjo ka ndodhur përpara presidentit Vuçiç, madje ka qenë edhe përpara se Vuçiç të ishte kryeministër, ka ndodhur më përpara. Gjatë kësaj mendoj se kanë bërë një gabim mjaft të madh dhe mendoj se janë penduar për atë gabim dhe mendoj se sjellja ruse kundrejt Serbisë është mbështetur mbi idenë e shkeljes së sovranitetit dhe ky është gabim.

Erla: A e sheh diplomacia amerikane presidentin Vuçiç si një reformator, apo si një lider autoritar të kontrolluar me pragmatizëm?

Hill: Unë i shikoj këto gjëra nga pikëpamja pragmatiste. A do të doja që të gjithë personat në Serbi të ishin të lumtur, a do të doja që të gjithë të ishin në gjendje që të kishin zgjedhje të qeta? Uroj që t’i kishin, nuk jam i lumtur për gjëra të tilla por duke folur si një amerikan, edhe ne kemi probleme më të mëdha se ç’ka Serbia në këtë drejtim. Nuk është se jam në një pozitë më të mirë për t’u thënë shteteve se si t’i zhvillojnë zgjedhjet sepse edhe ne kemi pasur problemet tona. Unë megjithatë mund të flas për çështjen e punës që jam duke bërë me presidentin Vuçiç dhe jam krenar për punën që kemi bërë me të, megjithatë edhe kjo punë që ne kemi bërë nuk ka vetëm pjesën kritike nga z. Kurti por ka edhe kritika nga serbë të tjerë. Siç ju thashë edhe më herët, në fillim të kësaj interviste, është shumë e rëndësishme që kur një ambasador amerikan shkon në vende të ndryshme dhe ambasadori amerikan mendon vetë dhe thotë: “Cili është interesi i SHBA?” Dhe kemi ndjekur interesat tona në Serbi.

Erla: Ju keni kërkuar falje në Serbi për ndërhyrjen e NATOs për ta ndalur spastrimin etnik në Kosovë.

Hill: Jo, jo, nuk është se kam kërkuar falje, thjesht kam shprehur keqardhje për humbjen e jetëve të civilëve. Nuk kam qenë asnjëherë tifoz i bombardimeve. Njerëzit flasin për bombardime me precizion dhe tingëllon bukur, megjithatë ato asnjëherë nuk kanë precizion. P.sh. ne goditëm një urë hekurudhore, dhe është diçka shumë e vështirë, është e vështirë ta godasësh nga 3 mijë metra distancë, megjithatë qëlloi që po kalonte një tren tek ura hekurudhore dhe u vranë disa civilë, dhe kjo është diçka për të cilën ne jemi penduar.

Erla: Pra mendoni që SHBA gabuan kur ndërhynë ushtarakisht?

Hill: Ndonjëherë ti përfundon në situata ku nuk ke shumë zgjedhje, nuk të pëlqejnë zgjedhjet që ke, por këto janë zgjedhjet që ke përpara teje. Unë kam punuar fort për të krijuar një zgjidhje politike. Me diçka të tillë kam punuar pas Rambujesë, kam punuar fort me diçka të tillë, nuk është se e kam arritur por e dini; ka plot gjëra, unë kam bërë më të mirën time dhe jam përpjekur që të bëj më të mirën time, nuk jam i lumtur që nuk e arrita atë sepse kur ti shkon në zgjidhje ushtarake ti hap shumë probleme të tjera. Dhe deri diku këto probleme vijojnë të ekzistojnë për ne në Serbi. Përpjekja për të nisur një marrëdhënie të re kur marrëdhënia është e ngarkuar nga përdorimi i forcës… dhe unë fajësoj Millosheviçin për këtë gjë. Millosheviç nuk donte të punonte me ne, por askush nuk duhet të jetë i lumtur për përdorimin e forcës, askush.

Erla: Ju thoni që askush nuk e zgjedh fqinjin që ka pranë dhe që vendet duhet të ecin përpara pavarësisht asaj që ka ndodhur. Megjithatë, a është Serbia agresori dhe Kosova viktima në këtë histori?

Hill: A e di që një prej çështjeve që jemi duke diskutuar në Shtetet e Bashkuara sot është ideja se amerikanët janë viktimat? E di që kjo është për të qeshur në një vend si Shqipëria, që të thuash se amerikanët janë viktimat, por nëse flet me amerikanët ata do të thonë se OKB-ja ka qenë një lloj konspiracioni për t’iu refuzuar amerikanëve të drejtat e veta. Edhe pse ne e krijuam OKB-në, nëse ti flet me amerikanët ata mendojnë se tregtia e lirë ka viktimizuar Shtetet e Bashkuara sepse shtete të tjera kanë pasur përfitime ndërkohë që ne kemi pasur mungesë përfitimesh. Nuk mendoj se diçka e tillë është e vërtetë, por edhe diçka që është e vërtetë nuk mendoj se është e dobishme apo na jep mbështetje për të folur për viktimat dhe personat të cilët e krijojnë problemin. Unë e kuptoj, më besoni e kuptoj se ku e çon, më besoni që kam shpenzuar një kohë të gjatë në Kosovë, në fshatra kam parë se çfarë ka ndodhur, kam parë brutalitetin ndaj tyre, më besoni e njoh mjaft mirë dhe kam qenë i lumtur që u vendos tribunali për të adresuar këto lloj krimesh lufte. Por mendoj se në një pikë ne duhet të gjejmë një mënyrë se si të krijojmë rrethana që gjëra të tilla nuk kanë për t’u përsëritur. Duke respektuar të drejtat dhe përgjegjësitë e Tribunalit për t’i vendosur këta persona para përgjegjësive, personat që krijuan këto probleme. Mendoj se përpjekjet diplomatike nuk duhet të jenë përpjekje për të vendosur se kush është viktima apo autori por të sigurojnë që gjëra të tilla nuk kanë për t’u përsëritur. Historianët nga ana tjetër duhet të shkojnë pas dhe të shikojnë çfarë ka ndodhur, avokatët patjetër kanë për të bërë diçka të tillë. Unë mendoj se diplomatët kanë një rol më ndryshe, duhet të shikojnë përpara dhe të shikojnë se çfarë mund të bëhet për t’u siguruar se asgjë prej këtyre gjërave, qofshin gjërat e mëdha apo edhe gjërat e vogla, nuk kanë për t’u përsëritur.

Erla: Çfarë ju shtyu të dëshmonit për Hashim Thaçin tani, pas më shumë se 25 viteve? A ndjetë detyrim moral apo profesional?

Hill: Ai nuk më kërkoi për mbështetje, unë fola me disa njerëz sepse mendoja se ishte një përgjegjësi morale dhe vërtet mendoj se është një përgjegjësi morale. Isha aty, në vende të ndryshme në Kosovë, nuk qëndrova vetëm në Prishtinë, kam qenë në gjithë këto fshatra ku ka pasur krime lufte. Padyshim që ishin krime lufte, ka pasur krime ku autorë kanë qenë serbët kundrejt shqiptarëve, por më falni, ka pasur edhe krime të tjera. Unë ama në atë kohë nuk di asnjë lloj krimi për të cilin mund të thosha se u shkaktua nga z. Thaçi dhe ai tani ka diku tek 5 vite që është në burg, në paraburgim, dhe unë ndjeva se ishte përgjegjësi morale që të shkoja në Hagë, siç bëra, dhe kalova 3 ditë duke dëshmuar dhe ndonjëherë është e vështirë sepse prokurori ishte mjaft i ashpër për këtë çështje por unë ndjeja se ishte diçka e padrejtë për ta mbajtur atë aty.

Erla: Në dëshminë tuaj, keni thënë se Hashim Thaçi nuk komandonte drejtpërdrejt UÇK-në dhe se struktura e saj ishte “jo e organizuar”. Pse ishte e rëndësishme ta theksonit këtë?

Hill: Mendoj se pjesë e kësaj ideje është se ajo që po përpiqeshin të thoshin prokurorët është se UÇK-ja ishte një njësi shumë e organizuar dhe se urdhri jepej nga kreu dhe ekzekutohej nga personi që ishte në fund. Mendoj se ky ishte një ekzagjerim i shkallës së organizimit vertikal të UÇK-së. Pra unë nuk mendoj se ka prova nga ajo kohë, mendoj se ka pasur edhe aktorë të pavarur dhe e kam përmendur edhe tek libri im diçka të tillë. Ndonjëherë kur z. Thaçi binte dakord për diçka në Rambuje dhe më pas shkonte në shtëpi dhe kërkohej një leje, unë u habita që ishte përgjegjës, por ndjeja se ishte e rëndësishme për prokurorin dhe tre gjyqtarët në Hagë që të kuptonin këndvështrimin tim. Unë asnjëherë nuk e pranova idenë se kishte një UÇK që kishte një person në krye, Thaçin, që ishte duke dhënë këta urdhra. Jo, ajo që doja të thoja është që nuk pashë prova për diçka të tillë. Dhe duhet të jetë një gjykim që duhet të mbështetet mbi prova, pra ndjeva përgjegjësi morale që ta tregoja historinë siç e ndjeva unë. Unë nuk pretendoj t’i di të gjitha por kur më pyetën, unë ose do thoja “nuk e di” ose do thoja atë që unë dija.

Erla: Si e keni parë gjithë këtë proces në Hagë? A ka rrezik që ky gjykim të rishkruajë historinë e luftës së Kosovës në mënyra që nuk janë të sakta?

Hill: Unë nuk jam në një pozitë që të kundërshtoj të gjithë procedurën. Mendoj që ideja për t’i vendosur njerëzit përpara përgjegjësive dhe t’i nxjerrësh apo t’i vendosësh ata përpara një gjykate është e rëndësishme, sepse nëse nuk ke një proces të tillë atëherë përballesh me një problem kur njerëzit thonë: “OK, të gjithë serbët bënë këtë gjë” ose “të gjithë shqiptarët bënë këtë gjë” dhe përfundon në një situatë të tillë ku ka konflikt etnik i cili ka për të vijuar për dekada e dekada me radhë. Mendoj se është shumë e rëndësishme të themi: “Shiko, ne kemi prova se ky person bëri këtë dhe ky person duhet të mbajë përgjegjësi dhe të dalë para gjykimit”. Shqetësimi im ishte se aty gjatë luftës, unë pashë shumë gjëra gjatë luftës, por asnjëherë nuk pashë Hashim Thaçin të vriste njerëz apo të jepte urdhra që të vriteshin njerëz, nuk pashë diçka të tillë. Dhe kur mu kërkua që të dëshmoja, pranova.

Erla: Si mendoni se do përfundojë ky gjyq?

Hill: Uroj ta dija, uroj që të kisha një makineri që të më tregonte të ardhmen, dhe uroj që të kisha një makineri të kohës ku do shkoja pas në të kaluarën…

Erla: Çfarë do bënit po të kishit një makinë që ju çonte mbrapa në kohë, çfarë do kishit ndryshuar?

Hill: E di çfarë do të bëja? Besoj jeni të fokusuar tek Ballkani, apo jo? Do përpiqesha që të isha më aktiv gjatë viteve ’90 dhe do përpiqesha si fillim t’i paraprija rënies së Jugosllavisë pasi mendoj se ishte diçka e pashmangshme sepse ishte një sistem komunist, një sistem komunist liberal, por gjithsesi serish kishte probleme në rolin e saj dhe nuk kishte për të mbijetuar. Dhe se në të njëjtën kohë do të kishte këtë nacionalizmin e jashtëzakonshëm. Por më besoni që ka pasur plot persona kompetentë gjatë këtyre viteve dhe nuk jam i sigurt nëse përpjekja ime apo e personave të tjerë mund të adresonte më shumë. Megjithatë në këtë situatë apo në situata të tjera ti bën më të mirën tënde dhe ti shkon aty, bën më të mirën tënde dhe nuk dorëzohesh derisa gjërat të marrin fund. Edhe unë mendoj se bëra më të mirën time.

Erla: Do kishe një këshillë të fundit për të gjithë rajonin e Ballkanit që cilësohet si një “fuçi baruti”?

Hill: Përveç fjalës “qetësohu”, kjo është një këshillë e mirë. Por mendoj se do kthehesha pas në atë që ju thashë më herët: ky është një rajon… e dini, ju duhet në disa pjesë të Afrikës ku kam jetuar unë në fillim të karrierës time. Ti shikon hartën, shikon ku jetojnë njerëzit dhe mendon: “O Zot, situata në Ballkan nuk është aq keq, nuk është aq keq”. Është në Europë, në një pjesë shumë të suksesshme të botës, ka plot mundësi për Shqipërinë dhe të tjerët për t’u anëtarësuar në Bashkimin Europian dhe kjo ka një efekt të jashtëzakonshëm tek e ardhmja e njerëzve këtu, dhe mendoj se ju do të përbëni fenomen ku do të keni persona që do të rikthehen në Ballkan dhe do të hapin biznese këtu sepse do të shikojnë një shtet të së drejtës që do të jetë më i fortë, dhe mendoj se gjërat janë pozitive por njerëzit duhet të qetësohen. Njerëzit duhet të kuptojnë se fqinjët janë fqinjët, ju duhet të punoni me ta dhe në fund të ditës ti kupton se të gjithë kanë të njëjtat aspirata. Dhe aspiratat e njëjta nuk janë që të sundojnë mbi tjetrin apo të jenë agresivë ndaj tjetrit por mendoj se mund të bëhen gjërat më mirë. Por ajo që mendoj se është e rëndësishme në Ballkan është lidershipi. Informacioni është diçka, njohuria është diçka më mirë, por ajo që është më e mira është pjesa e diturisë, të ulesh dhe të kesh dituri dhe maturi për t’i bërë gjërat.

Erla: Me këtë këshillë tuajën dua ta mbyll dhe me librin sepse vitin e ardhshëm do të jetë dhe një libër tjetër i ambasadorit Hill, po nga UET Press, një libër që i dedikohet plotësisht Ballkanit, eksperiencës së tij në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni e Serbi.

Hill: Unë kam për të punuar me një tjetër libër. E doni për Ballkanin të tërë librin?… Ballkani mbi të gjithë? Lermëni të mendoj për këtë gjë. Problemi me librat është që duhet t’i shesësh ata.

Erla: Dhe t’i lexojnë…

Hill: Yeah, but what's more important is that you sell the books. So what I want to do is reassure people, because I really believe this, that: "OK, we have problems with the United States right now, we have problems with our relationships with different parts of the world, we have problems with our self-confidence," and I really believe that American diplomacy is going to come back and I really think that once again we're going to be a very successful country that builds coalitions, that builds friendships but doesn't build monuments to the problems. The problems are there, what you do with the problems is you try to solve them.

Erla: Mr. Ambassador, thank you for this interview, it was a pleasure for me.

Hill: I have to say that it has been a pleasure for me to be back here and when I couldn't have dreamed of anything else in '91... Thank you very much Euronews Albania. Thank you.