Constitutional Court 1992-2023/ Leaders, models, balance and challenges

2023-03-05 12:39:00, Aktualitet CNA

Constitutional Court 1992-2023/ Leaders, models, balance and challenges

Illustrative photo

The Constitutional Court was established in 1992 and since then continues to be one of the most important institutions in the institutional hierarchy in Albania. In a political system where political parties and political leaders have the upper hand, control most of the institutions and dictate the decision-making in the government and parliament, the Constitutional Court has been and remains the guarantee institution for the protection of order and constitutional principles, even from the abuse of successive powers.

Sistemi mbetet kompleks, vetë gjyqtarët kushtetuese deri në reformën e fundit në drejtësi janë zgjedhur përmes votës politike në parlament, pra me një votë mirëbesimi politik, nga një palë politike ose me konsensus politik, ndërkohë që pas zgjedhjes shoqëria pret që ata të jenë të pavarur nga ata që i kanë zgjedhur, dhe kështu, të bëhen garancia e shtetit të së drejtës edhe në rast abuzimi nga ata që i kanë zgjedhur.

Praktikat e tilla zgjedhore janë dominuese në modelet evropiane dhe më shumë sesa ndikimi politik në momentin zgjedhor përcaktues për bilancin e Gjykata Kushtetuese kanë qenë e janë integriteti profesional i vetë gjyqtarëve kushtetuese.

Rastet më kritike mbeten ato të vitit 1994 për debatin e referendumit kushtetues dhe sidomos ai i vitit 2001 për ndarjen e debatueshme të mbi 50 mandateve deputetëve duke favorizuar qeverinë. Megjithatë Gjykata Kushtetuese ka pasur edhe vendimmarrje kurajoze që kanë pasur ndikim pozitiv në sistemin qeverisës dhe standardet e demokracisë. Disa prej vendimeve të Gjykata Kushtetuese, përfshirë ato për shkarkimin e PP, vendimi për marrëveshjen me Greqinë, etj, janë marrë kundër vullnetit politik të mazhorancave të radhës.

Sipas të dhënave monitoruese të Institutit të Studimeve Politike (ISP) gjatë qeverisjes së djathtë 2005-2013 pati më shumë se 15 vendime të Gjykata Kushtetuese kundër vendimmarrjeve parlamentare ose ekzekutive të saj, nën qeverisjen e majtë 2013-2019 u shënuan gjithashtu një numër thuajse i njëjtë vendimesh të Gjykata Kushtetuese ndaj vullnetit politik të qeverive dhe shumicës parlamentare.

Pas jetësimit të reformës në drejtësi,Gjykata Kushtetuese ka marrë rreth 7 vendime kritike, përfshirë edhe rrëzimin e mazhorancës në disa akte të bujshme politike, siç ishte komisioni parlamentar për shkarkimin e Presidentit, ndryshimet në Kodin zgjedhor, etj. Vetëm në një rast, (2002) vendimmarrja e GJK kundër akteve të parlamentit çoi në dorëheqje të titullarit të institucionit përgjegjës, në rastet e tjera “shkelësit” e Kushtetutës kanë vijuar funksionet, pavarësisht rrëzimit nga Gjykata Kushtetuese.

Zgjedhja e anëtarëve të Gjykata Kushtetuese do të duhet të reflektojë nivelin më të lartë të mendimit juridik dhe të karrierës profesionale të gjyqtarëve dhe juristëve më të njohur. Ironikisht, në fazat e para të tranzicionit, kur ende shoqëria nuk ishte e maturuar me konceptet e demokracisë dhe shtetit të së drejtës, cilësia e zgjedhjes në GJK ka qenë më e lartë dhe më profesionale sesa në vitet pasuese.

Nga ana tjetër, nëse në fillimet e saj Gjykata Kushtetuese vepronte me vendime të shkurtra (në përmbajtje) gjatë viteve pasuese u rrit cilësia e argumentit, referimi në praktikat e mira evropiane dhe të GJEDNJ, duke rritur edhe cilësinë e arsyetimit dhe vendimmarrjes, – gjë që reflekton edhe cilësinë e gjyqtarëve dhe stafeve të tyre ndihmëse në secilën periudhë referuese.

Tabela reflekton vetëm institucionin e kryetarit të Gjykata Kushtetuese në 30 vjet, – emri, koha e ushtrimit të mandatit, numri i vendimeve përfundimtare gjatë ushtrimit të mandatit, angazhimi përpara zgjedhjes në GJK, mënyra e përfundimit të mandatit/detyrës, etj.

Janë të dhëna teknike të hartuara nga stafi i Institutit të Studimeve Politike (ISP), që japin gjithashtu informacione të rëndësishme, si p.sh, faktin se drejtuesit e parë të Gjykata Kushtetuese ishin gjyqtarë – politikanë të emëruar nga e djathta dhe më pas e majta, gjë që reflekton konceptin e politikës së kohës për Gjykata Kushtetuese dhe shtetin e së drejtës. Po ashtu tabela tregon se kryetari me mandatin më të gjatë ishte i vetmi që erdhi direkt nga sistemi gjyqësor dhe i vetmi që u largua nga vetingu në drejtësi.

Midis viteve 2018-2020 GJK mbeti pa anëtarë dhe vendimmarrje, një rast unik dhe i vështirë për tu kuptuar për ata që në të ardhmen do të studiojnë të sotmen shqiptare, të justifikuar në emër të reformës në drejtësi. Vitore Tusha ishte e vetmja anëtare e Gjykata Kushtetuese që kaloi vetingun dhe që siguroi edhe tranzicionin midis periudhës para dhe pas reformës në drejtësi. Pas plotësimit të vendeve kemi një drejtuese të re të gjykatës, H.Zaçaj, e cila referuar rasteve të mëparshme, formalisht ka rekordet më të pakta profesionale lidhur me njohjet dhe përgjegjësitë e funksionit të ri drejtues.

Në tërësi anëtarët aktualë të Gjykata Kushtetuese kanë të dhëna formale në CV-të e tyre dukshëm më të pak cilësore sesa ish anëtarët e GJK, disa prej të cilëve u larguan për shkak të vettingut, dhanë dorëheqje ose përfunduan mandatet. Zgjedhja e shumë prej tyre u imponua nga nevoja për të pasur gjykatë, mungesa e konkurrencës, lobimet informale dhe rrethanat e jashtëzakonshme që u krijuan.

Gjithsesi nuk janë CV-të formale ato që përcaktojnë bilancin, por aktet konkrete vendimmarrëse, të cilat në të ardhmen do të na lejojnë të gjykojmë më qartë për mandatin aktual të kryetares dhe të anëtarëve të Gjykatës Kushtetuese. Disa prej akteve të tyre aktuale kanë pasur mbështetje publike dhe janë shenjë e përpjekjeve për maturimin e Gjykata Kushtetuese dhe krijimin e një profili më profesional, siç ka pasur edhe akte për të cilat pritshmëritë publike dhe të ekspertëve kushtetues kanë qenë shumë më të mëdha.

Sfida më e rëndësishme e Gjykata Kushtetuese nuk lidhet me imazhin, numrat, CV-të, seminaret, fjalimet, dekoratat, lavdërimet apo kritikat, por me nevojën jetike të Shqipërisë për të pasur një Gjykatë Kushtetuese me integritet, profesionale, transparente, të pavarur dhe model referues për dhënien e drejtësisë, për qytetarët dhe shoqërinë.

Everyone wants the "constitutional guarantee" to be at the level of the Constitution and with its acts to give hope and certainty that constitutional rights, principles and norms exist not only on paper, they are protected and guaranteed even when they are violated by the "untouchables". and "the overpowering" whether they are individuals, parties, powers, oligarchs, institutions, leaders of state and public entities, judges or prosecutors.

Institute of Political Studies (ISP).