E fundit!

07:09 Ekonomi

Monedhat e huaja nuk dalin nga gremina/ Kursi i këmbimit, 21 korrik 2026

Këtë të martë një dollar amerikan blihet me 81.2 lekë dhe ...

A i shfarosi Kolombi vendasit me viruse?

25 Gusht 2024, 19:36, Blog Paola Panigas

Në librat e shkollës studiuam se kur Kristofor Kolombi, në 1492, u nis për në Amerikë, ai solli me vete edhe një "ngarkesë fantazmë", viruset që zhdukën popullsinë indigjene. Sipas asaj që historianët kanë raportuar deri më tani, kur kolonizatorët evropianë zbarkuan në tokën e paeksploruar amerikane, ata "importuan" sëmundje për të cilat popullatat vendase nuk kishin antitrupa, sipas historiografisë, në fakt, nuk ishte vetëm lija që shkatërroi indianët , por gjithashtu gripi, skarlatina, fruthi , difteria, shytat, salmonela dhe tifoja.

Në fakt, një studim i ri i botuar në Proceedings of the National Academy of Sciences , bazuar në modele matematikore, zbuloi se shumë patogjenëve iu deshën dekada apo edhe shekuj për t'u përhapur nëpër oqeane.

Llogaritja e probabiliteteve.

Jamie Lloyd-Smith, studiues në Departamentin e Sëmundjeve Infektive në Universitetin e Kalifornisë, pyeti se sa gjasa kishin këta patogjenë të arrinin destinacionin e tyre, duke bërë një udhëtim të gjatë transoqeanik, me vetëm 30 njerëz në bord, duke marrë parasysh që një virus mund të përhapet, një zinxhir i pandërprerë infeksionesh nga origjina e udhëtimit deri në mbërritje.

Të dhënat

Përgjigja u zbulua, me ndihmën e historianes Elizabeth Blackmore, falë një modeli matematikor të aftë për të vlerësuar përhapjen e sëmundjeve kryesore virale. Për ta formuluar atë, studiuesit morën parasysh faktorë të ndryshëm si kohëzgjatja e udhëtimit, madhësia e anijes, kapaciteti transmetues i virusit, periudha e inkubacionit, kohëzgjatja që njerëzit mbeten të infektuar dhe sigurisht llojet e ndryshme të patogjenëve.

Në këtë mënyrë ata ishin në gjendje të bënin parashikime për kohëzgjatjen e epidemive të fruthit, gripit dhe lisë në skenarë të ndryshëm dhe më pas krahasuan rezultatet e marra me të dhënat në lidhje me udhëtimet me rëndësi historike të kryera midis viteve 1492 dhe 1918.

Viruset më të rrezikshme

Falë këtyre të dhënave, studiuesit zbuluan se lija ka më shumë gjasa të mbijetojë në një anije sesa fruthi, ndërsa gripi ka më pak gjasa t'i mbijetojë një udhëtimi të gjatë.

Për shembull, sipas këtyre llogaritjeve, udhëtimi i Kolombit në 1492 në bordin e Santa Maria, i cili zgjati 35 ditë dhe me 41 njerëz në bord, do të kishte 24% mundësi për të sjellë fruthin përtej oqeanit nëse do të ishte nisur vetëm me një rast në bord.

E njëjta gjë vlen edhe për linë. Në vend të kësaj, gripi, një virus që udhëton shumë më shpejt, do të kishte pasur një shans shumë më të ulët të zbarkonte midis indianëve. Sigurisht, me rritjen e numrit të anijeve që udhëtonin, viruset do të kishin një shans gjithnjë e më të madh për t'u përhapur. Sa më shpejt të udhëtoni, aq më shumë viruse përhapni.

Studiuesit përdorën gjithashtu modelin e tyre për të analizuar një sërë të dhënash në lidhje me anijet që mbërrinin në portin e San Franciskos midis 1850 dhe 1852, për të vlerësuar se sa e mundshme ishte që këto udhëtime të kishin futur fruthin, linë apo gripin në këto territore.

Për shembull, nëse një person me virusin e gripit hipi në anijen me avull Columbus , së cilës iu deshën 18 ditë për të transportuar 420 pasagjerë nga Panamaja në San Francisko, kishte vetëm 0.1% mundësi që virusi të arrinte në destinacionin e tij.

Në vend të kësaj, rreziku u rrit në 66% nëse një person i infektuar hipi në Kolumbi për një udhëtim prej vetëm 3 ditësh, me 74 pasagjerë në bord, nga Oregon në San Francisko.

Pra, varkat me avull, të cilat reduktuan në mënyrë drastike kohën e udhëtimit duke rritur numrin e pasagjerëve, e bënë shumë më të mundshëm përhapjen e viruseve në distanca të gjata.

Supozimet mbi të cilat bazohet ky model matematikor janë vënë në pikëpyetje nga studiues të tjerë. Për shembull, epidemiologia daneze Lone Simonsen thekson se autorët e studimit nuk kishin të dhëna të mira për një faktor shumë të rëndësishëm, imunitetin.

Nga shekulli i 15-të, pothuajse çdo i rritur në Evropë ishte i ekspozuar ndaj fruthit dhe lisë, dhe ata që nuk vdisnin, zhvilluan imunitet të përjetshëm ndaj këtyre sëmundjeve.

"Në llogaritjet e tyre," shpjegon Simonsen, “kërkuesit thjesht supozuan se 5% e pasagjerëve ishin të ndjeshëm ndaj kontraktimit të viruseve, por në realitet ka të ngjarë që të ketë pasur dallime të mëdha, në varësi të vendit dhe kohës”./ Pershtatur nga CNA