Bota e ka humbur aftësinë për të rrëzuar diktatorët nga pushteti

18 Qershor 2023, 21:00, Kosova & Bota CNA

Bota e ka humbur aftësinë për të rrëzuar

Një nga debatet më të rëndësishme të kohës që po jetojmë është se si të sillemi me diktatorët. Në dhjetëra vende, po ndodh një përplasje e ashpër midis atyre që do të pranojnë vetëm humbjen e pakushtëzuar dhe rrëzimin përfundimtar të një diktatori dhe miqve të tij, dhe atyre që janë të gatshëm të pranojnë lëshime sado të tmerrshme qofshin ato, vetëm që të rivendoset demokracia.

Kjo është padyshim një çështje, emergjenca e së cilës është bërë e pamundur që të injorohet. Pushtimi i presidentit rus Vladimir Putin ndaj fqinjit të tij demokratik, Ukrainës, vetëm sa e ka shtuar vëmendjen e botës ndaj këtij problemi shumë delikat.

Por ky nuk është një problem vetëm në Rusi: nga kampet e përqendrimit të presidentit kinez Xi Jinping në Xinjiang, tek kontrolli i rreptë mbi disidentet që Teodoro Obiang ka ushtruar në Guinenë Ekuatoriale që nga viti 1979, bota sundohet sot nga jo më pak se 39 diktatorë (dhe kjo është pa llogaritur 8 mbretërit, emirët dhe sulltanët që sundojnë të vetëm vendet e tyre).

Nga ata, 39 diktatorë janë aktualisht në pushtet, 20 prej tyre sundojnë pa u ndëshkuar në Afrikë, 14 të tjerë janë në Azi, 3 në Amerikën Latine dhe 2 në Evropë. Tre prej tyre zotërojnë arsenale bërthamore: Vladimir Putin, Xi Jinping dhe Kim Jong-un.

Të tjerët janë despotët e vendeve me një ndikim ndërkombëtar të rëndësishëm, si Egjipti, Kuba dhe Vietnami. Disa sundojnë vendet më të varfra në botë: Burundi, Laosi, Nikaragua dhe për shumë të tjerë mjerimi buron në shumë raste nga paaftësia dhe udhëheqja e korruptuar e diktatorit që kanë mbi krye.

Sot të rrëzosh një diktator është shumë më e vështirë se sa ishte disa breza më parë. Në atë kohë, një zgjidhje e zakonshme e despotit ishte mërgimi jashtë vendit. Tiranë si Idi Amin i Ugandës apo Baby Doc Duvalier i Haitit e dinin se nëse ishin në prag të vrasjes, ata mund të hipnin fshehtazi në një avion me valixhet plot me para dhe të tërhiqeshin në një rezidencë luksoze, mundësisht në jug të Francës.

Por këto ditë kanë mbaruar. Më 10 tetor 1998, gjenerali kilian Augusto Pinochet u arrestua në emër të Gjykatës Ndërkombëtare gjatë qëndrimit të tij në Londër, me akuzën e gjenocidit dhe torturës gjatë regjimit të tij (1973-1990).

Edhe pse në fund u lirua për arsye shëndetësore dhe u rikthye në Kili, arrestimi i tij shënoi fillimin e fundit të mërgimit, si një zgjidhje për largimin e diktatorëve të rrënjosur nga pushteti. Vite më vonë, në vitin 2006, ish-presidenti jugosllav Sllobodan Millosheviç vdiq në një qeli në Hagë ndërsa priste vendimin e gjykatës që e akuzonte për krime kundër njerëzimit, gjenocid dhe krime lufte.

Synimet e këtyre ndjekjeve penale ndërkombëtare ishin padyshim të mira, por pasojat e tyre të paqëllimta vazhdojnë të diktojnë ende politikën në mbarë botën. Duke e rritur ndjeshëm koston me të cilën përballet një diktator për heqjen dorë nga pushteti, këto raste kanë penguar në mënyrë paradoksale të gjitha përpjekjet e mëvonshme për të hequr despotët e rrënjosur.

Kur alternativa e ofruar për diktatorët është një dënim i gjatë me burg dhe humbja e pasurive të mëdha që kanë grumbulluar ata dhe miqtë e tyre, nuk është për t’u habitur që ata do të bëjnë gjithçka që mundin për të shmangur humbjen e pushtetit. Për diktatorët, qëndrimi në qeveri nuk ka të bëjë më me politikën: ai shndërrohet në një nevojë ekzistenciale.

Pjesërisht për shkak të kësaj këmbëngulje, procesi që ndodhi në dekadat e kaluara, kur diktatorët u larguan nga pushteti dhe u zëvendësuan nga liderët demokratë dhe pasuesit e tyre, është tashmë shumë i rrallë. Nga 5 vendet e fundit që kanë rrëzuar diktatorët e tyre, vetëm njëri - Armenia - duket se ka pasur njëfarë suksesi në tranzicionin e saj drejt demokracisë.

Të tjerët kanë parë procesin e tyre të demokratizimit të bëjë hapa pas (Tunizia), të bjerë në kolaps (Mianmar, Egjipt) ose të degjenerojnë në një luftë civile (Sudan). Në rastin e fundit, ekziston një luftë e hapur midis fraksioneve ushtarake, ndërsa ish-diktatori, Omar Al-Bashir, gjendet në burg në pritje të një gjyqi që ka të ngjarë të sjellë dënimin me vdekje.

Janë të pakta rastet në të cilat protestat masive në rrugë, të kombinuara me mbështetjen e forcave të armatosura dhe segmenteve të komunitetit ndërkombëtar, arrijnë të rrëzojnë një diktator. Por kjo gjë ndodh më rrallë. Shumë më e zakonshme është përvoja e vendeve si Bjellorusia, Kameruni, Kuba, Hong Kongu, Irani, Tajlanda, Nikaragua apo Venezuela, ku lëvizjet e mëdha të protestës janë shtypur nga diktatorët e tyre, dhe në shumicën e rasteve brutalisht.

Pra bota e ka humbur aftësinë për të rrëzuar diktatorët nga pushteti. Mungesa e opsioneve tërheqëse dhe e rreziqeve të tolerueshme që vijnë nga humbja e pushtetit, ka bërë që autokratët të dyfishojnë përpjekjet e tyre për të zmbrapsur përpjekjet për t’i rrëzuar.

Prandaj aktualisht diktatorët përmbysen më rrallë se sa dikur. Edhe kur bien, ajo që mbetet shpesh është një vend shumë i vështirë për t’u demokratizuar por edhe qeverisur. Bota duhet të ri-mësojë artin dhe shkencën e rrëzimit të diktatorëve. Në të kundërt mësohuni me realitetin e mjerueshëm se tirania dhe anarkia, dhe jo demokracia, që janë forma më e zakonshme e qeverisjes në botë./Pershtatur nga CNA