E fundit!

08:44 Kronika

Moti i keq në vend/ Humb jetën elektriçisti

Moti i keq që përfshiu vendin mbrëmjen e së martës ka lënë...

Harrojeni rrezikun

5 Tetor 2025, 08:45, Ekonomi CNA

Harrojeni rrezikun

Dëshironi kthime më të mira? Përqendrohuni te frika. Një studim i ri sugjeron një paradigmë të re për vlerësimin e aktiveve

Një investitor do të marrë përsipër më shumë rrezik vetëm nëse pret kthime më të larta si kompensim. Kjo ide është një gur themeli i teorisë financiare.

Megjithatë, mjafton të hedhësh një sy rreth e rrotull sot për të ngritur dyshime. Rreziqet për rritjen ekonomike, qoftë nga tensionet gjeopolitike apo nga borxhi i lartë i qeverive, po bëhen gjithnjë e më të frikshme.

Ndërkohë, tregjet e aksioneve në pjesën më të madhe të botës janë pranë niveleve rekord ose i kanë arritur tashmë.

Në SHBA dhe Europë, diferenca shtesë e fitimit nga blerja e obligacioneve të korporatave me rrezik të lartë në vend të borxhit qeveritar, është pranë nivelit më të ngushtë të dekadës së fundit. Mania spekulative po shpërthen rreth gjithçkaje, nga kriptovalutat dhe aksionet “meme” deri te kartat Pokémon, shkruan The Economist.

Një shpjegim i zakonshëm për fryrjen e tregjeve është se investitorët janë bërë të pakujdesshëm ose krejtësisht irracionalë. Ose ndoshta marrëdhënia mes riskut dhe kthimit thjesht nuk ekziston, sugjeron një artikull i ri nga Rob Arnott i kompanisë së investimeve Research Affiliates dhe Edward McQuarrie i Universitetit Santa Clara.

Ata argumentojnë se, gjatë më shumë se dy shekujve të fundit, risku (ashtu siç përcaktohet zakonisht) nuk ka arritur të shpjegojë kthimet relative të aksioneve dhe obligacioneve. Në vend të tij, ata propozojnë frikën, një koncept më kompleks, si forcën e vërtetë që shtyn tregjet.

Sipas teorisë së portofolit, kthimet e pasigurta të një aksioni supozohet të ndjekin një shpërndarje normale, e cila grafikisht paraqitet si një kurbë në formë zileje (bell curve). Kjo do të thotë se shumica e kthimeve grumbullohen rreth vlerës mesatare, ndërsa kthimet shumë të larta ose shumë të ulëta janë më të rralla. Kthimi i pritur ndodhet në kulmin e tij dhe risku është i barabartë me variancën e shpërndarjes.

Edhe pse këto supozime e bëjnë llogaritjen dhe trajtimin matematikor më të thjeshtë e më të rregullt, në thelb ato nuk pasqyrojnë realitetin dhe janë të pasakta. Kthimet e aksioneve në fakt nuk ndjekin një kurbë të tillë: ato shfaqin vlera ekstreme shumë më shpesh dhe janë asimetrike.

Nga ana tjetër, investitorët nuk e konsiderojnë të gjithë gjatësinë e kurbës si të rrezikshme, por vetëm anën që lidhet me humbjet. Cili, sado i kujdesshëm ndaj rrezikut, do të mërzitej nga një fitim i madh i papritur?

Më tej, teoria e riskut jep një shpjegim të pamjaftueshëm për kthimet historike. Një parashikim thelbësor është “primi i riskut të kapitalit”, prirja që aksionet, duke qenë më të rrezikshme, të ofrojnë kthime më të larta afatgjata sesa obligacionet qeveritare.

Për ta testuar këtë, McQuarrie grumbulloi të dhëna për çmimet e aksioneve dhe obligacioneve amerikane që nga viti 1793, duke përdorur arkiva gazetash. Studimet e mëparshme kishin treguar se primi i riskut të kapitalit ishte një tipar i qëndrueshëm i tregjeve; baza e tij e re e të dhënave e vë këtë në dyshim.

Një investitor që do të kishte blerë aksione amerikane në vitin 1804 do t’i duhej të priste 97 vjet përpara se kthimi i tyre të tejkalonte atë të obligacioneve.

Deri në vitin 1933, do të kishin humbur përsëri terren. Një test statistikor mbi marrëdhënien mes variancës dhe kthimit, gjatë gjithë periudhës së studiuar, nuk arriti të gjente as “një prim modest ose të paqëndrueshëm” të riskut.

Megjithatë, primi kumulativ i riskut të kapitalit (deri në vitin 2023) ka qenë i madh. Por 70% i tij erdhi nga një periudhë e jashtëzakonshme mes viteve 1950 dhe 1999; pjesën tjetër të kohës, performanca relative e aksioneve ka qenë mesatare ose e dobët.

Dhe këto janë rezultatet për një nga tregjet më të suksesshme në botë. Studime të tjera kanë treguar se, që nga viti 1900, tregjet e vendeve të tjera kanë ofruar mesatarisht shumë më pak kthime.

Varianca e realizuar dhe kthimet përfshijnë si elemente të pritura, ashtu edhe të papritura, ndaj asnjë teori nuk ka gjasa të përputhet në mënyrë të përkryer me të dhënat. Megjithatë, shkalla e këtyre devijimeve nga ajo që do të parashikonte teoria e rrezikut, në një periudhë kaq të gjatë, e bën të domosdoshëm kërkimin e një kuadri të ri.

Arnott dhe McQuarrie propozojnë që, në vend të çmimit të aktiveve sipas variancës, investitorët t’i vlerësojnë ato sipas dy llojeve të frikës: frika nga humbja (Fear of Loss – FOL) dhe frika nga humbja e mundësisë (Fear of Missing Out – FOMO).

Ndërsa risku matet me variancën, FOL i referohet vetëm pjesës së saj negative (semivarianca). Një aset nxit FOMO nëse ka mundësi për fitime të mëdha e të papritura, që ata që nuk e zotërojnë, mund t’i humbasin. Kjo matet me “asimetrinë” e shpërndarjes së kthimeve.

Në vend që të hyjnë thellë në matematikën e teorisë së frikës, që ata e pranojnë se është e ndërlikuar, autorët shpresojnë të tërheqin të tjerë për t’iu bashkuar kërkimit.

Ata mund të kenë sukses. Përveçse është një nxitje e përhapur dhe shpesh racionale, FOMO ndihmon në shpjegimin pse njerëzit do të blinin aksione të mbivlerësuara, apo edhe asete spekulative pa burim të qartë kthimesh. Mungesa e këtij koncepti në teorinë konvencionale duket si një gabim.

Nga ana tjetër, FOL përshkruan mënyrën se si njerëzit e konceptojnë realisht rrezikun, shumë më mirë sesa varianca. Ashtu si humori i investitorëve dhe dinamika e tregut, ekuilibri mes të dyjave mund të ndryshojë ndjeshëm me kohën dhe rrethanat.

Të dhënat historike sugjerojnë se teoria e portofolit ka nevojë për ide të reja. Frika mund të jetë pikërisht ajo që i mungon./Monitor.al