Dokumentari në CNA, pjesa e gjashtë/ Sfidat pas diktaturës

21 Nëntor 2025, 20:42, Aktualitet CNA

CNA TV ka marrë të drejtat ekskluzive nga profesori dhe studiuesi i njohur i historisë dhe gjeopolitikës, Stephen Kotkin, për të transmetuar leksionet e tij akademike.

Kjo përbën një ndër rastet e para në Shqipëri ku një media transmeton një ligjëratë universitare të këtij niveli.

Sonte në CNA Tv po transmetohet dhe pjesa e gjashtë e dokumentarit me titull “Sfidat pas diktaturës”.

Pjesa e gjashtë e dokumentarit

Ka shumë pak autoritarizëm të qëndrueshëm shtetëror, shumë i ulët. Problemi i trashëgimisë e tregon qartë këtë, por problemi i informacionit dhe problemi i qeverisjes ka shumë arsye të ndryshme strukturore për rënien e një regjimi autoritar. Ne nuk kemi folur, por duhet të flasim për mjedisin ndërkombëtar dhe mënyrat se si ai është i favorshëm apo jo për autoritarizmin – dora kafshon atë që e ushqen.

Shtetet e mëdha bëjnë çfarë duan, i përmbahen ligjit ndërkombëtar, marrin meritat për respektimin e ligjit ndërkombëtar, dhe nëse nuk i përmbahen ligjit, thonë se ligji ndërkombëtar nuk zbatohet për ta në këtë rast të veçantë. Ata mund të bëjnë gjëra vërtet budallaqe dhe të largohen për të bërë gjëra budallaqe një ditë tjetër. Ky është një shtet i madh. Shtetet e vogla nuk i kanë ato lloj opsionesh dhe shumica e vendeve nuk janë shtete të mëdha. Vetëm një shtet i vogël që unë di ia del mbanë duke u sjellë si një shtet i madh – nuk do ta përmend emrin e tij, por mendoj se e dini për cilin po flas.

Joefikasitet i qëllimshëm, por vetë-shkatërrues, përzgjedhje negative dobësuese – nuk arritëm të flisnim as për nepotizmin e shfrenuar në agjencitë kyçe, si drejtimi i ekonomisë dhe drejtimi i forcave policore. Regjimet, sa më shumë i studion, kupton se është çudi që mbijetojnë, sepse është vetë suksesi i tyre që i minon; vetë pikat e tyre të forta kërcënojnë mbijetesën e tyre.

Tani vetëm pika e fundit – shoh që s’kam më kohë. A është e saktë? Po, mirë, pra për çështjen, mendova se do të flisja për këtë më shumë, por ndoshta do ta mbyllim këtu me çështjen se çfarë ndodh kur ata mbarojnë. Kur bëhen tym e flakë, apo jo? Mubaraku iku. Ata e shkarkojnë, iu desh pak kohë, iu desh shumë për të marrë guximin, sepse kishte pasur përzgjedhje negative në krye të ushtrisë egjiptiane, kishte një tufë frikacakësh atje dhe, edhe pse nuk kishin të ardhme me Mubarakun, iu desh pak kohë për ta hequr qafe. U desh guximi i të gjithë atyre njerëzve që ishin në rrugë ditë pas dite, të cilën ata pastaj e përdorën si pretekst për të shkarkuar Mubarakun. Pastaj, sigurisht, ai grup interesi, ajo agjenci profesionale, ajo ushtri profesionale po kërkon të mbijetojë, por ata kanë paaftësi, pamundësi për të sunduar dhe për të drejtuar gjërat. Megjithatë, ka ende njerëz guximtarë në shoqëri. Historia egjiptiane mund të vazhdojë kështu për një kohë, ose mund të rrëzohet, por nëse do të rrëzohej, nëse njerëzit guximtarë dilnin përsëri në rrugë, ose nëse ushtria do të bënte panik dhe do të merrte një avion dhe të ikte – kështu bënin zakonisht – merrnin një avion dhe largoheshin, si ai tipi në Afrikën e Veriut që bëri, apo jo? Mendoj se kishte pak telashe, ai mori një avion dhe ai ishte i pari, ai i Afrikës së Veriut – e mbani mend, ai tuniziani, mendoj se ishte.

Problemi është se duhet të institucionalizosh alternativa ndaj makinës autoritare. Ky është problemi. Të duhet një sistem gjyqësor. Si e krijon një sistem gjyqësor është vërtet e vështirë – një sistem gjyqësor i suksesshëm, profesional, autonom. Ti rrëzon të paaftin, dhe pastaj ku shkon? Thua: do të hapësh dollapin dhe të nxjerrësh një sistem gjyqësor? Është e vështirë. Të duhet një shërbim civil që kryen funksione shtetërore pa marrë paratë vetë. Kjo është një gjë vërtet e vështirë për t’u arritur.

Mund të vazhdoj listën e gjërave që ju duhen. Ju duhet media që nuk kontrollohet nga një person i vetëm, i pasur rastësisht, që kur privatizon stacionin, sepse diktatori i shtetit u rrëzua, ke përsëri një media të kontrolluar, por të kontrolluar në mënyra të ndryshme. Ke çështje të institucioneve që duhet të krijohen, që regjimi autoritar nuk i ka dhe nuk dëshiron t’i ketë, dhe që janë të vështira për t’u krijuar menjëherë në një tranzicion. Kjo është një nga arsyet pse ke një mishërim tjetër – ndoshta më budalla, ndoshta më i dobët, ndoshta më i mirë nga një pikëpamje autoritare – nga regjimi i mëparshëm.

Shpesh ke një lëmsh për periudha të gjata kohe. Për shembull, rasti i Kirgistanit për të cilin po flisja: ata djem, ata as nuk kanë një forcë policore, është kaq patetike. Të gjitha ato para që erdhën përmes ndihmës për demokracinë, ministria e tyre e brendshme është ende një lëmsh. Shpesh ke këtë lëmsh për një farë kohe para se dikush të ketë aftësinë për të konsoliduar, për të themeluar konsolidimin dhe për të mbajtur një regjim autoritar, gjë që është një arritje perverse.

Pra, është shumë e vështirë të kesh një alternativë të institucionalizuar për arsyen se regjimi autoritar, ndërsa është gjallë, mohon gjëra si sistemi gjyqësor ose një shërbim civil – vetë institucionet kyçe që ju duhen. Nuk ju duhet vetëm shpresa, nuk ju duhen vetëm vota apo zgjedhje. Ka shumë vende që kanë parlamente. Mbaj mend kur Sllobodan Millosheviçi u zgjodh, për shembull – sikur të mos kishte humbur katër luftëra, ai do të ishte ende atje.

Ky është problemi i vështirë. Është shumë e vështirë për t’u kuptuar. Mendoj se prandaj varemi nga ju për ta zgjidhur këtë – të rinj të zgjuar që do të jenë në situata si kjo: si kalohet nga një regjim autoritar që rrëzohet, ose si në shumicën e rasteve rrëzon vetëveten, dhe të zëvendësohet nga diçka më e mirë, që është afatgjatë dhe institucionale./ CNA