Connect with Us

A parashikohen tërmetet?/ Shkenca thotë fjalën e fundit

Blog

A parashikohen tërmetet?/ Shkenca thotë fjalën e fundit

Publikuar

-

/
cna news, cna lajme, lajme cna, lajme flash cna, cna.al, cna lajme politike,

Një nga pyetjet më të shpeshta të Shërbimit Gjeologjik të Shteteve të Bashkuara është nëse tërmetet mund të parashikohen. Përgjigja e tyre është një “jo”.  Asnjë shkencëtar deri më sot nuk ka parashikuar ndonjëherë një tërmet të madh dhe as nuk e dinë se si mund të bëhet një parashikim i tillë.

Por kjo së shpejti  mund të ndryshojë. Megjithëse, pas dekadash përpjekjesh të dështuara dhe pretendimeve të pabazuara në lidhje me parashikimin e tërmeteve, Paul Johnson, një gjeofizikan në Laboratorin Kombëtar të Los Alamos dhe ekipi i tij kanë zhvilluar një mjet që mund të bëjë të mundur parashikimin e tërmeteve.

Ashtu si shumë hulumtime shkencore, qasja e tyre mbështetet në inteligjencën artificiale. Kjo, nga ana tjetër, përdor programe kompjuterike të quajtura rrjete nervore. Diçka e tillë ka lulëzuar vitet e fundit, duke shënuar suksese në fusha që variojnë nga kthimi i zërit në tekst deri te zbulimi i kancerit nga skanimet e tomografisë së kompjuterizuar. Tani po aplikohet  edhe në sizmologji.

Vështirësia për ta bërë këtë është se rrjetet nervore kanë nevojë për të dhëna të shumta trajnimi për t’i mësuar se çfarë të kërkojnë  dhe kjo është diçka që tërmetet nuk e ofrojnë. Me përjashtime të rralla, tërmetet e mëdha shkaktohen nga lëvizja e pllakave tektonike të Tokës. Kjo na ndihmon se ku mund të kërkojmë të dhënat tona.

Por cikli i tërmeteve në shumicën e gabimeve përfshin një proces të gjatë që kërkon dekada. Dr Johnson kështu mendon se ju nevojiten rreth dhjetë cikle të dhënash për tërmetet për të trajnuar një sistem. Dhe, duke qenë se sizmologjia është një shkencë e re, kjo nuk është aspak e mundur, raporton abcnews.

Sidoqoftë, në vitin 2017, ekipi i Dr Johnson aplikoi makineritë në një lloj tjetër aktiviteti sizmik. Ngjarjet me rrëshqitje të ngadaltë, të quajtura ndonjëherë tërmete të heshtura,  të cilat shkaktohen gjithashtu nga lëvizja e pllakave. Dallimi është se, ndërsa një tërmet zakonisht përfundon brenda pak sekondash, një ngjarje e ngadaltë mund të zgjasë orë, ditë apo edhe muaj. Kjo në fakt është diçka pozitive, sepse një proces i tillë i zgjatur gjeneron shumë pika të dhënash mbi të cilat mund të trajnohet rrjeti nervor.

Ajo që po studion Dr Johnson është zona e Cascadia, një veçori tektonike që shtrihet 1000 km përgjatë bregut të Amerikës së Veriut, nga ishulli Vankuver në Kanada në Kaliforninë veriore. Është kufiri midis pllakave Explorer, Juan de Fuca dhe Gorda në perëndim, dhe pllakës së Amerikës së Veriut në lindje. Lëvizja e qëndrueshme e pllakës së fundit mbi tre të parat gjeneron një ngjarje të ngadaltë rrëshqitëse çdo 14 muaj ose më shumë, dhe gjeofizikanët e kanë regjistruar këtë aktivitet në detaje që nga vitet 1990.

Kjo do të thotë se ka shumë cikle të plota të dhënash  dhe sistemi i makinerive nga Dr Johnson ishte në gjendje të “pengonte” rrëshqitjet e ngadalta  bazuar në sinjalet sizmike, duke “parashikuar” se kur do të ndodhin:  brenda një jave ose një muaji.

LEXO EDHE:  Dhjetë njerëzit më të rëndësishëm të shkencës për vitin 2020

cna lajm aktualitet

Testi tjetër i teknikës, do të jetë një parashikim aktual i një ngjarjeje të ngadaltë. Por edhe pa ndodhur kjo, projekti i Johnson sugjeron që teknikat e të mësuarit të makinerive funksionojnë me të vërtetë me ngjarjet sizmike, dhe kështu mund të zgjerohen për të përfshirë tërmetet nëse do të kishte një mënyrë për të kompensuar mungesën e të dhënave. Për të siguruar një kompensim të tillë, ai dhe kolegët e tij po aplikojnë një proces kombinimi.

Kjo funksionon me një kombinim të informacionit të simuluar dhe të botës reale.

“Tërmetet laboratorike” janë tërmete në miniaturë të krijuara në laborator. Ekipi i Dr Johnson ka krijuar një simulim numerik (një model kompjuterik që kap elementet thelbësore të një sistemi fizik) të një tërmeti laboratorik dhe ka trajnuar sistemin e tyre për të parë nëse ai mund të mësojë të parashikojë rrjedhën e tërmeteve, raporton abcnews.al

Rezultati është mesatarisht i suksesshëm. Por ajo që bën vërtet ndryshimin është rritja e sistemit të trajnuar me të dhëna shtesë nga eksperimentet aktuale – me fjalë të tjera, kombinimi i të mësuarit. Kombinimi i të dhënave të simuluara është dukshëm më efektiv në parashikimin se kur do të ndodhë një tërmet laboratorik.

Hapi tjetër drejt parashikimit të tërmeteve do të jetë aplikimi i të njëjtës qasje ndaj një gabimi të vërtetë gjeologjik, në këtë rast ndoshta San Andreas. Ekipi i Dr Johnson do të shohë nëse kjo është e mjaftueshme për të penguar ngjarjet që nuk përfshihen në të dhënat e trajnimit. Ai përmend tërmetin me magnitudë gjashtë ballë në Parkfield në vitin 2004.

Aktualisht, aspiratat e Dr Johnson janë të kufizuara në parashikimin se kur mund të ndodhë një tërmet i  afërt. Megjithatë, nëse me të vërtetë mund të parashikohet koha, kjo me siguri do të stimulojë përpjekjet për të parashikuar edhe këto kritere të tjera. Ai shpreson për rezultatet fillestare në tre deri në gjashtë muajt e ardhshëm, por paralajmëron se mund të zgjasë më shumë se kaq, raporton abcnews.al

Megjithatë, nëse këto rezultate janë vërtet premtuese, pa dyshim që do të ketë një rritje në numrin e ekipeve të tjera në mbarë botën që do të përpiqen të bëjnë të njëjtën gjë, duke përdorur të dhëna historike për të vërtetuar teknikën.

Edhe nëse gjithçka nuk funksionon si duhet, Dr Johnson me siguri do të na sigurojë një pamje më të mirë të tërmeteve të mëdha.

Por nëse, ky eksperiment funksionon, do të ishte një zbulim tronditës./ The Economist

Për të rejat më të fundit behuni pjesë e grupit tonë në facebook : City News Albania

Komentoni

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Blog

A do ta arrijmë ndonjëherë imunitetin e tufës ndaj Covid-19?

Publikuar

-

Nga

Nga Erin Mordekai & Mallory Harris “The Guardian”

Në majin e vitit 2020, ne dhe shkencëtarë të tjerë parashikuam se shumë rajone të botës mund të mos arrijnë asnjëherë pragun e imunitetit të tufës për Covid-19, pra pikën në të cilën janë imunë mjaftueshëm njerëz ndaj infeksionit, dhe transmetimi i virusit nis që të ngadalësohet.

Kjo mbetet e vërtetë  ende sot, ndonëse vaksinat anti-Covid janë bërë të aksesueshme në vendet e pasura, dhe shumë njerëz kanë fituar imunitet nëpërmjet vaksinimeve, dozave përforcuese dhe infeksioneve të mëparshme. Pragu i imunitetit të tufës zakonisht keqkuptohej si një objektiv universal për t’u arritur në fillim të pandemisë.

Por pragu ka qenë gjithmonë i ndryshueshëm:ai varet nga sa i transmetueshëm është patogjeni dhe nga karakteristikat e sjelljes imunologjike të popullatës në të cilën po përhapet, pra sa ndërveprime ka midis njerëzve dhe sa lehtë infektohen ata.

Për shembull, në rast se një virus është shumë i transmetueshëm, pra i aftë të infektojë më lehtë njerëzit, apo nëse popullsia është shumë e dendur dhe e lëvizshme, një pjesë e madhe e popullsisë do të ketë nevojë për imunitet për të ndaluar përhapjen e tij.

E kundërta:nëse një virus është më pak i transmetueshëm apo një popullatë nuk grupohet shpesh në grupime të mëdha, për të ngadalësuar virusin duhet të jenë të imunizuar më pak njerëz. Në secilin rast, pragu i saktë i imunitetit të tufës do të ishte i ndryshëm.

Shtami origjinal i virusit Sars-CoV-2 kishte një prag imuniteti të tufës që u vlerësua në nivelin 60-75 për qind. Por variantet më të fundit dhe më të transmetueshëm, si Delta dhe Omicron, ka të ngjarë të kenë pragje mbi 80-90 për qind. Dhe kjo duke supozuar se kushdo që është vaksinuar ose infektuar më parë, është plotësisht i mbrojtur nga infeksioni i ardhshëm.

Në fakt, për Omicron, mbrojtja ekzistuese imune kundër infeksionit dhe transmetimit është shumë më e ulët (edhe pse mbrojtja kundër formave të rënda të sëmundjes mendohet të jetë ende shumë e lartë). Kësisoj edhe me 90 për qind të popullsisë të vaksinuar, ne nuk do të shihnim zhdukjen e transmetimit të variantit Omicron.

Ndryshimet e sjelljes si mbajtja e maskave, puna nga shtëpia, dhe shmangia e tubimeve të mëdha mund ta ngadalësojnë përhapjen e virusit. Por ndërsa këto masat eleminohen ose ndryshojnë nëpër popullata të ndryshme, transmetimi i virusit do të përshpejtohet sërish, duke e rritur pragun e imunitetit të tufës, krahasuar me atë të një popullate më të kujdesshme.

Njëkohësisht, pabarazitë sociale mund të përkeqësojnë numrin disproporcional që ka pasur Covid-19 në komunitetet e margjinalizuara, duke e rritur pragun e imunitetit të tufës në nivel lokal. Për shembull nëse njerëzit jetojnë në banesa të mbipopulluara.

Vitin e kaluar, disa shkencëtarë sugjeruan se po i afroheshim pragut të imunitetit të tufës përmes një kombinimi të vaksinimit dhe infeksionit. Por 1 vit nga nisja e vaksinimit kundër Covid-19, ne po shohim rritjet më të mëdha të rasteve deri më sot në shumë rajone, përfshirë edhe vendet ku imuniteti i popullsisë nga infeksioni dhe vaksinimi është shumë i lartë.

Variantet shumë infektive Delta dhe Omicron,e kanë nxitur këtë rritje të fundit të rasteve përmes transmetueshmërisë së tyre të lartë, si dhe aftësisë për të shmangur pjesërisht imunitetin, duke e bërë një pjesë shumë më të madhe prej nesh sërish të ndjeshëm ndaj infektimit.

Kjo përvojë nënvizon faktin se pavarësisht suksesit të jashtëzakonshëm të vaksinave, ne nuk e kemi arritur ende – dhe ka të ngjarë të mos e arrijmë kurrë pragun e imunitetit të tufës. Njëherazi, ne nuk duhet të dorëzohemi ndaj valëve të pafundme të këtij virusi.



Aktualisht ne gjendemi në një tranzicion të vështirë drejt endemisë së Covid-19. Në një studim të botuar në revistën “Science” në fillim të këtij muaji,Xheni Levin dhe bashkë-autorët e tjerë, parashikojnë se ashtu si koronaviruset e tjerë njerëzorë që tani shkaktojnë të ftohurën e zakonshme, edhe Covid-19 do të shndërrohet përfundimisht në një infeksion të butë që vazhdon të qarkullojë në nivele më të ulëta në popullatën njerëzore, pasi njerëzit do të ekspozohen dhe imunizohen në moshat e hershme.

LEXO EDHE:  Rama “ultimatum” banorëve të zonave rurale/ Nuk ka më lojëra të dyfishta

LEXO EDHE:  Rama “ultimatum” banorëve të zonave rurale/ Nuk ka më lojëra të dyfishta

Pra në një virus endemik. Dhe sapo Covid-19 të jetë endemik, imuniteti bllokues ndaj infeksionit do të zbehet me shpejtësi, në mënyrë që virusi të përhapet lehtësisht. Por nga ana tjetër imuniteti kundër sëmundjeve të rënda do të zgjasë më gjatë, duke bërë që infeksionet dhe sëmundjet (kryesisht të formës së lehtë) të zhvendosen tek grupmoshat më të reja që nuk janë ekspozuar ose imunizuar ende.

Rastet e sëmundjeve të formës së rëndë, që prekin kryesisht të rriturit pa një imunitet paraprak, duhet që të bien. E megjithatë, ne nuk jemi ende në atë pikë. Autorët e studimit në fjalë, paralajmërojnë se janë ende të nevojshme ndërhyrjet në sjelljen e njerëzve për të ngadalësuar përhapjen e virusit gjatë tranzicionit drejt endemisë.

Kjo për të shmangur rritjet drastike të shtrimeve në spital dhe vdekjeve, për të mos përmendur simptomat e Covid-it të gjatë, që deri tani vlerësohet se ka prekur të paktën 1.3 milionë njerëz vetëm në Britaninë e Madhe. Vaksinimi (dhe marrja periodikisht e dozave përforcuese) mbeten të rëndësishëm për zbutjen e pasojave më të këqija ndërsa po kalojmë gradualisht drejt fazës endemike të këtij virusi.

Është e rëndësishme të mos harroni se krijimi i imunitetit brenda një popullate sjell përfitime për të gjithë, madje edhe kur pragu i imunitetit të tufës nuk është i mundur të arrihet. Kjo pasi reduktohen ndjeshëm rastet e sëmundjeve të rënda, duke kursyer kësisoj burimet e kujdesit shëndetësor.

Kur infektohen njerëzit e vaksinuar, ata mund të jenë infektues për më pak kohë, dhe të kenë ngarkesa më të ulëta virale, duke e reduktuar kësisoj transmetimin e mëtejshëm. Mbrojtja është shumëfishuese kur njerëzit e vaksinuar janë kryesisht në kontakt me njëri-tjetrin, pasi gjasat për t’u infektuar dhe për ta kaluar atë infeksion janë edhe më të vogla.

Aktualisht përhapja e pakontrolluar e Covid-19 në rajonet me një përqindje të ulët të vaksinimit, mund të çojë në evoluimin e varianteve të reja që vazhdojnë të shkaktojnë sëmundje. Deri më tani, Omicron duket se shkakton zakonisht sëmundje më pak të rënda

se llojet e mëparshme të virusit, dhe konkurrenca midis varianteve (për shembull, Omicron  konkurron Deltën në shumë rajone), mund të jetë në favorin tonë.

Por edhe variantet më të buta kanë ende potencialin për të mbingarkuar spitalet, sidomos nëse ato janë shumë të transmetueshme. Vaksinimi i shpejtë dhe marrja e dozave përforcuese nga e gjithë popullsisë globale, dhe sidomos ata që përballen me pabarazi të rënda në disponueshmërinë e vaksinave, si dhe luftimi i keqinformimit që pengon vaksinimin, mbeten disa nga mënyrat më të mira për të ngadalësuar shfaqjen e varianteve të reja, dhe pasiguritë dhe pengesat që sjellin ato me vete.

Ne mund të përgatitemi për fazën endemike të Covid-19duke e përmirësuar qasjen tek vaksinat, maskat ​​​​dhe testet me cilësi të lartë, dhe duke i kërkuar ato në mjedise publike ku rreziku është më i lartë. Ne duhet të investojmë në kërkimin dhe shpërndarjen e trajtimeve për të parandaluar format e rënda të sëmundjes, dhe në mbështetjen sociale për njerëzit që përballen me efektet afatgjata të Covid-19.

Po ashtu ne duhet të forcojmë infrastrukturën tonë të shëndetit publik për të parandaluar pandemitë e ardhshme, për të vendosur rregulla për mjedise më të sigurta të punës, dhe për të zbutur pabarazitë shëndetësore që janë përkeqësuar nga pandemia. Covid-19 nuk po largohet, por ne mund ta menaxhojmë atë me politika më të zgjuara dhe nëpërmjet veprimeve kolektive.

Shënim:Erin Mordecai, asistent/profesore e biologjisë në Universitetin e Stenfordit, SHBA. Mallory Harris kandidate për doktoraturë në Universitetin e Stanfordit, ku ajo studion sëmundjet infektive.

Përkthyer dhe përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

A po përpiqet Rusia ta shndërrojë Ballkanin në një Ukrainë të dytë?

Publikuar

-

Nga

cna lajme blog

Nga Steve Balestrieri “19 Forty Five”

Veprimet e Rusisë në Ballkan janë paralele me qëllimet e saj në Ukrainë:gjatë shpërbërjes së ish-Jugosllavisë në vitet 1991-2001, Ballkani u zhyt në një kasaphanë e vërtetë. Aty ndodhën kryengritje të armatosura, spastrime etnike, luftëra për pavarësi, të cilat sollën shkëputjen e disa vendeve, por edhe vuajtje të mëdha njerëzore.

Vlerësimet mbi viktimat varionin nga 130.000-140.000, dhe rreth 4.000.000 të tjerë që u zhvendosën nga shtëpitë e tyre. A po rikthehen sot konfliktet e vjetra? Sipas një raporti të fundit drejtuar Kombeve të Bashkuara nga Përfaqësuesi i Lartë për Bosnje-Hercegovinën, Kristian Shmid – ish-ministër gjerman – Bosnja është shumë e rrezikuar të shpërbëhet, dhe ka një “perspektivë shumë reale” të një rikthimit tek një konflikt i armatosur.

“Kjo është e barabartë me shkëputjen, por pa e shpallur zyrtarisht”-shkruan Shmid në raportin e tij drejtuar Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, Antonio Guterres. Ai theksoi ndër të tjerat se veprimet e Milorad Dodik “rrezikojnë jo vetëm paqen dhe stabilitetin e vendit dhe rajonit, por në rast se nuk ka një reagim nga komuniteti ndërkombëtar, mund të çojnë në rrëzimin e Marrëveshjes së paqes së Dejtonit.

Lufta e dy dekadave më parë, përfshiu Slloveninë, Kroacinë, Bosnje Hercegovinën, Serbinë, Malin e Zi, Kosovën dhe Maqedoninë. Ishte konflikti më i përgjakshëm i Evropës që nga Lufta e Dytë Botërore,që në fund solli themelimin e Gjykatës Ndërkombëtare Penale për

ish-Jugosllavinë (ICTY) nga OKB-ja për të ndjekur penalisht krimet e luftës ku përfshihej gjenocidi, krimet kundër njerëzimit, spastrimi etnik dhe përdhunimet.

Marrëveshja e Dejtonit e autorizuar nga Sekretari i atëhershëm i Shtetit Uorren Kristofer dhe Ndihmës Sekretari i atëhershëm i Shtetit Riçard Hollbruk i dha fund luftës dhe ndali masakrat, por marrëveshja, e cila nuk ishte menduar asnjëherë të ishte një dokument i përhershëm, ishte shumë larg të qenit e përsosur.

Serbët, të cilët ishin autorë të shumicës së dhunës dhe krimeve të luftës, u shpërblyen me zgjerimin e territorit të tyre. Qeverisja e Bosnjes është po aq konfuze sa edhe luftimet. Bosnja u nda në dy territore të veçanta:Federata Myslimano-Kroate (MCF) dhe Republika Srpska (RS).

Por vetë MCF u nda më tej në 10 kantone të veçanta, ku secila ka kushtetutën, ministritë dhe sistemet arsimore të vetat. Dhe këtu hyn në skenë Rusia. Tani, qeveria ruse e presidentit Vladimir Putin, e cila ka ndërhyrë në Bosnje, po përpiqet të minojë në mënyrë aktive NATO-n në çdo vend të Evropës Lindore, dhe po kërkon të rindërtojë rëndësinë e Rusisë në skenën ndërkombëtare në nivele të papara që nga shpërbërja e Bashkimit Sovjetik.

Dhe në këtë mënyrë, Putini nuk dëshiron një zgjidhje afatgjatë dhe të qëndrueshme, apo të zbatueshme. Rusët po tentojnë në Ballkan të njëjtën gjë që po bëjnë në Ukrainë. Moska po përdorin operacionet psikologjike, për të nxitur mosmarrëveshjet etnike dhe territoriale dhe mosbesimin midis popujve.



Rusët po u shesin serbëve një sasi gjithnjë e më të madhe armësh. Kohët e fundit presidenti serb Aleksandër Vuçiç vlerësoi blerjen e raketave anti-tank “Kornet”.“Jam i kënaqur që ushtarët tanë janë të lumtur me blerjen e raketave nga Rusia. Ajo është ndoshta një nga armët anti-tank më të mira në botë, dhe është një mjet i rëndësishëm mbrojtës për të penguar këdo nga një agresion i mundshëm kundër vendit tonë”- theksoi ai.

LEXO EDHE:  Refuzimi i ndihmave jo monetare/ Berisha: Absurde, ata banorë kanë humbur gjithçka

LEXO EDHE:  Hetimet për tërmetin/ Arratisen ndërtuesit, banorët mes katër rrugëve

Po ashtu Rusia i ka shitur Serbisë 60 tanke dhe transportues të blinduar të personelit, si dhe sisteme të sofistikuara ruse të mbrojtjes ajrore S-300 Pantsir, helikopterë sulmues dhe transportues, si dhe dronë kinezë. Moska i ka falur Beogradit 6 avionë luftarakë MiG-29, por që kanë shumë nevojë për riparime.

Qëkur lideri serb i Bosnjes, Milorad Dodik, ka kërcënuar se do të tërhiqet nga institucionet e nivelit shtetëror në tetor, është rritur perspektiva për ripërtëritjen e konfliktit. Dodik ka kërcënuar të tërhiqet nga ushtria kombëtare e ndërtuar me ndihmën ndërkombëtare gjatë çerekshekullit të kaluar, duke krijuat një forcë serbe.

Ai deklaroi në mesin e tetorit të vitit të kaluar, se do ta detyronte ushtrinë boshnjake të tërhiqej nga gjysma serbe e Bosnjës duke rrethuar kazermat e saj, dhe nëse Perëndimi do të përpiqej të ndërhynte ushtarakisht, ai ka“miq” (me sa duket rusët dhe serbët), të cilët i kishin premtuar se do ta mbështesnin kauzën serbe.

Ngjashmëritë mes Ukrainës dhe Ballkanit janë të shumta. Ato nisin me mosmarrëveshjet territoriale dhe etnike, të cilat shtrihen shumë pas në kohë. Dhe në qendër të dy konflikteve janë rusët që përpiqen të dobësojnë Perëndimin, veçanërisht NATO-n dhe Shtetet e Bashkuara.

Rusia dëshiron të krijojë një zonë-tampon mes vetes dhe Perëndimit dhe Ukrainës që anon drejt Perëndimit. Sipas saj bashkimi me NATO-n ishte një vijë e kuqe që nuk duhej kaluar. Por ndërsa rusët mund të kërcënojnë me një pushtim për të trembur udhëheqësit vropianë që të tërhiqen, një pushtim konvencional ndoshta nuk është as në plan.

Rusët do të përdorin parimet e luftës hibride, duke përhapur keq-informata në faqet e internetit, duke kryer sulme kibernetike mbi infrastrukturën,si dhe do të përdorin trupat e operacioneve speciale apo trupat mercenaret si “Grupi Wagner” për të nxitur pakënaqësi dhe për të mbështetur “lëvizjet separatiste” në vend.

Në Ballkan, Rusia ka mbajtur gjithnjë anën e serbëve, dhe në këtë rajon Putini do të përpiqet ta vendosë Rusinë si ndërmjetësen e vetme rajonale dhe garanten e sigurisë, duke e dobësuar kësisoj NATO-n dhe Perëndimin, dhe duke dëshmuar se këta të fundit nuk janë më të besueshëm.

Dhe deri më tani, përgjigja e Evropës i ka dhënë të drejtë Moskës,pasi evropianët janë dukur të dobët, ndërsa integrimi i Ballkanit në BE ende nuk ka ndodhur, me përjashtim të Kroacisë. Disa analistë besojnë se presidenti amerikan Xho Bajden duhet të përshpejtojë anëtarësimin e Bosnjes dhe Kosovës në NATO, gjë që do t’i dërgonte një mesazh Rusisë se Perëndimi nuk do t’i kthejë shpinën asaj që rusët besojnë se është “nën-brezi i butë i Evropës”. Por ka gjithsesi disa shanse që kjo gjë të ndodhë së shpejti.

Përkthyer dhe përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

Trazirat në Kazakistan mund t’i sjellin telashe Vladimir Putinit

Publikuar

-

Nga

cna lajme blog

Nga Mary Dejevsky “The Spectator”

Trupat ruse kanë mbërritur ditët e fundit në Kazakistan, në një përpjekje të dëshpëruar për të ndalur valën e dhunës që ka përfshirë këtë vend. Mbërritja e tyre është zgjidhja e fundit për presidentin e vendit Kasim-Jomart Tokajev, ndërsa ai po përpiqet që të qëndrojë ende në pushtet.

Por ai nuk është udhëheqësi i vetëm i interesuar për të shuar trazirat që kanë shpërthyer ditët e fundit. Edhe presidenti rus Vladimir Putin do të shqetësohet jo pak nga domethënia që do të kenë ngjarjet në Kazakistan për udhëheqjen e tij.

Rritja e çmimit të karburantit ishte arsyeja kryesore që nxiti trazirat në Kazakistan. Por përhapja e shpejtë e tyre – nga perëndimi i vendit, pranë fushave të naftës, tek shumë qendra urbane – tregon se diçka shumë më thelbësore duhet të fajësohet për trazirat që mund të rrëzojnë regjimin e presidentit Tokajev.

E thënë troç:shumë kazakëve u është sosur durimi. Gjendja e jashtëzakonshme e shpallur nga Tokajev është shtrirë në vetëm disa zona në të gjithë vendin. Në qytetin më të madh të Kazakistanit dhe ish-kryeqytetin e tij, Almati, janë djegur ndërtesat qeveritare, dhe një numër i madh të rinjsh që hidhnin parulla anti-qeveritare janë përleshur me policinë.

Të paktën 18 persona janë vrarë deri tani, ndërsa qindra të tjerë janë plagosur. Protestat kanë shpërthyer edhe në kryeqytetin e ri Nur-Sulltan (ish Astana), dhe është rrëzuar të paktën një nga përmendoret e ish-presidentit dhe “udhëheqësit të kombit”, Nursulltan Nazarbajev.

Shpejtësia me të cilën janë përhapur këto protesta është befasuese, veçanërisht në një vend me një sipërfaqe shumë të madhe dhe pak të populluar. Almati, në juglindje të vendit, është shumë pranë qyteteve ku prodhohet naftë në Perëndim, ndërsa Nur-Sulltani ndodhet në qendër dhe më në veri.

Shpërthimi i trazirave në një zonë kaq të gjerë, sugjeron ose një planifikim serioz paraprak, ose një zemërim shumë të madh popullor që priti vetëm rastin për të shpërthyer. Pavarësisht nga përmasat e protestave, presidenti Tokajev nuk është një njeri shumë i prirur të bëjë lëshime.

Mbërritja e parashutistëve rusë erdhi pas një kërkese urgjente për ndihmë ushtarake që iu bë Organizatës së Traktatit të Sigurisë Kolektive të udhëhequr nga Rusia. Trupat nga ish-shtetet e tjera sovjetike mund t’i bashkohen së shpejti misionit, por në çfarë numri dhe në çfarë kushtesh nuk është ende e qartë.

Prania e tyre mund të nënkuptojë se me pëlqim apo me forcë, së shpejti do të rivendoset rendi. Më pas Kazakistani do të vazhdonte me kursin e tij disi të pakëndshëm të zhvillimit post-sovjetik dhe tranzicionit nga sundimi i gjatë autoritar i Nazarbajev, që e drejtoi Kazakistanin që nga viti 1990 dhe deri në daljen e tij në pension në vitin 2019.

Por nuk ka asnjë garanci për një përfundim paqësor të kësaj krize, apo se ajo që do të nisi në Kazakistan do të mbetet vetëm aty. Origjina e protestave të Vitit të Ri mund të jetë vërtet lokale, por mund të ketë pasoja gjeopolitike të mëdha.

Që nga shembja e Bashkimit Sovjetik 30 vjet më parë, shtetet e reja të pavarura të Azisë Qendrore kanë qenë përgjithësisht të qeta, duke ri-zbuluar kulturën dhe historinë e tyre. Kirgistani përbënte një përjashtim, duke përjetuar një sërë grushtesh shteti.

LEXO EDHE:  Qeveria i jep bursë nxënësve që humbën familjarët nga tërmeti/ Ja sa përfitojnë

LEXO EDHE:  Rama “ultimatum” banorëve të zonave rurale/ Nuk ka më lojëra të dyfishta



Por shtete e tjera të rajonit- madje edhe ato më autokratike, si Turkmenistani dhe Uzbekistani -arritën të menaxhojnë me qetësi kalimin nga udhëheqësit e tyre të epokës sovjetike në gjeneratën e ardhshme. Edhe Kazakistani ishte në përputhje me atë model.

Destabiliteti në Kazakistan, është një lajm veçanërisht i keq për Rusinë. Duke u përpjekur me dëshpërim të shmangë humbjen e ndikimit të saj në Ukrainë, Moska e ka marrë si të mirëqenë pasjen e një marrëdhënieje të mirë me Kazakistanin (që ka një pjesë të kufirit me Ukrainën).

Rusia vazhdon të përdorë bazën hapësinore të epokës sovjetike në Bajkonur për të lëshuar anijet kozmike dhe satelitët e saj,si dhe ndan me fqinjin e saj teknologjinë energjitike. Në rrafshin strategjik, ajo nuk ka luksin të humbasë atë që ka qenë një shtet-tampon me një sjellje të parashikueshme në kufirin e saj jugor me Azinë.

Trazirat në Kazakistan mund ta rrisin akoma më tepër ndikimin e Kinës. Rreziku i dhunës së mëtejshme në Afganistan, tani që janë tërhequr forcat perëndimore,vetëm sa e ndërlikon panoramën rajonale.

Kur ka pasur trazira në Azinë Qendrore gjatë 30 viteve të fundit -kaosi periodik në Kirgistan dhe mosmarrëveshje te ndryshme ndëretnike – Rusia është sjellë kryesisht me vetëpërmbajtje, edhe kur qeveritë i kanë kërkuar publikisht që të ndërhyjë.

Por duke pasur parasysh kufirin e gjatë dhe pakicën relativisht të madhe etnike ruse, trazirat në Kazakistan mund të jenë një çështje tjetër. Nuk është dhe aq e qartë nëse Moska do të mbetet sërish një spektatore,ndërkohë që fqinji i saj i madh po rrënohet si pasojë e një kombinimi të lëvizjeve politik edhe fetare,të cilat mund të depërtojnë shumë lehtë edhe në Rusi.

Dhe ndërsa shumica e shteteve në ish-bllokun lindor e kanë gjetur vendin e tyre në Evropë, jeta për ata që ishin dikur pjesë e Bashkimit Sovjetik ka qenë më e paqëndrueshme. Gjatë 3 viteve të fundit, Armenia ka përjetuar një revolucion “të kadifenjtë”; është rikthyer dhuna, është ndezur konflikti midis Armenisë dhe Azerbajxhanit mbi territorin e diskutueshëm të Nagorno-Karabakut.

Lufta po zien edhe në lindje të Ukrainës, ndërsa në Bjellorusi Alexander Lukashenko i është drejtuar dhunës, represionit dhe krizës artificiale të emigrantëve për të vazhduar të qëndrojë në pushtet. Secili prej këtyre konflikteve, është në mënyrën e vet është një pas-goditje nga kolapsi i papritur i Bashkimit Sovjetik.

Dhe mesa po shihet këto valë goditëse janë shtrirë tani edhe në Kazakistan. Në rastin më të mirë, fundi përfundimtar i epokës Nazarbayev,mund të sjellë një qeveri disi më të përgjegjshme, më pak të korruptuar, dhe që do t’i japë fund tranzicionin post-sovjetik.

Në rastin më të keq, kjo mund të çojë në zhytjen e gjithë rajonit në flakët e luftës etnike dhe fetare. Ose mund të nënkuptojë thjesht represionin e radhës, ashtu si në Bjellorusi, përpara se një spazmë e re të prodhojë një rend të ri.

Por vendndodhja gjeografike e Kazakistanit, midis Rusisë dhe Kinës, dhe Lindjes së Mesme dhe Azisë Jugore, bën që çdo pakënaqësi popullore që e kërcënon regjimin, ka të ngjarë të jetë më shumë se sa një vështirësi e vogël lokale. Ajo do të jehojë në të gjithë rajonin në tërësi.

Përkthyer dhe përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE