Connect with Us

A janë demokracitë më të ndjeshme ndaj pandemive?

Blog

A janë demokracitë më të ndjeshme ndaj pandemive?

Publikuar

-

Nga Adrian Lobe “Worldcrunch”

Pandemia e koronavirusit, ka shkaktuar deri tani më shumë se 2 milion të vdekur. Kjo shifër është shumë më e lartësesa numri i njerëzve që vdesin çdo ditë në të gjithë botën nga aksidentet rrugore apo AIDS. Dhe të paktën në Evropë, kriza nuk ka përfunduar. Shkalla e vdekjeve është akoma e lartë, dhe mjekët janë të detyruar që të zgjedhin se cilët pacientë do të kenë prioritet për t’u trajtuar. Nga ana tjetër, disa vende të Azisë Lindore, duket se po përballen më mirë me pandeminë. Aty numri i infeksioneve dhe shkalla e vdekshmërisë është dukshëm më e ulët.

A po ndodh kjo për shkak të kulturave të tyre Konfucianiste, ku disiplina dhe e mira kolektive, janë më të rëndësishme sesa liritë individuale? Apo për shkak se ato kanë një mbrojtje të kufizuar të të dhënave, gjë që e bën edhe më të lehtë gjurmimin?

A luan një rol forma e qeverisjes?

Politologët kanë debatuar shpesh muajt e fundit, nëse një demokraci apo autokraci është më efektive në luftimin e koronavirusit të ri. A janë demokracitë më të ndjeshme ndaj epidemive? A është ndoshta një gjë pozitive që virusi shpërtheu për herë të parë në Kinë dhe jo në Shtetet e Bashkuara, pasi një regjim autoritar ka kompetenca më të gjëra?

Nëse u hedhim një sy shifrave, nga 20 vendet me normat më të larta të infeksionit, 8 janë demokraci (Shtetet e Bashkuara, India, Franca, Britania e Madhe, Italia, Spanja, Gjermania dhe Republika Çeke), 11 janë të ashtuquajturat “demokraci me të meta” (Brazili, Rusia, Turqia, Argjentina, Kolumbia, Meksika, Polonia, Peruja, Ukraina, Afrikae Jugut, Indonezia) dhe vetëm një Irani, është autokraci. Por është gjithashtu i vërtetë fakti që regjimet autoritare, e kanë zakon që të fshehin faktet apo ngjarjet e papërshtatshme. Për shembull mund të ndodhë që disa autokraci mungojnë në këtë listë, pasi ato nuk po i raportojnë si duhet infeksionet e tyre me Covid-19.

Përveç kësaj, edhe më interesant është numri i madh – midis vendeve me normat më të larta të infeksionit – i demokracive “me të meta”apo “jo-liberale”. Këto janë terma që përdorin politologët për të përshkruar vendet me një mungesë (të qëndrueshme) të lirive dhe të drejtave politike apo elementeve kushtetuese (në raste individuale, dallimi midis një demokracie me të meta dhe një autokracie, nuk është gjithmonë i qartë).

Natyrisht kjo mund të jetë një rastësi. Por mund të ketë edhe një lidhje shkakësore midis formës së qeverisjes së një vendi, dhe performancës së tij në luftimin e pandemisë. Për shembull, ne dimë nga studimet empirike, se shtetet demokratike kanë të mira publike më cilësore(si infrastruktura shëndetësore) sesa vendet autokratike. Në një studim që mori si shembull Kenian, studiuesit Antoine Marsaudon dhe Josselin Thuilliez, zbuluan se një demokraci ka tendencë të jetë më efektive se një autokraci në luftimin e virusit HIV. Arsyeja është se qytetarët në një vend demokratik, kanë një qasje më të mirë në informacion përmes mediave të lira, dhe janë më të vetëdijshëm për metodat e mbrojtjes nga HIV.

Por nga ana tjetër kjo nuk do të thotë që kur një vend bëhet demokraci, bie shkalla e infektimit me HIV. Por një person që jeton në demokraci, ka një rrezik më të ulët të infektohet nga ky virus. Dhe gjithashtu është më pak i rrezikuar nga uria. Ekonomisti indian Amartya Sen, tha në një rast se në demokracitë funksionale nuk ka kurrë uri. Qeveritë demokratike duhet të fitojnë zgjedhjet, ndaj ato kanë një motivim më të fortë për të shmangur katastrofat humanitare. Nga ana tjetër, një udhëheqës autoritar mund të injorojë vuajtjet e njerëzve, pasi ai ose ajo nuk ka nevojë të rizgjidhet (shihni për shembull Korenë e Veriut, atje ku një keq-menaxhimi i ekonomisë ka çuar në një mungesë serioze ushqimore për dekada me radhë).

Dëshmitë që demokracitë janë përgjithësisht më të afta se sa autokracitë në menaxhimin e krizave, mund të gjenden edhe tek nivelet e ulëta të vdekshmërisë së fëmijëve. Kjo nuk do të thotë që regjimet e veçanta autokratike, janë gjithmonë më keq se demokracitë kur bëhet fjalë për të mirat publike.
Për shembull, shkalla e vdekshmërisë së fëmijëve në Indinë demokratike, është shumë më e lartë se sa në Kinën autokratike. Por ndërkohë autokracitë vuajnë nga sëmundje të ndryshme. Në një studim të epidemisë së SARS-it në Azi, sociologu Cong Cao shkroi se regjimet autoritare krijojnë mënyra të përhapjes së informacionit që anon në favor të tyre, gjë që u jep mundësinë burokratëve që të përhapin gënjeshtra ose ta shtypin të vërtetën.

LEXO EDHE:  Pas vetos franceze priten telashe në Ballkan, ç’po zien në Maqedoninë e Veriut

Në shkurtin e vitit 2003, një mjek i kërkoi qeverisë lokale në Guangdong që të bënte publik informacionin për epideminë. Atij iu mbyll shpejt goja, autoritetet nuk donin që të dilte ndonjë informacion. Për pasojë, Pekini humbi shumë kohë të vlefshme. Tani historia është përsëritur: Mjeku kinez Li Wenliang, që u përpoq të paralajmëronte njerëzit për koronavirusin që në ditët e para të epideminë në Vuhan, u arrestua nga policia, dhe më vonë vdiq nga Covid-19.
Ka shumë të ngjarë që veprimet e qeverive autokratike, ta përshpejtojnë përhapjen e koronavirusit. Ish-presidenti amerikan Donald Trump, veproi vetë si një autokrat, kur e neglizhoi në fillim ashpërsinë e virusit, dhe rezultati ishin nivelet e larta të infeksionit në Shtetet e Bashkuara.

Është interesante që Evropa u prek shumë pak nga virusi SARS, me vetëm disa raste në Gjermani. Është e vërtetë që në vitin 2003, kishte shumë më pak udhëtime ndërkombëtare për ta përhapur virusin. Por faktori vendimtar në luftimin me sukses të tij, ishte ai qëmjekët ndanin informacione me njëri-tjetrin.
Kjo tregon që transparenca dhe shkëmbimi i informacionit, janë armë shumë efektive në luftën kundër pandemive. Por është gjithashtu e vërtetë, që me pandeminë aktuale, edhe demokracitë liberale janë detyruar të përdorin disa masa më autoritare.

Për të frenuar përhapjen e virusit, ata kanë kufizuar të drejtat themelore, duke i urdhëruar njerëzit të qëndrojnë në shtëpi. Por kohët e dëshpëruara, kërkojnë edhe masa të dëshpëruara. Politologu amerikan David Stasavage, shkroi në një ese se autokracitë dhe demokracitë përballen me sfida shumë të ndryshme në një pandemi. Çështja nuk është se cili sistem është më i mirë në menaxhimin e krizës, por cilat janë avantazhet e dizavantazhet e secilit prej tyre. Në një autokraci, shteti mund të veprojë me vendosmëri, pa ndonjë pengesë institucionale. Por ekziston gjithashtu rreziku i shtypjes së informacionit.
Në një demokraci, informacioni qarkullon më lirshëm, por është më e vështirë të vendosësh masa të rrepta. Për Stasavage, problemi kryesor është si të vlerësohen rreziqet. Në janar 1976, kur ushtarët në bazën ushtarake amerikane Fort Dix nisën të sëmuren nga një virus gripal, publiku u përfshi nga frika e një Gripi të dytë Spanjoll.

Rritja e numrit të infektimeve me Covid/ Ky shtet merr masa shtrënguese, mbyllen shkolla dhe biznese

Pastaj presidenti i SHBA-së Gerald Ford urdhëroi vaksinimin në masë. U prodhua dhe miratua shpejt një vaksinë. Pas raporteve mbi sëmundshmërinë dhe vdekjet e lidhura me vaksinimin, popullata u bë skeptike. Frika nga vaksina ishte më e madhe se sa frika nga virusi. Gripi i derrit rezultoi të ishte i padëmshëm, pasi virusi nuk ishte larguar kurrë nga baza ushtarake. Programi i vaksinimit, që kushtoi 135 milion dollarë, ishte një katastrofë politike dhe ekonomike. Ford nuk u rizgjodh më president. Ky rast tregon se sa e vështirë është për udhëheqësit politikë që të vlerësojnë me saktësi kërcënimet.

Ekziston një diferencë e vogël midis alarmimit dhe minimizimit të rrezikut. Aktualisht qeveritë në mbarë botën po përballen me sfida më të mëdha, po të kihet parasysh numrin në rritje i atyre që janë kundër vaksinave, si dhe përhapja e lajmeve të rreme në internet. Shumë vende kanë miratua rregullore të rrepta kundër përhapjes së informacionit të rremë në lidhje me Covid. Në Iran, qytetarët e shpallur fajtorë për përhapjen e informacionit të rremë përballen me 3 vjet burg ose fshikullim me kamxhik. Por nuk janë vetëm regjimet autoritare apo demokracitë më të meta që po i kufizojnë të drejtat themelore.
Edhe demokracitë liberale po konsiderojnë kufizimet e hapura ndaj lirisë së shprehjes në mënyrë që të luftojnë koronavirusin. Ministri i Brendshëm i landit të Saksonisë së Ulët, Boris Pistorius, ka bërë thirrje për ndëshkim me gjobë apo dënime edhe më të ashpra për njerëzit që përhapin lajme të rreme ose gjysmë të vërteta.

Pra “virusi” i sundimit autokratik, ka nisur që të “infektojë”edhe demokracitë liberale. Dilema me të cilën përballen demokracitë, është se ato duhet të qëndrojnë demokratike në mënyrë që të jenë rezistente në këtë krizë, por nga ana tjetër edhe ato duhet të veprojnë në një mënyrë autokratike.
Nëse është e vërtetë që demokracitë ofrojnë shërbime themelore më të mira për qytetarët, çmontimi i lirive civile, do të çonte përfundimisht në nivele më të larta të vdekshmërisë. Tek e fundit është provuar se më shumë njerëz vdesin në autokraci sesa në demokraci. Prandaj liritë civile, janë ende mbrojtja jonë më e mirë kundër koronavirusit./Përshtatur nga CNA.al

Burimi: https://worldcrunch.com/coronavirus/are-democracies-more-susceptible-to-pandemics

Për të rejat më të fundit behuni pjesë e grupit tonë në facebook : City News Albania

Komentoni

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Blog

Sundimi i Erdogan në Turqi po fillon të dobësohet

Publikuar

-

Nga

Kush do ta pasojë Erdoganin në drejtimin e Turqisë?

Nga David Gardner “The Financial Times”

Presidenti i plotfuqishëm i Turqisë, Rexhep Tajip Erdogan,u detyrua javën e kaluar të merrte një kthesë që zbuloi cënueshmërinë e tij politike. Ai shkarkoi nga detyra Melih Bulu, një militant partiak të cilin ai e imponoi në janar të këtij viti si rektor të Universitetit prestigjioz Bogaziçi në Stamboll.

Kundërshtarët e Erdogan organizuan 6 muaj protesta në kampusin e universitetit, të cilat bënë jehonë në të gjithë vendin për lëvizjen masive më të qëndrueshme, që nga rebelimi qytetar që përfshiu Turqinë urbane dhe bregdetare në mesin e vitit 2013.

Që nga ajo kohë, Erdogan ka lëvizur me vendosmëri drejt një sundimi autoritar, duke e zëvendësuar sistemin parlamentar të Turqisë me një presidencë të stilit rus, dhe duke uzurpuar institucione si gjyqësori, akademia dhe media.

Për më tepër, që nga përpjekja për grusht shteti 5 vjet më parë, ai i ka përdorur kompetencat emergjente për të larguar nga puna më shumë se 100.000 njerëz dhe arrestuar shumë të tjerë. Por ai nuk ia ka dalë të nënshtrojë gjysmën e popullsisë turke që e kundërshton ndërhyrjen e tij në hapësirën e tyre personale dhe politike, përmes unionit nacionalisto-populist të partisë së tij neo-islamike për Drejtësi dhe Zhvillim (AKP) dhe Lëvizjes Nacionaliste të ekstremit të djathtë (MHP).

Emërimi i Bulu u cilësua si një fyerje e rëndë nga akademikët dhe studentët e Bogaziçi, universiteti më i rëndësishëm dhe më laik në Turqi, që u themelua nga misionarët protestantë amerikanë që në shekullin XIX-të.

Erdogan e ka zgjeruar ndërhyrjen e tij në arsimin e lartë, duke trefishuar numrin e universiteteve në 2 dekadat e fundit, duke siguruar sasi por jo cilësi. I mësuar t`i zgjidhte vetë rektorët, Bogaziçi refuzoi të pranonte në krye një akademik mediokër, të akuzuar për plagjiaturë dhe i paaftë për t’u zgjedhur si deputet i AKP në vitin 2015.

Lëvizja kundër Bulu dhe në mbrojtje të lirisë akademike nuk pranoi të tërhiqet, edhe pse mbështetësit e saj u etiketuan si “terroristë” dhe “devijantë të LGBT” nga Sulejman Sojlu, ministri i Brendshëm i Erdogan. Është shumë shpejt për të shpallur këtë fitore.

Për shembull, pati shumë thirrje entuziaste të opozitës, kur Erdogan shkarkoi dhëndrin e tij Berat Albajrak nga posti i Ministrit të Financave nëntorin e vitit të kaluar. Por që nga ajo kohë, ky i fundit ika sulmuar menaxherët më ortodoksë dhe kompetentë të ekonomisë së Turqisë.

Shkarkimi i Bulu, të cilin edhe Erdogan e pa si një figurë të papërshtatshme, mund të jetë më shumë një tërheqje taktike, për ta bërë presidentin hakmarrës në frontet e tjera. Kur një luftëtar politik si Erdogan detyrohet të tërhiqet nga diku, duhet parë gjithmonë me kujdes kundërpërgjigja.

Megjithatë, ky rast që flet për një gjykim të dobët të udhëheqësit, është pjesë e një brishtësie më të gjerë të regjimit të tij. AKP, një nga partitë më të suksesshme në pushtet në kohët moderne, që ka triumfuar në më shumë se 6 gara elektorale, është dobësuar shumë. Erdogan i ka dëbuar ish-miqtë dhe bashkëthemeluesit e partisë, duke preferuar rreth vetes një oborr neo-sulltanor servilësh që i tregojnë atë që dëshiron të dëgjojë.

LEXO EDHE:  10 të lënduar nga protesta/ Ministria e Shëndetësisë: Një polic rrezikon humbjen e njërit sy

Në zgjedhjet lokale të vitit 2019, ai humbi Stambollin, qytetin ku nisi karrierën e tij politike si kryebashkiak, dhe që ka qenë gjithmonë në zemër të mistikës së tij, por edhe në kryeqytetin Ankara dhe shumicën e qyteteve të mëdha turke.

LEXO EDHE:  Koronavirusi në Gjermani / Mbi 50,000 viktima nga fillimi pandemisë

Këto shenja të rënies politike, janë forcuar edhe nga rënia e AKP-së në sondazhe. Partia është braktisur nga zonat elektorale, që tërhiqen më shumë nga zgjerimi i prosperitetit sesa ngushtimi i alternativave ideologjike.

Modeli i rritjes ekonomike të Erdogan, i bazuar tek kreditë e lira, konsumi dhe ndërtimi, kishte nisur të dështonte që para pandemisë. Ose më saktë për shkak të dështimit të Albajrak për të mbrojtur lirën turke, pavarësisht djegies së më shumë se 100 miliardë dollarëve në rezerva.

Këto dështime janë një lajm i mirë për një opozitë të fragmentuar dhe ende të pavendosur se si do të garojë në zgjedhjet e pritshme parlamentare të vitit 2023. Po ashtu, pohimet dhe zbulimet befasuese nga gangsteri turk në arrati Sedat Peker, një ish-simpatizant i AKP-së po i dëmtojnë akoma më shumë pozitat e Erdogan.

Për më tepër, përtej linjave ideologjike dhe kulturore, shumë gra në Turqi janë indinjuar nga tërheqja e Erdoganit nga Konventa e Stambollit e vitit 2011 për të parandaluar dhunën ndaj tyre, dokument që Turqia e nënshkroi e para.

Tekat e tij autokratike kanë grumbulluar shumë forca kundër tij. Jo vetëm Partia Republikane e Popullit (CHP) e Mustafa Kemal Ataturk, themeluesit të republikës, të cilën Erdogan e cilësonte si një opozitë të dobët.

Por ai ka kundër edhe ish-aleatët e tij si ish-kryeministri Ahmet Davutoglu, ish-presidenti Abdullah Gyl, dhe ish-Ministri i Ekonomisë Ali Babaçan. Ata kanë themeluar parti të reja, të cilat të vetme nuk mund të fitojnë, por mund t’i heqin votat AKP duke ia shtuar çdo lloj koalicioni kundër Erdogan.

Kryebashkiaku i Stambollit, Ekrem Imamoglu, nga radhët e CHP por me një profil të ngjashëm me atë të Erdogan, ndërtoi me sukses një koalicion të gjerë kundër AKP, duke treguar se Erdogan mund të ndalet. Presidenti po udhëheq një fushatë gjyqësore për të nxjerrë jashtë ligjit Partinë Demokratike të Popujve (HDP), një koalicion i majtë pro-kurd që është partia e tretë më e madhe e Turqisë.

Ai tashmë ka burgosur shumë nga udhëheqësit e kësaj partie, deputetë, kryetarë bashkish dhe aktivistë, duke e quajtur atë një aleate të Partisë së Punëtorëve të Kurdistanit (PKK), që ka luftuar kundër Ankarasë për më shumë se 3 dekada.

Duke e trajtuar HDP-në si një organizatë terroriste, AKP shpreson që të rifitojë votuesit konservatorë kurdë që e mbështesnin atë dikur. Oportunizmi i Erdogan ka qenë shpesh efektiv për të. Por shumë njerëz në Turqi mendojnë se talenti i tij i padyshimtë nuk pi më ujë, dhe fati i tij mund të jetë duke mbaruar./Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

Droga, sekreti i ushtarëve nazistë që në pak muaj pushtuan gjithë Europën

Publikuar

-

Nga

Droga, sekreti i ushtarëve nazistë që në pak muaj pushtuan gjithë Europën

Adolf  Hitleri kishte një ushtri nazistësh të droguar, të cilët ishin në gjendje të qëndronin zgjuar për ditë me radhë dhe të përparonin me shpejtësi dhe brutalitet në të gjithë Evropën. Në vitin 1940, trupat e diktatorit nazist po përgatiteshin për të sulmuar Francën përmes zonës malore të Ardeneve.

Brenda vetëm disa javësh, Vehrmahti në dukje i pandalshëm arriti të pushtojë kryeqytetin francez, Paris, pasi i kishte dërrmuar më herët njësitë e ushtrisë franceze, përmes taktikave  tëe tij tyre të Blitzkrieg (Sulmit të Rrufeshëm).

Strategjia mbështetej në përparimin e pandalshëm në terren, bombardimet ajrore dhe tanket e shpejta, Pancerat. Gjithsesi, trupat gjermane kishin në atë luftë edhe një “as” tjetër në mëngë, sasi të bollshme të lëndëve narkotike.

Në vitin 1938, industria farmaceutike gjermane filloi që të prodhonte sasi të mëdha të pervitinës së metamfetaminës, që ishte në thelb një version i mëparshëm i metamfetaminës kristalore. Ato u shpërndanë në të gjithë vendin, dhe më vonë edhe tek forcat e armatosura gjermane.

Anëtarët e forcave ajrore i cilësonin pilulat narkotike si “kripa e pilotit”. Ndërkohë vetë Adolf Hitleri merrte rregullisht injeksione me metamfetaminë. Para pushtimit të Francës, ushtarët  u këshilluan të merrnin nga një tabletë në ditë, teksa një “dekret stimulues” iu dërgua mjekëve të ushtrisë.

Norman Ohler, që ka shkuar librin “Blitzed:Droga në Gjermaninë naziste”, shprehet për britaniken “The Guardian”:“Pushtimi i Francës u bë i mundur vetëm falë përdorimit masiv të drogës nga ushtria gjermane. Asnjë drogë, asnjë pushtim!”.

Kur Hitleri dëgjoi mbi planin për të pushtuar Francës përmes Ardeneve, u entuziazmua shumë dhe kërkoi zbatimin sa më shpejtë të tij. Por komanda e lartë e ushtrisë i tha:Ky plan nuk mund të zbatohet në këtë mënyrë, natën ne duhet të pushojmë, kundërshtarët do të tërhiqen, dhe ne do të mbetemi të ngujuar në male”.

Por më pas u lëshua “dekreti stimulues”, dhe kjo u dha mundësi ushtarëve të qëndronin zgjuar për 3 ditë dhe 3 net me radhë. “Gjenerali nazist Ervin Romel dhe të gjithë ata komandantët e tankeve e përdornin masivisht drogën. Dhe pa tanket Pancer, gjermanët nuk do të kishin fituar dot atë betejë”-thekson Ohler.

LEXO EDHE:  Pas vetos franceze priten telashe në Ballkan, ç’po zien në Maqedoninë e Veriut

Në total, 35 milion doza droge u siguruan vetëm për fushatën ushtarake në Francë. Në vitin 1941, lënda narkotike u shpall e jashtëligjshme në Gjermani midis popullsisë civile. Por shpërndarja e saj midis trupave vazhdoi rregullisht.

LEXO EDHE:  “Jemi mësuar ta shohim me kostum e kollare”/ Spahiu: Basha nuk gatuan kurrë

Kur nazistët filluan që të humbnin terren në vitin 1944, dr.Gerhard Orzeçovski filloi që të punonte mbi një çamçakëz super-të fortë më përmbajtje kokaine. Anëtarët e Rinisë Hitleriane u dërguan në det me mini-nëndetëse me dozat e drogës me vete.

Ata ishin pjesë e një plani për të inspektuar grykëderdhjen e lumit Tamiz në Angli, lidhur me mundësinë e një zbarkimi atje.  Por shumë prej tyre pësuan kriza mendore për shkak të izolimit dhe privimit nga gjumi.

Historiani Ohler thekson:“Ajo ishte një situatë jo reale. Nuk ishte ai realiteti që shihnin nazistët. Por nëse lufton me një armik më të madh se sa vetja, nuk është se ke zgjidhje tjetër. Në ato kushte të duhet ta tejkalosh forcën që ke. Kjo është arsyeja pse terroristët përdorin bombarduesit vetëvrasës. Është një armë e padrejtë, por ata nuk kanë zgjidhje tjetër!”.

Në vitin 1945, fabrika që prodhonte drogën pervitin u bombardua nga aleatët, dhe kjo solli rënien e konsumit të drogës nga nazistët. Gjatë luftës, edhe trupat aleate përdorën amfetaminën për të qëndruar zgjuar sa më gjatë.

Njëkohësisht ata u mbështetën edhe tek simulanti benzedrin. Nga vjeshta e vitit 1941 dhe deri në dimrin e vitit 1944, përdorimi i drogës nga Adolf Hitleri ishte rritur në mënyrë dramatike falë mjekut të tij personal dr.Todor Morel.

Nga fundi i jetës së tij, diktatori nazist u bë i ndërvarur nga opiatet, dhe dridhjet e trupit nisën të përkeqësohen, gjë që nxiti spekulimet se ai mund të ketë vuajtur nga simptomat e varësisë nga droga. Më 30 prill 1945, Hitleri gëlltiti një kapsulë me cianid, dhe e qëlloi veten në kokë me pistoletë në një bunker nëntokësor në Berlin, teksa forcat Aleate po i afroheshin rezidencës./ Dailystar.co.uk-Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

Pse industria e mbikëqyrjes është e prekshme nga korrupsioni dhe abuzimet

Publikuar

-

Nga

Nga Christian Kemp “The Conversation”

Pajisja përgjuese më e sofistikuar që gjendet sot në tregun botëror, mund të jetë subjekt i abuzimeve. Kjo sipas një investigimi nga 17 organizata mediatike nga 10 vende të botës. Dekonspirimet nga të dhënat e shërbimeve sekrete dhe analizat e telefonave, tregojnë se softueri i mbikëqyrjes, Pegasus, është përdorur për të shënjestruar dhe spiunuar telefonët e aktivistëve të të drejtave të njeriut, gazetarëve investigativë, politikanëve, studiuesve dhe akademikëve.

NSO Group, kompania izraelite e inteligjencës kibernetike që e ka krijuar Pegasus, këmbëngul se licencon softuerin e tij që klientët e saj, që janë zakonisht qeveritë të kenë aftësi mbikëqyrëse për luftën ndaj krimit ndërkombëtar dhe terrorizmit.

Kompania i ka etiketuar raportet nga gazetarët investigativë si një “fushatë të egër shpifëse”, mbi të cilën nuk do të komentojë më. Megjithatë, themeluesi dhe kreu ekzekutiv i NSO Group, ka pranuar më herët se “në disa rrethana, klientët tanë mund ta keqpërdorin sistemin”. Duke qenë se kjo kompani e ka shitur softuerin e tij në 40 vende të botës, duke përfshirë disa prej atyre vendeve që mbajnë rekord për korrupsion dhe shkeljen e të drejtave të njeriut, pretendohet se Pegasus është keqpërdorur në mënyrë të konsiderueshme, duke e minuar lirinë e shtypit, lirinë e mendimit dhe demokracitë e lira dhe të hapura.

Këto zbulime, janë treguesi më i fundit se industria e mbikëqyrjes është tashmë jashtë kontrollit, pasi klientët e licencuar janë të lirë të spiunojnë këdo, si qytetarët e zakonshëm ashtu edhe kriminelët e dyshuar. Ne mund të jemi duke ecur drejt një bote, në të cilën asnjë telefon nuk do të jetë i sigurt nga sulme të tilla.

Pegasus vlerësohet si përgjuesi më i përparuar në treg. Ai mund të depërtojë tek pajisjet e viktimave, pa qenë e nevojshme që këta të fundit të klikojnë mbi ndonjë link të caktuar që u dërgohet. Sapo futet brenda, fuqia që zotëron Pegasus për ta shndërruar një telefon në një mjet mbikëqyrës, është shumë befasuese.

Softueri hidhet menjëherë në veprim duke kopjuar mesazhe, fotografi, video dhe përmbajtje të shkarkuara për t’i dërguar sulmuesit. Sikur kjo të mos ishte mjaftueshëm tinëzare, Pegasus mund të regjistrojë telefonata dhe të gjurmojë vendndodhjen e një objektivi, teksa aktivizon në mënyrë të pavarur dhe të fshehtë kamerën dhe mikrofonin e një telefoni.

Me këtë aftësi, një telefon i infektuar nga ky softuer vepron si një përgjues në mur, që sheh, dëgjon dhe raporton në vazhdimësi  bisedat intime dhe të ndjeshme të subjektit që është vënë nën përgjim. Prova për keqpërdorimin e Pegasus, ka pasur edhe më herët.

Ai u implikua në hakerimin e pretenduar të telefonit të miliarderit ameirkan Xhef Bezos nga Princi i Kurorës së Arabisë Saudite në vitin 2018. Vitin që pasoi, u zbulua se disa avokatë dhe aktivistë indianë ishin shënjestruar nga një sulm i Pegasus përmes WhatsApp.

Zbulimet e reja sugjerojnë se Pegasus është përdorur për të përgjuar presidentin e Meksikës Andres Manuel Lopez dhe 50 anëtarët e rrethit të tij të ngushtë, përfshirë miqtë, familjen, mjekët dhe ndihmësit, kur ai ishte një politikan në opozitë.

LEXO EDHE:  “Jemi mësuar ta shohim me kostum e kollare”/ Spahiu: Basha nuk gatuan kurrë

Po ashtu Pegasus është përmendur për përgjimin e Rahul Gandit, rivalit aktual politik të kryeministrit indian Narendra Modi. Depërtimi i Pegasus është zbuluar tek telefonat që i përkasin familjes dhe miqve të gazetarit të vrarë saudit Xhamal Kashoxhi, dhe ka të dhëna se Pegasus mund të jetë përdorur gjithashtu nga një klient i meksikan i kompanisë izraelite NSO, për të shënjestruar gazetarin meksikan Secilio Pineda Birto, që u vra në vitin 2017.

LEXO EDHE:  10 të lënduar nga protesta/ Ministria e Shëndetësisë: Një polic rrezikon humbjen e njërit sy

Edhe pse fuqia e Pegasus është tronditëse, kjo pajisje është larg nga të qenit një dukuri e re. Softueri bazë u krijua që në fillim të viteve 1990. Tani është një industri në lulëzim, me mijëra blerës të interesuar.

Baza e industrisë së mbikëqyrjes, janë mjetet më të thjeshta të përgjimit që shiten për më pak se 70 dollarë në faqet e errëta të rrjetit, të cilat mund të kenë qasje në distancë tek kamerat, dhe të regjistrojnë të dhënat e vendndodhjes së subjektit që përgjohet.

Përdorimi i një pajisjeje të tillë nga maniakët seksualë dhe partnerët abuzivë, është një problem shqetësuese në rritje. Pastaj është sigurisht edhe rrjeti i mbikëqyrjes globale, që u denoncua publikisht nga Eduard Snouden në vitin 2013.

Ndërkohë në vitin 2017, ne mësuam se si një ekip sekret i programuesve elitë në Agjencinë e Sigurisë Kombëtare të SHBA-së, kishin zhvilluar një armë të përparuar të spiunazhit kibernetik të quajtur “Eternal Blue”, e cila u vodh nga grupimi i hakerëve “Shadow Brokers” dhe u shit në rrjetin e errët.

Ishte po ky softuer, që më vonë do të përdorej si shtylla kurrizore e sulmit kibernetik famëkeq të vitit 2017 “Wannacry”, që shënjestroi sistemin shëndetësor kombëtar dhe qindra organizata të tjera. Kur u publikuan deklaratat e Snouden, shumë njerëz u tronditën kur mësuan mbi shkallën e mbikëqyrjes, që kanë bërë të mundur teknologjitë dixhitale.

Por të paktën ky spiunim masiv ishte zhvilluar dhe kryer brenda agjencive të inteligjencës shtetërore, të cilët kishin një lloj legjitimiteti. Ne nuk jemi duke debatuar më mbi të drejtën e shtetit për të shkelur të drejtat tona vetjake.

Zbulimet mbi Pegasus, tregojnë se kemi mbërritur në një realitet të ri, të pakëndshëm, ku mjete shumë të sofistikuara të spiunazhit po shiten në një treg të hapur. Ne sapo kemi filluar të shohim shkallën e plotë të ndikimi të Pegasus mbi privatësinë dhe demokracinë tonë kolektive.

Pa transparencë, ne nuk kemi asnjë lloj ideje se si dhe në çfarë rrethanash është licensuar Pegasus, kush ka autorizimin për të përdorur atë, në cilat rrethana mund të revokohet një licencë, apo cilat rregulla ndërkombëtare janë në dispozicion të policisë kundër abuzimeve të këtij softueri.

Dëshmitë e deritanishme, sugjerojnë se Pegasus është keqpërdorur, ndaj nevojitet një përgjegjësi dhe mbikëqyrje më e madhe. Ne gjithashtu duhet të përpiqemi të rindezim debate të rëndësishme rreth kontrolleve mbi prodhimin dhe shitjen e sistemeve të tilla./Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE