Connect with Us

Dëshmia që sjell një tjetër version/ Çerçiz Topulli e vrau bimbashin e Gjirokastrës, për të fejuarën shtatzënë

Histori

Dëshmia që sjell një tjetër version/ Çerçiz Topulli e vrau bimbashin e Gjirokastrës, për të fejuarën shtatzënë

Publikuar

-

Dëshmia që sjell një tjetër version: Çerçiz Topulli e vrau bimbashin e Gjirokastrës, për të fejuarën shtatzënë

Memorie.al publikon historinë e panjohur të ngjarjes së shumëpërfolur në historinë e Shqipërisë të ndodhur në marsin e vitit 1908, kur Çerçiz Topulli në bashkëpunim me komitët e tij, vrau me atentat Komandantin e Gjindarmërisë së Gjirokastrës, Bimbashin turk, Halil Efendiun, që ishte me origjinë nga Bosnja. Historia e panjohur vjen nëpërmjet kujtimeve të Javer bej Hurshitit me origjinë nga Afkazia, ish-kryetar bashkie, prefekt, deputet, ministër dhe senator, që nga periudha e shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, e deri në mbarimin e Luftës në nëntorin e vitit 1944, (kur ai do të arrestohej dhe do të pushkatohej pak muaj më vonë pasi ishte gjykuar në Gjyqin Special), të cilat janë trashëguar dhe ruhen nga nipi i tij, Shahin Hurshiti, në Tiranë.

Nga Dashnor Kaloçi

“Komandanti i Gjindarmërisë së Gjirokastrës, Bimbashi Halil Efendiu, nga gjiriti, donte të diktonte se cilët ishin personat që i bënin strehë Çerçizit, që t’i internonte ata. Dikush kallzoi se e fejuara e Çerçizit, Qamoja ishte me barrë. Po të provohej kjo, do të ishte një provë e gjallë që Çerçizi mbahej prej fisit të gruas. Kështu Bimbashi vendosi që të dërgonte një doktor për ta ekzaminuar Qamon. Kjo gjë iu njoftua Çerçizit i cili për të ndaluar një punë që ishte e turpëshme simbas zakonit tonë, vendosi që t’a vriste Bimbashin e Gjirokastrës. Në atë kohë që unë arrita te Hani i Çiçove në të hyrë të pazarit nga ana e Hazmuratit, u dëgjuan dy të shtëna një pas një dhe kur u afruam për të parë ç’kish ngjarë, pamë Bimbashin të shtrirë për dhe që kish vdekur”.

Kështu shkruhet në mes të tjerash lidhur me ngjarjen tashmë shumë të njohur në historinë e Shqipërisë që bën fjalë për vrasjen e Bimbashit turk të Gjirokastrës në vitin 1908 prej çetës së Çerçiz Topullit, në kujtimet e Javer Bej Hurushitit, ish-kryetar bashkie, prefekt, deputet, ministër dhe senator që nga periudha e shpalljes së Pavarësisë e deri në mbarimin e Luftës në vitin 1944, i cili pak muaj më pas, në prillin e vitit 1945, do të ekezkutohej me pushkatim, pasi ishte gjykuar nga “Gjyqi Special” së bashku me 63 të pandehur të tjerë, të gjithë ish-funksionarë, zyrtarë të lartë dhe intelektual të njohur që nga qeveria e parë e Ismail Qemalit e deri tek ajo e fundit nën pushtimin gjerman në nëntorin e 1944-ës.

Kujtimet e tij, Javer bej Hurshitit janë në dorshkrim dhe ato janë shkruar prej tij në katër fletore të trasha në vitin 1939 dhe ato posedohen nga nipi i tij, Shahin Hurshiti, i cili na i ka vënë në dispozicion për t’u publikuar nga Memorie.al.

Po kush ishte Javer Bej Hurshiti dhe cila është e kaluara e tij? Si u arrestua ai së bashku me djalin e tij, Mehmetin, në janarin e vitit 1945 dhe përse Enver Hoxha dha urdhër që t’i ktheheshin të gjitha plaçkat e shtëpisë që i’u konfiskuan ditën e arrestimit?! Përse Halil Hoxha i’u lut të birit të tij Enverit, që të mos e pushkatonte Javerin me të dënuarit e Gjyqit Special dhe cila ishte përgjigjia që mori prej tij? Si u trajtua nga regjimimi komunist familja e Javer Beut dhe si u ruajtën prej fëmijëve e nipit të tij, kujtimet e famëshme me ngjarjet historike që ai i kishte përjetuar vetë, të cilat i kishte shkruar që në 1939-ën?

Lidhur me këto e ngjarje të tjera nga historia e familjes Hurshiti, na njeh dëshmia e nipit të tij, Shahin Hurshitit dhe nga kujtimet e Javer Beut, po botojmë ngjarjen e vrasjes së Bimbashit turk nga çeta e Çerçiz Topullit, duke qenë se ai është një nga figurat më popullore të luftëtarëve në Jugun e Shqipërisë.

Lidhur me atë çka e shtyu Javer Bej Hurshtitin që t’ë shkruaj kujtimet, në fillim të fletores së parë ai është shprehur: “Fatkeqësisht shumë të pakët, fare të pakët janë ata shqiptarë që kanë mbajtur shënime të kujtimeve të tyre. Unë, pothuaj se, jam ndodhur në të gjitha lëvizjet kombëtare që kanë ndodhur në krahinën e Labërisë: nuk jam tundur prej Gjirokastrës gjithë kohën e okupasionit grek dhe italian: kam qenë dëshmitar i aq ngjarjeve me rëndësi sa që sikur qysh në ato kohëra, t’i kesh shënuar ngjarjet ditë për ditë, sot do të jesh në gjëndje të botoja historinë e plotë të Gjirokastrës qysh prej vitit 1912 der 1925. Pikërisht historinë e atyre kohëve që kemi me shumë rëndësi për historinë e Rilidjes s’onë Kombëtare, sot vendosa t’i shkruaj kujtimet, por këto do të jenë shumë të meta. Shumë data me rëndësi dhe shumë emra të personave që kanë lojtur role me rëndësi i kam harruar. Prandaj këto kujtime më shumë se t’i shërbejnë historisë së vëndit, do t’i shërbejnë më shumë familjes sime”

Javer Hurshiti

14-Vjeshtë e I-939, Tiranë

Kush ishte Javer bej Hurshiti?

Sipas kujtimeve që Javer bej Hurshiti ka lënë të shkruara me dorën e tij, ai lindur në Afkazi (Republika Sovjetike e Kaukazit) aty nga viti 1883. Ai ka ardhur në Shqipëri rreth vitit 1889, kur nuk ishte më shumë se gjashtë vjeç, pasi u adoptua nga Maliq Pashai, i cili ishte nga Libohova e Gjirokastrës. Maliq Pashai ishte nipi i Shanishasë, motrës së Ali Pasha Tepelenës. Ai ishte martuar për herë të parë me vajzën e Tahir Beut nga Gjirokastra, të cilën e ndau vetëm pas pak muajsh, dhe për herë të dytë u martua me Shemshie Hanëmin, që ishte e bija e Nurullah Beut po nga Gjirokastra me të cilën bëri katër vajza e katër djem. Mbas shumë vitesh që kishte bërë të tetë fëmijët, Shemshie Hanëmi u sëmur nga tuberkulozi dhe për këtë arsye Maliq Pasha, vendosi që të martohej përsëri. Por për të mos hidhëruar gruan dhe fëmijët, nuk deshi që të martohej me ndonjë grua prej familjeve shqiptare, e vendosi që të martohej duke marrë si grua një xharije (skllave).

Lidhur me këtë në kujtimet e tija, midis të tjerash Javer Beu shkruan: ”Aty nga mezi i shekullit XIX-të, Maliq Beu vajti në Stamboll dhe bleu për 300 lira turke, Esma Hanëmin, e cila atëhere ka qenë siç thoshte vetë, 17 vjeç, dhe Maliq Pashai 50 vjeç. Në ato kohra në tregun e Stambollit shiteshin lirisht djem e çupa ku më të shumtit e tyre ishin çerçezë (Çirscasien). Ky komb pasi luftoi prej 50 vitesh trimërisht kundër Rusisë, më së fundi u pushtua prej saj. Shumica e madhe e popullsisë muhamedanë e kafkazianë e ashkë me këta dhe çerqezët emigruan në Turqi ku shumica e emigrantëve nga që nuk e përballonin dot jetesën, filluan të shisnin fëmijët e tyre. Kjo gjë bëhej kryesisht me vajzat çerqeze të cilat shquheshin për bukurinë e tyre dhe shumica bliheshin për pallatin e Sulltanit. Kështu mbasi e bleu në Stamboll, Esma Hanëmin, Maliq Pashai e mbajti atë për grua dhe e dërgoi të jetonte brenda në sarajet e tij në Libohovë, ku kishte pronat.

Megjithëse kishte dhe Shemsie Hanëmin si grua, Maliq Pashai mbajti dhe Esmanë, duke lindur me të dhe tre vajza e një djalë, por që asnjë nuk i rrojti më shumë se dy vjet. Maliq Pashait i sygjeruan që për t’i rojtur fëmijët, ai duhet ta lironte nga skllavëria Esmanë dhe të vendoste me të kurorë. Maliq Pashai kështu veproi dhe lidhi martesë legale me Esmanë, me rekomandimin e tij adoptoi një fëmijë të quajtur Ferhat, i cili u vra në grindje e sipër në moshën 25 vjeçare, me një gardian në Libohovë. Në këto rrethana dramatike për Esmanë, Maliq Beu i sugjeroi që të adaptonte një fëmijë tjetër, që ta kishte si fëmijën e saj. Kështu motra e Maliqit, Shanishaja, që rrinte në Stamboll, me porosi të vetë Maliqit i gjen një djalë të vogël rreth pesë vjeç, puro çerqez i cili ishte nga një familje fisnike”. Ky djalë që motra e Maliq Beut e gjeti në një familje të pasur shqiptare në Stamboll dhe e mori për të vëllanë e gruan e tij, ishte Hurshiti, të cilin më pas Maliq Beu me Esmanë ja ndërruan emrin, duke e quajtur Javer. Lidhur me këtë, në kujtimet e tija midis të tjerash, Javer bej Hurshti shkruan:

“Në Libohovë kam ardhur në vitin 1890. Përsa i përket vitit jam i sigurt se siç më thoshte Esma Hanëmi, unë kam ardhur në Libohovë pa mbushur vitin që Ferhati kishte vdekur. Si në ëndërr më kujtohet që kur erdha në Sarajet të Libohovës, më shpunë drejt e në odën e Pashait, i cili sipas zakonit rinte i shtrirë afër zjarrit dhe rreth e rrotull i rrinin pas macet. Unë kam hyrë në dhomë me një shufër në dorë dhe porsa pashë macet fillova që t’i rrihja me shufër. Pashai qeshi dhe tha: me tersëllëm na ka ardhur ky djalë, do të bëhet shumë i mënçur”. Maliq Pashai ashtu dhe Esmaja, gruaja e tij e konsideronin djalin e adoptuar, Javerin sikur ta kishin fëmijën e tyre të vërtetë. Po kështu dhe Javeri i donte dhe i respektonte shumë dhe për të cilën shkruante: ”Nuk doja në asnjë mënyrë të largohesha prej nënës, të cilën e doja më shumë se një nënë të vërtetë dhe ajo më donte më shumë se një djalë të barkut. Nuk e ndjeja veten aspak çerqez.

Jeshë shqiptarizuar aq shumë dhe idetë nacionaliste shqiptare më sundonin aq shumë sa që nuk mund të largohesha prej Shqipërisë edhe sulltan sikur të më bënin….”. Javeri i vogël u mbajt prej dy prindërve që e adoptouan në kushte përrallore. Ai u shkollua në shtëpinë e tij në sarajet e Libohovës me mësues privatë që i vinin nga Gjirokastra të cilët paguheshin shumë mirë nga Maliq Pashai. Provimet e shkollës së mesme ai i dha në gjimnazin e “Zosimea” të Janinës dhe më pas mbaroi shkollën e lartë në Stamboll. Po me mësues private, ai mësoi frengjishten, italishten, greqishten dhe turqishten që e dinte mjaft mirë që i vogël. Në vitin 1889, Maliq Beu vdiq dhe Javeri mbeti vetëm me Esmanë në sarajet e Libohovës. Ata qëndruan aty deri nga viti 1900, kur u shpërngulën për në Gjirokastër. Javeri shkonte çdo vit për pushime në Athinë, ku e thërrisnin Beu i Megalles, titull të cilin e kishte marrë që në moshën 12 vjeçare. Edhe pasi u rrit, ai shkonte vazhdimisht në Athinë ku kishte zenë shumë miq dhe kishte çifligun e tij në Argjirohar.

LEXO EDHE:  Krimi godet Vloren/Dy te vrare dhe nje i plagosur

Pas vitit 1900, Javeri u vendos në Gjirokastër dhe filloi që të ingranohej në jetën publike të qytetit, duke bërë emër që në moshë fare të re kur akoma nuk i kishte mbushur të njëzetat. Lidhur me këtë në kujtimet e tija Javeri shkruan: ”Në vitin 1900, blemë në Gjirokastër shtëpinë e Nurullah Beut, për 700 lira turke. Në vitin 1902 erdhi Prefekt në Gjirokastër Xhavid Pashaj, i cili ishte një nacionalist i flakët çerqez. Zonja e tij ishte motra e të famshmit Hasan Çerqezit, që vrau tërë Këshillin e Ministrave kur rrëzuan prej froni Sulltan Azizin. Kur Xhavid Pashai mori vesh se në Gjirokastër ndodhej një djalë çerqez, dërgoi dhe më thirri në shtëpinë e tij. Sa më pa më tha: dukesh nga fytyra që je çerqez.

Pas kësaj Pashai filloi të më donte si djalin e tijë dhe megjithëse isha i ri, më pyeste shpesh dhe shumë herë i pëlqente mendimi im. Unë në atë kohë vazhdoja mësimet arabisht në Medrese dhe në vitin 1902 u emëruash anëtar i Këshillit Shkollor e inspektor i shkollave fillore të qytetit. Këto detyra i bëja pa rrogë për të kënaqur Xhavid Pashanë, i cili më stërviste për detyra zyrtare. I përkrahur siç jesh prej Xhavid Pashait, fillova të kesh një farë pozite dhe të gjithë nënpunësit e shtetit më nderonin.

Po kështu më nderonin dhe populli i Gjirokastrës, i cili më lutej për nevojat që kishte në Prefekturë. Kështu fillova që të ç’quhesha në Gjirokastër si një njeri me influencë dhe që i shkonte fjala pranë autoriteteve të vendit. Por kjo influencë e imja dihej se nuk do të vazhdonte gjatë pas largimit të Prefektit Xhavid Pashaj, prandaj mundohesha që të bëja të mira për të siguruar pozitën time pranë opinionit vendas”. Javeri, krahas punëve që filloi të kryente në administratën shtetërore të Gjirokastrës, i kushtonte një kohë të konsiderueshme librave dhe për të cilat në kujtimet e tija, midis të tjerash shkruan: ”Jesh mik me konsullin e grekut të Gjirokastrës, me të cilin këmbenin romane në frengjisht.

Një ditë më dërgoi një roman të cilin e kishte mbështjellë me një gazetë të vjetër në gjuhën greke”. Po kështu Javeri ishte i dhënë shumë dhe pas teatrit, e shkonte deri në Athinë për të ndjekur shfaqet që jepeshin aty. Javer Hurshiti së bashku me nënën e tij Esmanë, bënin një jetë mondane të zhytur në lluks, duke harxhuar si familje 700 deri 900 lira turke në vit nga pasuria e madhe që ju kishte mbetur pas vdekjes së Maliq Pashait. Ata mbanin rreth vetes shërbëtorë e roje personale të shumta, kurse pronat e tyre gjendeshin brenda kufijve të Shqipërisë që fillonin nga Radati në Kakavijë, Bularat, Zervat, Voshtinë, e deri në malin Makri-Aleksi e Koshovicë të Greqisë së sotme. Kështu shumë nga këto prona si toka bujqësore, kullota, pyje, mullinj etj., ata nuk ishin në gjendje që t’i kontrollonin dot.

Lidhur me këtë, Javeri shkruan:”As unë, as nëna ime Esmaja, nuk ishim në gjendje që të kontaktonim dot drejt-përsëdrejti me nënështetasit grekë që kishin në përdornim tokat tona për t’ju marrë qeratë. Por bujqtë tanë grekë i depozitonin qeratë e pronave që na takonin neve në bankat greke ku kishin dhe numrat e llogarisë. Ne merrnin prej tyre gjithmonë aq sa na jepnin dhe kurrë nuk i detyronim që të paguanin aq sa u takonte, sepse kishim aq shumë prona, që sido të ishin detyrimet e bujqërve neve na dilnin e na tepronin”.

Kujtimet e Javer bej Hurshitit

Pse doli Çerçizi komit?

Komitët e ndryshmë të dallkaurit që ronin për ndë zgjedhën e imperatorisë Otomane, kishin shumë vjet që kishin organizuar Komitete dhe mundësisht me çdo mjet që të shpëtonin prej zgjedhës. Cilido komb kishte organizuar çeta komitësh për të prishur qetësinë. Sidomos Maqedonia ishte mbushur me komitë bullgarë dhe grekër. Komitët e këtyre dy Kombeve, lëftonin kundra armikut të përbashkët, Turqisë, po lëftonin dhe me njëri jetrin pasi nuk vinin dot në marveshje që të caktonin zonën e influencës simbas racës. Në ato kohëra shqiptarët që ronin jashtë Turqisë, sidomos ata të Bukureshtit dhe të Sofjes, me dëshirë dhe me gazeta i ftonin shqiptarët që ronin në atdhe të ngriheshin kundra Turqisë dhe të mos ia linin sheshin të lirë vetëm Bullgarisë, Greqisë dhe deri diku Rumanisë.

Shahin Be Kolonja me gazetën e tij dhe Faik Be Konica me të përkohshmen, propagandonin për të zgjuar shqiptarët që t’i kthenin pushkën turkut. Qëllimi i tyre i shënjtë, midis zërave që ankoheshin prej zgjedhjes otomane, duhesh të dëgjohesh dhe zëri i Shqipërisë që të mundëte dhe kjo të kishte të drejtë të lypte indipendencën e saj kur të vinte koha e shkatërrimit të Turqisë. Kjo kohë kuptohesh çiltas se kishte afëruar.

I pari në mos gabohem që doli në male kundra Turqisë ishte Bajo Topulli nga Gjirokastra. Ky ishte drejtor gjymnazi në Selanik. Patriotizma e shtyu t’ë linte detyrën dhe të aratisesh. Pas pak muajsh ish shoqëruar vëllai i tij Çerçiz Topulli, Mihal Gramenua nga Korça dhe disa të tjerë me më pak rëndësi. Bajua nuk ishte njeri i kësaj mjeshtërie, prandaj çeta e vogël shqiptare komandohesh prej Çerçizit. Guverna turke këtë çetë të vogël shqiptare e quante shumë më të rrezikëshme prej mijrash komitësh grekë dhe bullgarë.

Çeta shqiptare që ishte e një feje me turqit, kishte një rëndësi të posaçme në opinionin e botës së jashtëme, kurse bullgarët dhe grekërit, mund të quheshin si elementë që e urrenin turkun, pasi kishin një fe tjetër dhe kryengritja e tyre nuk provonte doemos administrim barbar të Turkut. Çeta shqiptare, e përbërë me shumicë prej muhamedanësh, provonte qartë se turku nuk ish në gjëndje të kënaqte popujt që ronin për nder flamurin e tij, qoftë dhe atë pjesë të popullit që kishin një fe të përbashkët.

Kur Çerçizi vrau Dhespotin e Korçës, qeveria turke i shtiu ca më shumë fuqitë për ta shtënë në dorë Bajon dhe Çerçizin. Aktiviteti i kësaj çete kreshnike zhvillohesh më shumë në Korçë, Kolonjë dhe Gjirokastër. Kur Kushellat turke e ndiqnin Çerçizin këmba këmbës, ky dogji shkollën dhe disa godina të tjera të katundit Kustanjan, afër Koshovicës për të marrë hakun e Refik Budos nga Gjirokastra që komitët grekë, çeta e Vasil Killovit, i dogji kullën në katundin Lluvinë.

Vrasja e Bimbashit boshnjak, Halil Efendiu

Çerçizi qëndrën e fshehjes e kishte në qytet brenda të Gjirokastrës dhe në katundin Mashkullorë e në Kardhiq ku kishte dhe të fejuarën e tij, Qamon, e mbesa nga motra e Mirkës që kemi përmendur më nalt, kur kemi bërë fjalë për shkatërrimin e teqesë së Baba Hajdarit. Komandanti i Gjindarmërisë së Gjirokastrës, Bimbashi Halil Efendiu (Boshnjak), nga gjiriti, donte të diktonte se cilët ishin personat që i bënin strehë Çerçizit, që t’i internonte.

Dikush kallzoi se e fejuara e Çerçizit ishte me barrë. Po të provohej kjo do të ishte një provë e gjallë se ai mbahesh prej fisit të gruas. Vendosi për të dërguar një doktor për të ekzaminuar Qamon. Kjo gjë i’u njoftua Çerçizit, i cili për të ndaluar një punë që ishte e turpëshme simbas zakonit tonë, megjithqë Çerçizi jo që nuk ish bashkuar, por as që e kishte parë të fejuarën e tij, vendosi t’a vriste Bimbashin e Gjirokastrës, i cili ishte një oficer i shkuar nga mosha por shumë i zoti.

Këtë kishin dashur ta vrisnin dhe në Berat, por shpëtoi vetëm me një plagë të rëndë. Siç e thashë në faqen 45, duke lënë nënën të sëmurë dolla për në pazar. Bimbashi rrinte në shtëpinë e zonjës së Dervish Pashait, komshi me ne. Kur unë kalova edhe shtëpitë e Xhafer Karalliut, pashë që Bimbashi dolli nga shtëpia e tij dhe filloi të ngjitesh lart. Kur unë arrita te Hani i Çiçove, në të hyrë të pazarit nga ana e Hazmuratit, u dëgjuan dy armë një pas një. Me turmën bashkë u kthyesh dhe unë që të shikoja se çkish ngjarë: për ndën furën e gurgenjet pamë të shtrirë përdhe Bimbashin, i cili kishte vdekur.

Deri sa të veja unë në Prefekturë, filluan të dëgjoheshin shtimjet e armëve të paprera nga ana e tejme e përroit të Palortosë. Çerçizi kish dërguar në qytet dy veta, Hiton nga Kardhiqi dhe Hajredinin nga Tremishti i Përmetit, që ta vrisnin Bimbashin. Vetë Çerçizi me shokët e tjerë kishte zënë vënd mbi qishin e Palortosë. Këta të dy e pritën Bimbashin tek furra ime. Bile kur dolla unë, u ngritnë në këmbë dhe më nderuan. Kur dolli Bimbashi i ranë nga pas dhe kur arriti në vëndin që thamë, kryen detyrën e tyre patriotike dhe u kthyen përsëri posht.

Duke shkuar nga lulanjtë, i’u drejtuan vëndit ku i priste Çerçizi. Gjindarëmt po i ndiqnin nga pas, por i godiste Çerçizi me shokët e tij dhe kështu Çerçizi u bashkua dhe me dy shokët q’i erdhën, morri përpjetë malin dhe shtinte kundra gjindarëmëve që të mos i afroheshin. Ne nga Prefektura i shihnim si gjindarmët, ashtu dhe çetën e Çerçizit deri sa u larguan. Kjo ngjarje më detyroi që të mos kthehesh shpejt në shtëpi dhe të haj drekën jasht. Kur u kthyesh në shtëpi, vajta drejt e në odën e nënës.

E gjeta këtë që rinte në një koltuk afër penxheres dhe pinte duhan. Fillova t’i kallzoj ngjarjen e vrasjes së Bimbashit dhe i kërkova ndjesë që u vonuash. Nuk mu përgjigj aspak. Pandeha se ishte zëmëruar nga vonesa ime, se kur nuk pranonte të haja unë drekë jasht. Pas pak e morra vesh se nëna ime e kishte humbur gojën, nuk fliste dot, ndofta dhe nuk dëgjonte. Doktor Taseja më njoftoi se nuk kishte mbetur më asnjë shpresë për shpëtimin e saj, megjithëse ajo dukej të ishte e qetë dhe nuk ndjente asnjë dhimbje. Afër mezit të natës u shtri në dyshek dhe vdiq pas dyzet e tetë orësh, ditën e fundit të shkurtit, ose ditën e parë të Marsit të vitit 1908. (Kalendari i vjetër).

Për të rejat më të fundit behuni pjesë e grupit tonë në facebook : City News Albania
KLIKO PER TE KOMENTUAR

Komentoni

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Histori

TRE SKICA PËR KOÇO DEVOLEN/ Nga Mitro Çela

Publikuar

-

Nga

Mitro Çela, Koço Devole
1.
Luçemia
Kohë më parë Koçoja u shtrua në spital. Nga spitali – drekë tek “Tajvani”.
-Filip! Doktorët më fjalë zëmre më thanë: ke luçemi. Të kanë mbetur tre ose katër vite jetë!
-Koço! Mjekë janë këta?! Nuk e ndajnë dot? Fikse si ta bëjë planin e shpenzimeve?!
-Do ta rregullojmë. Do shkoj në Amerikë…
Iku. Erdhi. Buzëgaz na tha:
-Mjekët amerikanë më dhanë ymër: tre vjet!
-Kjo po! Tani dëgjo Koço,-tha Filipi.- Shpenzimet e varrimit. Drekën. Transportin. Më the të thashë :-i ka Fiksi!
-Po të 40-tat?! Mua mi latë?!
2.
Keshilla nga Devole
Mars 2020. Filipi, mua dhe Koço Devolen,-na futi në karantinë.
Pse?
Sipas Filipit: virusi bie në sevda me pensionistët.
Sipas – Koços? Ruan veten.
E zëmë se na mbërthen virusi. Nuk e dimë. Serbes shkojmë në punë. Pimë kafe me Filipi…
Viruse është ngjitës! E ha Filipi.
Në orën 10 ra telefoni. …
Ishte Koçoja.
-Si po kalon, mo bir? -Pyeta unë.-
-Brënda në shtëpi. Shkruaj dhe kam nisur të bëj karikatura.
-Laj rrobat dhe i nder me nge në ballkon, pasi të njejtën gjë bëjnë dhe nja dy zonja që tani po i njoh.
-Dal unë, dalin dhe ato. Bëjmë muhabet duke pirë kafe secili në ballkonin e vet. Fërkohemi nga larg.
-Dashuri në kohën e koronës…
-Koço! Dua të qaj një hall me ty. Dje qërova një vezë. Në pjatë kisha mbajtur lëvozhgat. Koqe venë e kisha hedhur në koshin e plehrave.
-Mund të quhet hutim?!…Por e përsërita me bananen. E zhvesha dhe e hodha tek plehrat. Në dorë mbaja lëkurën.
-Ta kem të keqen nga karantina apo nga pleqëria?!
-Pleqëria, mo?! -Tha Koçoja,-Ç’ne! Ti për punë seksi je adoleshent!
-Më lehtësove Koço?!…
3.
Mjeshtëri i Madh”
Pallati i Brigadave. Presidenti Bujar Nishani shpërndau një “tufë” me dekorata. Koçoja në një dorë mori dekoratën. Në tjetrën mikrofononin:
-Zoti President! Do vijë një ditë, që do ketë kaqë shumë “Mjeshtra të Mëdhej”, sa nuk do gjejmë “Mjeshtra të vegjël”?/CNA.al
LEXO TE PLOTE

Histori

Dëshmia e ish të burgosurit të Spaçit/ Si e nxora nga galeria trupin e pajetë të 19-vjeçarit, vëllai i vetëm i 7 motrave…

Publikuar

-

Nga

Publikohen disa nga historitë e panjohura të Sajmir Malokut, ish-inxhinier ushtarak që ishte diplomuar me ‘Medalje Ari” në Universitetin e Tiranës, i cili u arrestua nga Sigurimi i Shtetit më datë 13 maj të vitit 1976, në prani të 600 vetave në një sallë të madhe kinemaje në qytetin Burrelit, me akuzën si “agjent i mundshëm i Zbulimit Britanik dhe për agjitacion e propaganda kundër pushtetit popullor si dhe ndaj regjimit komunist”.

Lidhur me shkakun e vërtetë të arrestimit të tij, Sajmir Maloku dëshmon: “Për arsye se Televizioni Publik Shqiptar transmetonte vetëm 4 orë emission televiziv në ditë, unë në vitin 1970 duke lexuar mjaft literaturë të huaj shkencore arrita të ndërtoja një pajisje të thjeshtë elektronike televizive (shndërrues të sinjaleve televizive të Bandës UHF në VHF). Kjo shpikja ime bëri të mundur që populli shqiptar në të ardhmen të shikonte lirisht emisionet e stacioneve televizive italiane dhe jugosllave të Bandës UHF sidomos në zonat malore dhe bregdetare të vendit tonë.

Pyetja e parë që më bëri mua hetuesi në seancën e parë hetuesore ishte: “Ti je spiun i famshëm i Perëndimit, ashtu si Mata Hari. Na trego ore armik i poshtër veprimtarinë tënde agjenturore me Agjenturat e Fshehta të 17 Vendeve të Huaja Perëndimore dhe të Botës”. Kjo për arsye se Sigurimi i Shtetit kishte dyshime të mëdha për takimet e mia me turistët e huaj gjatë 8 viteve dhe të korespodencave të shumta postare me filatelista të vendeve të mësipërme. Sot ky hetues është i gjallë.

Gjatë kontrollit të shtëpisë tonë në Tiranë dhe të dollapit tim të hotelit në Qytetin e Burrelit, Sigurimi i Shtetit gjeti dhe mori Librat e Shenjtë të Biblës dhe të Kuranit në gjuhën angleze; shumë libra dhe revista të vjetra angleze; disa fjalorë dhe blloqe me skica antenash moderne televizive; pajisjen time elektronike televizive me dy tranzistorë dhe përforcuesin e sinjaleve televizive; etj”.

Të gjitha këto e të tjera ngjarje të jetës së tij, që nga: fëmijria, shkollimi, periudha e rinisë me jetën në Tiranën e fillimviteve ’70-të, ndjekjen dhe survejimin nga Sigurimi i Shtetit, diplomimi, emërimi si inxhinier ushtarak i Ndërlkidhjes në një repart të Burrelit, arrestimin, gjyqin e demaskimin publik, hetuesinë, burgun etj, Sajmir Maloku i ka përmbledhur në një libër me titull “SI MBIJETOVA NE FERRIN KOMUNIST”

Vijon nga numri i kaluar

“Ngrita 230 kg. në kurriz dhe si shpërblim më falën 10 kg. marmalatë, që u’a ndava të burgosurve”!

Ndërsa sot mjaft nipër e mbesa të tij, kur i pyesin se ku e keni gjyshin, ata përgjigjen me lot në sy: “Na e vrau Komunizmi i pabesë”. Gjithashtu, unë isha i fortë edhe nga ana fizike, sepse pas afro 9 vitesh në burg, arrita të mbaja në supet e mia në prani të 700 të të burgosurve 5 thasë me ushqime me një peshë totale 230 kg., duke i transportuar në një largësi rreth 117 metra, në prani edhe të drejtuesve më të lartë të Rrethit të Mirditës dhe të Drejtorisë së Burgjeve të Shqipërisë si një lloj gare force sportive. Në këmbim të kësaj fitoreje sportive, si me shaka, më premtuan se do të lirohesha nga burgu.

Gëzimi i 700 të burgosurve që e panë nga afër këtë manifestim timin ishte i jashtëzakonshëm. Ata, gjithë gëzim, brohorisnin në adresë time sikur të ishte një fitore e tyre sportive kjo garë e papritur dhe e paparashikueshme! Ndërsa unë, me sytë e mbushur me lot falënderoja Jezu Krishtin që më dha një trup tepër të fortë dhe një zgjuarsi të jashtëzakonshme, si dhe dashurinë e madhe për njeriun dhe popullin e demokracinë. Në ato momente brohoritjeje, unë i’u luta drejtuesve të lartë të mësipërm që të më dhuronin një arkë druri me 10 kg. marmelatë dhe 5 bukë gruri të mëdha, që ishin pranë meje. Të gjithë këta ushtarakë me mjaft kënaqësi e plotësuan njëzëri kërkesën time dhe unë i falënderova ata. Pastaj unë këto ushqime ia ndava në mënyrë të barabartë 40 të burgosurve më të varfër dhe më të sëmurë të Burgut të Spaçit. Edhe Komanda e Burgut të Spaçit dhe të gjithë të burgosurit më falënderuan për këtë gjest timin human. Ishte Zoti që më nxiste t’i ndihmoja shokët e mi bashkëvuajtës.

“Vdekja aksidentale në galeri e 19 vjeçarit nga Shkodra, V. Xhaferri”!

Sa herë që aksidentoheshin në minierë gjatë punës shumë nga të burgosurit, kur ndodhesha pranë tyre, unë i ndihmoja dhe i transportoja, duke i mbajtur në kurriz deri në Ambulancën e Burgut. Raste të ndihmës të kësaj natyre kanë qenë me dhjetëra here, ku unë u kam ofruar ndihmën time mjekësore. Vlen për t’u përmendur një aksident tepër i rëndë në galerinë e Bakrit të Minierës së Spaçit, ku një nga të burgosurit politikë, një djalë i ri shkodran, V. Xhaferri, 19 vjeç, (i cili ishte vëlla i vetëm i shtatë motrave), vdiq aksidentalisht nga shembja e papritur e galerisë. Policia prej 24 orësh nuk lejonte asnjë njeri të hynte në galeri nga ky rrezik aksidental për të nxjerrë trupin e të vdekurit, derisa të vinte Ekipi i Shpëtimit të Minierave nga Tirana.

Gjithë natën unë isha tepër i shqetësuar dhe më dukej si në ëndërr, sikur ky djalosh fatkeq pa pushim më lutej dhe më thoshte: “Të lutem Saimir, më shpëto dhe më nxirr nga gurët!” Unë, në prani të burgosurve, i’u luta Komandës së Burgut të Spaçit që nën përgjegjësinë time, ta nxirrja trupin e të aksidentuarit nga galeria. Pasi më lejoi Policia, unë, i vetëm dhe duke zbatuar ligjet e Arkimedit, me anë të levave metalike dhe atyre të drunjta, arrita t’i zhvendosja blloqet e mëdha të gurit dhe nxora trupin e tij nga gurët përmes lotëve, duke e mbajtur në duart e krahët e mia.

Ishte Jezu Krishti që më dha forcë dhe kurajë të madhe që të bëja këtë akt tepër të guximshëm dhe human, duke rrezikuar mjaft edhe veten time nga shembja e galerisë. Galeria e Minierës së Bakrit, që ndodhej qindra metra nën tokë, më dukej sikur ishte në Ferrin e botës. Gurët e mëdhenj të galerisë kishin dëmtuar kokën dhe trupin e tij, të cilat ishin tepër të gjakosura. Unë u lebetita dhe u trondita shumë kur i vetmuar, pashë këtë skenë makabre nën dritën e zbehtë të kandilit tim të minierës. Lotët dilnin pa pushim nga sytë e mi dhe u bëra si i çmendur.

Ajo pjesë e galerisë rrezikohej të shembej përsëri, duke rrezikuar mjaft jetën time. E tërhoqa trupin e tij dhe e vendosa në një vend jashtë rrezikut të shembjes së galerisë. Unë grisa përnjëherësh këmishën time dhe lidha me rripa lecke kokën e tij të thyer keqas, si dhe i lava e i pastrova fytyrën e nxirë dhe të gjakosur. Pastaj i vura dy duart e tij para gjoksit dhe i’a mblodha të dyja këmbët. Unë Saimir Maloku, në Burgun e Spaçit, u ula në gjunjë dhe me të dyja duart lart, e duke bërë herë pas here kryqin, i lutesha Jezu Krishtit për këtë viktimë të pafajshme.

Lotët nuk më pushonin. Mallkoja diktatorin dhe komunizmin si fajtorët kryesorë të kësaj tragjedie të tmerrshme, të cilët kishin burgosur dhe sjellë në Burgun e Spaçit ajkën e rinisë properëndimore të vendit tonë. Pas lutjeve fetare, lajmërova infermierin Flamur Mullaj, i burgosur politik edhe ky, që të më ndihmonte ta zbrisnim përmes furnelave të galerisë, trupin e tij të vdekur. Ne të dy ishim të burgosurit që i dhamë lamtumirën e fundit, duke e puthur në ballë dhe duke i’u lutur Zotit, që ai të prehej i qetë në jetën e tij të amshueshme. Me shpejtësi unë bëra një kryq të vogël prej druri dhe i’a kalova te qafa. Pastaj, me disa të burgosur të tjerë dhe të mbuluar në çarçaf, e transportuam me një barelë kufomën e tij te Komanda e Burgut.

“Komanda e Burgut, s’ia dha familjes trupin e vdekur të djalit të tyre”!

Një “engjëll i rinisë shqiptare” u shua në lulen e jetës pa shijuar dhe provuar as dashurinë, as familjen e tij të ardhshme dhe as të bëhej prind. Komanda e Burgut dhe të gjithë të burgosurit politikë, më falënderuan për këtë akt timin tepër human dhe të rrezikshëm, që falë ndihmës dhe besimit te Zoti, arrita me mjaft vështirësi ta realizoja. Prej asaj dite, Policia më lejonte të mbaja ndonjë fashë, pak pambuk, një shishe të vogël peniciline me alkool dhe me jod, për të mjekuar shokët e mi kur aksidentoheshin në minierë gjatë punës.

LEXO EDHE:  Vrasje të vogla/ Merve dhe Oja bëhen sërish armike, ja ç’do ndodhë sot

LEXO EDHE:  Krimi godet Vloren/Dy te vrare dhe nje i plagosur

Kjo ndjenjë humane ishte në shpirtin tim, sepse shokët e mi bashkëvuajtës, u bënë si familja ime e dytë. Ishin ligjet e fizikës që më ndihmuan të bëja një akt të tillë human dhe tepër të rrezikshëm, duke fituar respektin e qindra të burgosurve politikë. Komanda e burgut nuk i lajmëronte asnjëherë familjet e viktimave. Një muaj pas kësaj ndodhie fatale, në burg erdhi familja e djaloshit nga Shkodra, i cili vdiq në lulen e rinisë. Por kufoma e këtij djaloshi, sipas ligjeve komuniste, nuk i’u dha familjes së tij. Ai duhet të kryente vuajtjen e dënimit edhe i vdekur deri në aq vite sa ishte dënuar. Ja deri ku arrinte mizoria dhe arroganca komuniste!

“Si ma falën pjesën e mbetur të dënimit, pas asaj ngjarje”?!

Falë akteve të mia humane në këtë burg, si punëtor i dalluar i minierës, si dhe të padrejtësive të mëdha juridike që ishin bërë në gjyqin tim, me propozim të Ministrisë së Mbrojtjes, të Drejtorisë së Burgjeve të Shqipërisë, të Prokurorisë së Përgjithshme, si dhe të banorëve të lagjes ku unë banoja në Tiranë, më datën 31 janar të vitit 1985, Kryesia e Kuvendit Popullor të Shqipërisë, më fali pjesën e mbetur të dënimit. Propozimi për faljen e dënimit tim, u bë edhe nga Komanda e Repartit 303, pra e Burgut të Spaçit më datë 17 dhjetor të vitit 1983, firmosur nga Xh.Z. komisar dhe M.M. komandanti i repartit.

Me këtë rast unë falënderoj të gjithë personat që propozuan për faljen e pjesës së mbetur të dënimit tim pranë Parlamentit të Shqipërisë, që në atë kohë quhej Kuvendi Popullor. Vlen të përmendet se gjatë kohës që unë u lirova nga burgu, të 700 të burgosurit politikë që kishin mbetur aty, pas Amnistisë së vitit 1982 që shpalli Kuvendi Popullor, më uronin dhe më përqafonin sikur të ishim vëllezër apo shokë të ngushtë. Kur dola nga dera e madhe e Burgut të Spaçit, thashë me vete: “O Zot, as hasmi mos ta shikojë kurrë derën e burgut. Ju lutem, lirojini sa më shpejt shokët e mi bashkëvuajtës, të cilët ishin njerëzit më të dashur të vuajtjeve të mia, që ndihmonim dhe i’a qanim hallin njëri-tjetrit”. M’u mbushën sytë me lot, kur shikoja 700 të burgosur që kishin jetuar e vazhdonin të rrinin në burg. Ishte Fatos Lubonja, shoku im i ngushtë, i cili, në mos gaboj, ishte personi i fundit që më përcolli deri te porta, tek “Ura e miqësisë”, siç e quanim ne atë, duke më thënë: “Je njeri i mrekullueshëm, me arsim të lartë dhe duhet të të përshëndes i fundit, edhe unë me arsim të lartë”. Ai ishte gjithashtu, personi i fundit që më përqafoi dhe më përshëndeti kur u lirova. Duke përfituar nga rasti, e falënderoj shumë atë edhe sot e kësaj dite së bashku me Spartak Ngjelën, të cilët përmes mediave, mbrojnë dinjitetin dhe reputacionin e Shtresës së të Përndjekurve Politikë të Shqipërisë.

Sipas traditës, unë tërhoqa zvarrë te dera e burgut këmbën e djathtë. Kjo simbolizonte atë, që mbas meje të liroheshin edhe shokët e tjerë të burgut. Unë zbatova traditën apo zakonet e të burgosurve politikë ndër vite. Lirimi, m’u duk si diçka e pabesueshme. Kjo sepse kur më futën në Burgun e Burrelit, oficerët e Sigurimit të Shtetit, më drejtoheshin mua dhe popullit të Burrelit, duke thënë: që Saimiri do të hyjë në burg dhe nuk do të dalë prej andej. Por ndodhi e kundërta. Hyra në burg si njeri, u trajtova si kafshë dhe dola si njeri, me një personalitet dhe dinjitet njerëzor e me karakter të fortë, i cili u krijua nga jeta ime e vështirë në burg. Kjo gjë më kujtonte fjalët e njerëzve të moshuar që thoshin: “Kur të merr polici kthehesh prapë, ndërsa kur të merr hoxha dhe prifti nuk kthehesh më në shtëpi”.

“Privilegjet që u ‘kërkoja’ policëve, pasi u rregulloja radiot”!

Pasi u hoq feja në vitin 1967, po këta njerëz të nderuar thoshin: “Burgu për burrat është”. Pa viktima në komunizëm, nuk do të kishte demokraci të sotme. Unë e kisha ndërgjegjen të pastër dhe tashmë në jetë duhet të ecja me kokën lart. Zemra dhe truri im jetonin me shpresë se çdo gjë në të ardhmen do të bëhej më mirë. Kjo sepse pas shtrëngatës dhe furtunës së mallkuar komuniste, do të dilja dhe do të shikoja së shpejti diellin e Demokracisë. Dhe ashtu ndodhi. Kot nuk thonë: “Kush shpreson, ai jeton”. Atë ditë i’u fal dënimi 20 personave të dënuar politikë në Burgun e Spaçit, të cilët vërtet fituan lirinë, por shumica ishin të sëmurë rëndë, apo me sëmundje të pashërueshme, në jo pak raste me trauma psikike. Të gjithë u liruan atë pasdite bashkë me mua. Unë bëra gjithsej 8 vite 10 muaj e 20 ditë burg politik. Për të rritur moralin tim dhe për të bërë shaka, unë shpeshherë kur më pyesnin se sa vjeç isha, u përgjigjesha, duke ulur 9 vjet nga mosha. Vlen për t’u përmendur sërish, se krahas punës time të vështirë në minierën e Spaçit, në një dhomë të vogël 300 metra larg Burgut, arrita të krijoja një laborator pune radioteknike, ku fshehurazi riparoja edhe radiot e dorës, apo ato të shtëpive të punonjësve të policies, si dhe të punonjësve të lirë të minierës. Gjithashtu montoja dhe i bëja atyre shumë pajisje të thjeshta elektronike televizive. Në shkëmbim të punës që bëja, u kërkoja atyre privilegje, si zgjatje të orareve të takimeve të shokëve të mi me familjarët e tyre, apo të nxirrja nga qelitë ndëshkimore të Policisë, për shokët e mi të arrestuar dhe të ndëshkuar për mosrealizim të normës ditore të punës.

“Ndëshkimi me një muaj në biruc, për 7 radiot e dorës që më gjetën gjatë kontrollit”!

Me anë të këtyre radiove, unë fshehurazi dëgjoja muzikë dhe lajmet kryesore të stacioneve italiane dhe ato në gjuhën angleze. Kjo më ndihmonte shumë mua, që të informoja shokët e mi bashkëvuajtës për situatën e vërtetë në Shqipëri dhe në botë. Por dy të burgosur politikë, që ishin spiunë të Policisë, kishin informuar fshehurazi Komandën e Burgut të Spaçit, për të gjithë veprimtarinë time të mësipërme. Për këtë “Laborator radioteknik” të fshehtë, Komanda e Burgut më futi në qeli si ndëshkim, duke më dënuar me 1 muaj izolim. Këtë gjë e vërtetojnë dy shkresat përkatëse, si Raporti i Shërbimit dhe Fletë – dënimi, të datës 4 Qershor të vitit 1982, firmosur nga P.C. – komisar dhe A.M. – oficer i rojës të repartit 303 të Burgut të Spaçit.

Aty shkruhej se: “Gjatë kontrollit në magazinën e veshmbathjes brenda minierës, Saimir Malokut i’u gjetën 7 radio dore, që i’a kishin çuar për t’i rregulluar persona të jashtëm ndaj të cilëve u mbajt qëndrim. I dënuari Saimir Maloku ka riparuar sende personale në kundërshtim me urdhrin e Komandës së repartit dhe dënohet me 30 ditë izolim në birucë”. Fatmirësisht, disa kuti elektronike televizive, apo kanaçe televizive UHF që i kisha ndërtuar unë aty, i’a kisha dhënë personave të jashtëm të minierës dhe të Policisë disa ditë përpara kontrollit. Falë ndërhyrjes së punonjësve të minierës dhe të Policisë, m’u fal dënimi ndëshkimor. Isha i gëzuar se kështu vura shkencën dhe profesionin tim në ndihmë të të burgosurve politikë, të cilët i konsideroja si shokë të ngushtë apo vëllezërit e mi.

Koha e Demokracisë ka treguar se shumë nostalgjikë apo spiunë të komunizmit edhe sot e kësaj dite kërkojnë të hedhin baltë dhe vrer nëpër media për të burgosurit politikë të Spaçit, që ishin si heronj të vërtetë që kundërshtuan regjimin komunist./Memorie.al

LEXO TE PLOTE

Histori

Kundër meje foli drejtori i shkollës, doktori, poeti, mësuesja dhe…”/ Dëshmia e ish-deputetit për gjyqin publik

Publikuar

-

Nga

Publikohet historia e panjohur e Esat Myftarit me origjinë nga Peja, i cili që në bankat e shkollës së mesme kur ishte anëtar i një grupi djemsh të rinj që kundërshtonin politikën e Beogradit zyrtar ndaj politikës diskriminuese që ushtrohej ndaj popullsisë shqiptare që jetonte në trojet e veta, filloi punë si gazetar te “Rilindja” e Prishtinës nga ku u propozua për korrespodent i Agjensisë TANJUG, por e refuzoi atë dhe në vitin 1963 u detyrua të arratisej dhe të vinte në Shqipëri, me synimin për të kërkuar ndihmë dhe përkrahje nga shteti amë, për organizatën klandestine të “Djemve të Pejës”. Peripecitë e shumta në shtetin amë dhe ndjekjet e vazhdueshme të Sigurimit të Shtetit që gjatë kohës së studimeve në Tiranë dhe periudhës kur shërbente si arsmitar në qytezën e Shëngjinit e fshatrat e Bregut të Matës, ku dhe u arrestua në vitin 1975, pasi kishte kërkuar zyrtarisht riatdhesimin në vëndlindjen e tij Kosovë, duke e dënuar me dhjetë vite burg me akuzën për “agjitacion e propagandë”, të cilat i vuajti në kampin e Spaçit. E gjithë historia e dhimbëshme e gazetarit, publicistit, studjuesit, përkthyesit, deputetit dhe diplomatit, Esat Myftari, është e përshkruar me një mjeshtëri nga ana letrare në librin e tij, “Vdekja jote, jeta ime” një roman autobiografik që sapo ka dalë nga shtypi nga Shtëpia Botuese “Lena Graphic Desing” e Prishtinës, dhe me lejen e autorit, do publikohet pjesë pjesë nga Memorie.al.

Historia e panjohur e gazetarit, publicistit e shkrimtarit Esat Myftari

Esat Myftari lindi më 16 qershor të vitit 1940, në qytetin Pejës në Kosovë, prej nga është dhe origjina e hershme e familjes së tij. Mësimet e para të shkollës fillore, 7-vjeçaren dhe gjimnazin, i kreu në vendlindjen e tij, duke i përfunduar ato në vitin 1959. Po në vitin 1959, Esati, djaloshi i ri, 19 vjeçar, filloi studimet në Fakultetin Juridik të Universitetit të Beogradit. I dashuruar pas historisë dhe letërsisë, fillon të shkruaj që në moshë të re kur ishte në bankat e shkollës 7-vjeçare dhe në periudhën e fakultetit, bëhet anëtar i Klubit Letrar “Përpjekja” me seli në Qytetin e Studentit të “Beogradit të Ri”, ku afirmohet shpejt dhe here mbas here, shkruan poezi e vështërime kritike letrare, por për shkak të përmbajtjes së tyre, nuk i dërgon për botim.

Në vitin 1961, mbasi kaloi me sukses konkursin përkatës, Esati filloi punë si gazetar në të përditshmen e krahinës së Kosovës, “Rilindja”, ku caktohet të mbulonte kronikën e qytetit të Prishtinës dhe Sindikatat e Kosovës. Po atë vit, i ofrohet një bursë kualifikimi, pranë Agjencisë Jugosllave “TANJUG”, me perspektivën për t’u bërë korrespondent jashtë Jugosllavisë së asaj kohe. Por gëzimi i tij për atë bursë kualifikimi që ishte destinuar për ta dërguar atë në botën e jashtëme, u shua shpejt, pasi specializimi që i ofrohej kishte si kusht antarësimin e tij në Lidhjen Komuniste të Serbisë, gjë të cilën Esati 20 vjeçar, e refuzoi në mënyrë kategorike.

Ndërkohë në vitin 1963, merr pjesë në një grup djemsh të rinj që nuk pajtoheshin dhe ishin kundër politikës që ndiqte Beogradi zyrtar ndaj shqiptarëve të Kosovës dhe kudo ku ata ndodheshin në trojet e tyre nën Jugosllavi, dhe në emër të “Grupit klandestin të Pejës”, si përfaqësues i tyre, kalon kufirin ilegalisht dhe vjen në Shqipëri. Qëllimi Esatit si përfaqësues i “Grupit ilegal të djemve të Pejës”, ishte për të vendosur kontakte me shtetin shqiptar dhe për të kërkuar mbështetje e ndihma të ndryshme, për mirëfunksionimin e atij grupi djemsh të rinj, që synonte t’i bënte rezistencë politikës diskriminuese të Beogradit zyrtar ndaj popullsisë shqiptare në Jugosllavi.

Në vitin 1974, një pjesë e anëtarëve të këtij grupi arrestohen nga autoritetet zyrtare të Ministrisë së Punëve të Brendëshme jugosllave, duke u akuzuar si pjesmarrës në manifestimet e vitit 1964, kohë kur u shpalosën flamujt kombëtar shqiptar nëpër qytetet kryesore të Kosovës dhe kur u ndërmorrën masa të rrepta policore e gjyqësore ndaj tyre. Motoja kryesore e kësaj lëvizjeje masive që ishte dhe e para e këtij lloji në Kosovën e mbasluftës, ishte bashkimi i trojeve shqiptare me shtetin e tyne “amë”, Shqipërinë.

Ndërkohë Esati që ndodhej në Shqipëri, ashtu si edhe disa nga bashkëatdhetarët e tij emigrantë kosovarë në Shqipëri, fitoi një të drejtë studimi dhe në vitin 1965, fillon studimet në Fakultetin e Shkencave të Natyrës në Tiranë, në degën “Bio-Kimi”. Mbas vitit të tretë të studimeve, i zhgënjyer nga politika zyrtare e regjimit komunist të Enver Hoxhës si dhe trajtimin që u bëhej emigrantëve kosovarë në Shqipëri, të cilët me ardhjen e tyre në në atdhëun amë, dukej se “nga shiu kishin rëndë në breshër”, i ndërpret studimet dhe kërkon riatdhesimin!

Natyrisht kjo gjë nuk i’u aprovua nga Tirana zyrtare dhe në vitin 1969, Esati fillon punën si arsimtar në shkollën 8-vjeçare të qytezës së Shëngjinit, në rrethin e Lezhës, ku punon deri në vitin 1974, nga ku e transferojnë në fshatin Tale të Bregut të Matës, ku ai gjithashtu punoi me përkushtim. Ashtu si gjatë gjithë periudhës që ishte me punë dhe banim në rrethin e Lezhës, Esati survejohej rregullisht me të gjitha mënyrat nga organet e Sigurimit të Shtetit, edhe në atë shkollë ku thuhej se atë e kishin dërguar me qëllim, pasi i frikësoheshin një arratisje të mundëshme të tij për në Jugosllavi nga Shëngjini, ai arrestohet dhe dënohet me 10 vite heqje lirije, i akuzuar për “agjitacion e propagandë ndaj pushtetit popullor”!

Pasi kryen dënimin e plotë duke vuajtur atë në kampin e Spaçit etj., (duke mos përfituar asnjë ditë ulje dënimi), Esati lirohet prej burgut politik në vitin 1985 e kthehet në rrethin e Lezhës ku kishte punuar dhe jetuar para dënimit dhe në vitin 1986, fillon punë si punëtor në Fabrikën e Letrës në Lezhë. Po atë vit krijon familje dhe më pas i lindin dy djemtë.

Në vitin 1990, në fillimet e pluralizmit, Esati merr pjesë aktive në lëvizjet popullore për përmbysjen e diktaturës komuniste në Shqipëri dhe që me krijimin e degës së Partisë Demokratike për rrethin e Lezhës, në fillimin e vitit 1991, për të kaluarën e tij dhe kontributin e madh në fillimin e atyre protestave popullore, ai zgjidhet sekretar i asaj dege.

Po kështu si rezultat i atij kontributi, në zgjedhjet e para pluraliste të 22 marsit të vitit 1991, Esati zgjidhet deputet i Partisë Demokratike në Kuvendin Popullor, duke përfaqësuar aty zgjedhësit e Bregut të Matës, ku kishte punuar si arsimtar deri ditën e arrestimit në vitin 1975.

Një vit më vonë, në vjeshtën e 1992-it, emërohet në detyrën e Drejtorit të Drejtorisë së Diasporës, pranë Ministrisë së Punëve të Jashtme të Shqipërisë që kryesohej prej ministrit, Alfred Serreqi. Në atë detyrë, Esati punoi me përkushtim deri në vitin 2000, kur u emërua në funksionin e diplomatit pranë Ambasadës Shqiptare në Riad, ku ai qëndroi deri sa doli në pension.

Që nga ajo periudhë kohe, Esati i kushtohet pasionit të tij, shkrimeve, studimeve dhe përkthimeve dhe që nga viti 2011, ai fillon të botojë disa libra, të cilët janë mirpritur nga kritika dhe lexuesit, edhe për shkak të tematikës së tyre, si dhe variantit të gegërishtes që ai ka shkruar ato, gjë e cila ndeshet shumë rrallë në botimet shqiptare, të shtetit amë!

Libri i parë i botuar nga Esat Myftari është “Emrush Myftari”(monografi), dhe pasi tij vijnë: “Kosova dhe Enver Hoxha” (studim), “Profili politik i Esat Mekulit” (monografi), si dhe “Vdekja jote, jeta ime”, i cili është një roman autobiografik, ku ai ka përshkruar me një mjeshtëri dhe në mënyrë kronologjike pjesën më të madhe të jetës së tij, që nga familja dhe jeta në Kosovë si gjimnazist, arratisja në Shqipëri, peripecitë e shumta nga survejimet e përndjekja e Sigurimit të Shtetit, arrestimi, hetuesia, gjyqi dhe dërgimi në burgun e Spaçit.

Të gjitha ngjarjet dhe çdo gjë që përshkruhen në librin “Vdekja jote, jeta ime”, janë reale dhe personazhet aty paraqiten me emra dhe mbiemrat e tyre konkretë, ndërsa vetëm ata persona që ndikuan për keq në jetën e tij, (kryesisht, ata të organeve të Ministrisë së Punëve të Brendëshme të asaj kohe, si punëtorë operativë, hetues, policë, titullarë të Ministrisë së Punëve të Brendëshme e të Degës së Punëve të Brendëshme të Tropojës, Lezhës, dëshmitarët në gjyqin e tij, etj.), autori u ka ndryshuar vetëm emrat, duke i dhënë ata me mbiemrat e tyre të vërtetë.

Vijon nga numri i kaluar

Pjesë nga libri “Vdekja jote, jeta ime”, i autorit, Esat Myftari
Sallën me ulse të ngushta e të vjetra, që rrënkonin në çdo prekje të tyne, e gjeti mbushë me kooperativistë e arsimtarë që do t’i jepnin përmbajtje kësaj shfaqjeje. Me atë shikimin e shpejt e të papërqëndruem – në mendjen e tij këta duhej të ishin turma e yshtun – ai dalloi vetëm dy-tre ftyra të njohuna kolegësh me të cilët pothuej çdo ditë kishte luejtë ping-pong në aneksin e shkollës. Të tjerët i kishte mbulue cerga e hutimit e tymnaja e të panjohunës.

Ridvani u lëshue qëllimisht me tanë peshën e vet mbi ulsen. Deshi t’u jepte me kuptue të tjerëve se kishte ardhë me vullnet të gjallë dhe se ajo që pasqyronte ftyra e tij e tretun dhe e verdhë ishte vetëm nji gjendje e përkohshme e mashtruese.

Në tavolinën përballë qenë ulë të dy hetuesit dhe kryetari i koperativës, ish nxanësi i tij i “shkollës së natës”, të cilët do të drejtonin këtë proces me emën të çuditshëm, për mos me thanë ilegjitim, sepse kjo fjalë prej kohësh kishte humbë në këtë vend çdo kuptim. Thuhej se hetuesitë popullore baheshin në dy raste: kur mungonin provat e mjaftueshme për gjyqin e rregulltë, ose kur i pandehuni në saje të thashethemeve a fantazive, kishte fitue në prestigj dhe sillej aty për ta profanue me vogëlima shembujsh të pavlerë.

Fjala e hetuesit: E sollëm këtu ish arsimtarin e kolegun tuej, emigrantin jugosllav, Ridvan Myftarin, për veprimtarinë e tij armiqësore…!

Drejtimin e mori kryehetuesi që tha:

– E sollëm këtu ish arsimtarin e kolegun tuej, emigrantin jugosllav, Ridvan Myftarin, për veprimtarinë e tij armiqësore e të pabesë, në dëm të Partisë e vendit tonë. Prandaj, ju ftojmë të na tregoni me siqeritet e me fakte gjithçka që dini për pikëpamjet dhe veprimet e tija të kundraligjshme.

Fjala e tij qe jo vetëm e shkurtë, por edhe pa ndonji nerv. Kaq shpesh e kishte përdorë këtë stampë gjatë jetës së tij profesionale, sa edhe atij me gjasë po i shkaktonte pothuejse neveri. Por të tjerët që po i dëgjonin këto shprehje kaq të rëndomta – në kundërshtim të plotë me çfarë kishte perhap operativi i zonën nëpër njerëz – po hutoheshin e zhgënjeheshin.

Ngurimi i të pranishëmve zgjati ma shumë se sa pritej, megjithëse dëshmitë ishin të parapërgatituna e dëshmitarëve nuk u kishte mbetë tjetër veçse me hy në rol.

– Hë, pra…, u tha kryehetuesi, – thoni çfarë keni për të thënë.

– Atëherë, unë po e thyej akullin!

Ridvani e kuptoi se mbrapa krahëve të tij e kishte marrë fjalën mësuesja Drane.

– Unë e njoh mirë Ridvanin, nisi ajo, sepse kemi punue bashkë në Shëngjin. Ai gjithmonë ka qenë ambicioz, donte me çdo kusht me fitue në ping-pong; me qëllim goditjet i kishte të shkurta e të plogta, për ta bezdis e lodhë kundërshtarin; madje u ba kampion shkolle me hile të këtilla; edhe në shah, po kështu, e donte fitorën me ngulm, vetëm në futboll ishte pak ma ndryshe, siç thuhej prej të gjithëve! Kam edhe diçka tjetër, që për mue ka domethanje të madhe: si spjegohet që deri në prillin e vitit ‘70 ai vishte pantallona doku në të grisun e kur ulej dimnit në dhomën e arsimtarëve i mbulonte gjujtë me cepat e pardesysë që të mos dukeshin pejzit. Por, kur i erdh e ama për vizitë, ai na u kthye në Shengjin i veshun kreko, me kostum të qepun në “Beko” të Beogradit, me jo ma pak se 16 këmisha që filloi t’i shpërndante si dhurata ndër shokë. A nuk ishte kjo nji propagandë e hapun figurative, për të tregue humnerën që ndan Jugosllavinë nga Shqipëria?

Kryehetuesi, i cili e njihte fare mirë rastin e nanës së Ridvanit – ndër materialet e ardhuna prej Qendrës në Tiranë ishte edhe raportimi i informatorës së shtrueme në dhomën e saj për këtë qëllim – e priti turrivar arsyetimin e saj dhe bani vërejtjet e paprituna për të pranishmit: shoqja Drane, nëna doemos që do ta gëzonte të birin me diçka dhe e dyta, kush nuk e dëshiron fitorën në lojë, ajo prandaj luhet me frymë gare. Ke gjë tjetër për të shtuar?

– Ah, po – vazhdoi ajo – gadi harrova. Nji natë po ndigjoja nji monolog të gjallë në dhomën përbri times dhe thashë të shikoja se kush kishte ardhë, mëqe dera e tij shpesh hapej e mbyllej natën, nuk e di prej kujt. Dola dhe vuna vesh. Ai vazhdonte me folë me copa, por po kapja vetëm zanin e tij. U bana tejmase kureshtare. Mendova: kush do të jetë personi që nuk po pranonte t’i përgjighej? Trokita në derë dhe, kur u hap ajo, pashë vetëm nji mace shtri mbi krevatin e tij që sodiste si idiote rreth e qark. T’ju thomë të drejtën më erdh keq për të e, për ta mbulue emocionin tim, i kërkova kot një libër. Ai e gjeti në bibliotekën e tij dhe, kur ma zgjati, më tha me një nënqeshje ironike: Besoj se do ta shfletosh.

– A janë të vërteta këto i pandehur? – pyeti kryehetuesi në fund.

Ridvani u mendue nji grimë herë, iu kujtue se ajo ishte rritë majë nji shkambi me pamje nga deti dhe se rastësisht kishte gjetë strehë në nji shkollë të mesme të dorës së dytë, ku kishte përvetësue nja pesë-gjashtë rregulla të nji gjuhe tashma disfunksionale për vendin. Kaq ishte fondi i saj që e kishte rrasë me zor në thesin e vet të ngushtë, por që eprorët e saj e kishin quejt të mjaftueshëm për ta caktue edukatore e mësimdhanëse në këtë fshat të largët e të mënjanuem.

– Lëshoje teposhtë! – tha Ridvani dhe se përse qeshi me za të mbytun: në të vërtetë pati nji keqardhje të thellë për ata fëmijë të mrekullueshëm e të squet që orën e saj të rusishtës e kthenin në palestër lojnash dhe që do të dëshironin ta kishin ma shpesh në javë se sa atë mësuesin e matematikës që rropatej me ta me nji zell të pashpërblyem.

Kryehetuesi mezi po e mbante vetën, sepse e kuptoi se nuk duhej ta kishte zgjedhë nji dështmitare si ajo.

– Mirë Drane, mirë, faleminderit! – i tha dhe, për t’ia mbyll përfundimisht gojën, pyeti me ngut: Kush tjetër e do fjalën? Po, shoku drejtor!

Drejtor Zefi: Ridvani vinte në tabelën e nderit nxënës nga familja kulake…!

Zani i drejtor Zefit, nji bas i pa-ambelcuem me asnji hollim emocioni e gati i harruem, i erdh në vesh buçitës e çpues njiherit, ndoshta pse ndodhej shumë afër, nji rresht mbrapa tij.

– Në kandin e kuq të klasës ku ishte kujdestar arsimtar Ridvani, foli ai, kishte vu fotografi nxanësish nga familje të prekuna kulakësh. Ata nxanës vërtetë ishin të dalluem në mësime e sjellje, por ai e dinte se nuk lejohej të reklamoheshin. Fundja, ata do të mbaronin nji tetëvjeçare dhe do të përfundonin koperativistë. Pra, kujt i shërbente kjo që bante ai? Sigurisht, për të treguar se sistemi jonë i mbytë që në vezë talentet, se këtu përdhunohet edhe vetë natyra?! Prandaj qeshë zemruar me të dhe na u deshë të ndërhynim sepse ai refuzoi t’i hiqte ato fotografi me dorën e tij. Madje më ofendoi kur tha se “unë nuk ndërhyj në fatin e këtyne engjejve të pafajshëm, qofsh ti që i mëkon qysh tash me këto lloj komplekse”. Jo unë, ia ktheva, por Partia na mëson të jemi konsekuentë e vigjilentë! Vetëm kur ia kujtova partinë ky e mbylli gojën se kush e di ç’farë bollash të tjera do të nxirrte prej gojës së tij.

– E vërtetë, i pandehur? – pyeti kryehetuesi.

– E vërtetë, pohoi Ridvani, përveç atyne bollave që dëshiron t’i kalojë prej plancit të vet në timin!

– Tjetër shoku drejtor? – pyeti kryehetuesi.

– Jo, sepse mbas këtij incidenti mua më transferuan e s’kam pasur kontakte më me të, por besoj se të tjerët do ta plotësojnë kuadrin.

– Faleminderit shoku drejtor.

Doktor Frroku: Ridvani thoshte se edhe kafshët kanë ndërgjegjie…!

Duket se fjalët e tij e nxehën atmosferen. Fill mbas tij e mori fjalën Doktor Frroku, nji burrë esmer e flokëkaçurrel që dallonte kaq shumë në pamje prej këtyne malësorve. Ridvanit i erdh mirë që do të diskutonte edhe ky, meqë ata ishin konfliktue botnisht në orën e edukimit ideologjik. I doli parasysh ora ku doktori qe turpnue prej tij në mënyrë shembullore, ndaj e quente të nokautuem përgjithmonë. Skena që i erdh para syve, madje me tone ma të ndezta, qe zhvillue kështu: në prag të arrestimit të tij, nga shkolla kishin raportue – thuhej se këtë gjë e kishte ba doktori – se Ridvan Myftari ka pohue që edhe kafshët kanë ndërgjegje. Raporti qe nisë në komitetin e partisë së Lezhës dhe kishte ngjallë shqetësim. Por meqë dyshonin në vërtetësinë e tij, për mbledhjen e ardhshme dërguen për ekspertizë Doktor Frrokun bashkë me shefin e financave që mbahej si ideologu i asaj zone. Ridvani, i ndërgjegjshëm se do të kishte përplasje, sajoi nji kurth të vogël grotesk: broshurën me pjesë nga “Ideologjia gjermane” të Engelsit e studjoi mirë, nxori prej saj disa shënime me formulime pak ma të ndërlikueme për leximin e ndigjimin e parë, kurse broshurën e futi në xhepin e mbrendshme të xhaketës. Në diskutimin e tij ai riprodhoi përmbajtjen e disa prej këtyne shënimeve dhe në mbyllje tha: kështu thuhet në “Ideologjinë gjermane”.

LEXO EDHE:  Vritet me snajper kryetarja e bashkisë dhe dy gazetarë në Finlandë

LEXO EDHE:  Vritet me snajper kryetarja e bashkisë dhe dy gazetarë në Finlandë

Kaq i qe dashtë doktor Frrokut që të kcente prej tavoline si zorra n’prush:

– E shikoni kolegë, prej kohësh ju kam thënë të bëni kujdes – thoshin se qysh kur qe zgjedhë sekretar i organizatës së partisë për studentët e fakultetit të mjekësisë, atje, në Tiranë, ai fliste vetëm në hiper-tosknishte dhe bante përpjekje titanike që të mos i shpëtonte ndonji fjalë a lokucion gegë mbasi atëherë do të zbulohej se ishte nji copë katunari – ju kam thenë se ky ushqehet me literatureë borgjeze dhe vjen këtu e na shet mend si një i ditur, kur s’është veçse një dështak i padiplomuar. Por ne nuk do t’i lejojmë këtij birboje të kullosë si t’i dojë qejfi. Siç ka thënë shoku Enver, “nuk do të lejojmë që në Shqipërinë tonë të dashur të hyjë e të dalë derri e dosa”.

Kur e pa Ridvani se trupi i arësimtarëve kishte mbetë gojëhapun me sulmet e doktorit dhe se në gjendjen e krijueme do t’u kërkohej të shfaqnin mendimet e tyre, Ridvani vendoi me ndërhy e me i çlirue kolegëët nga stërpikjet e tij:

– Më vjen keq për këtë qëndrim të doktor Frrokut. Këto që thashë janë marrë vërtetë prej ideologjisë gjermane që në mendjen e tij po tingëllojnë si herezi, por, ju lutem, më falni për nji moment! Ridvani futi dorën në xhepin e xhaketës, nxori prej andej broshurën e iu drejtue të pranishëmve: e shikoni autorin e kësaj broshure? Ky asht pra Frederik Engelsi, shoku i ngushtë i Marksit, klasik i marksizëm-leninizmit, të cilin ne e mbajmë nalt në çdo manifestim dhe asht shtypë në shtëpinë tonë botuese “Naim Frashëri”, Tiranë. Atëherë, ç’faj paskam unë?

Por tash, kur po e shikonte Ridvanin, simbas tij përfundimisht të shembun në hendek, ai nuk shfaqi asgja prej atyne kapardisjeve të maparshme, madje, me nji za pothuej kantilene, u shpreh:

– Më vjen keq që ky burrë Kosove përfundoi kështu. Sigurisht që ai ka bërë gabime të rënda – kjo është e qartë për të gjithë ne – duke mos i lënë partisë sonë zemërgjërë mundësi tjetër frenimi të tij. Por shpresoj se, atje ku do të shkojë, do të reflektoj dhe mbas riedukimit do të na kthehet i riabilituar.

Kaq tha dhe u ulë.

Kryehetuesi e Ridvani nuk nxorën asnji fjalë por qeshën me nënkuptime në të njejtin çast, sikur të qe shkel një sustë e përbashkët. Në të vërtetë, secili prej tyne kishte parasysh pamjet e veta të këtij hipokriti provincial. Kryehetuesit i kujtohej mënyra se si doktori i kishte fërkue duert prej kënaqësie kur e pati thirrë në zyrë për ta formalizue kallximin e tij, kurse Ridvanit i tingllonin ende në vesh kërcnimet e tij mbi mësueset e shkreta që të largoheshin prej tij, si prej nji virusi të kulturës dhe interesave të hueja për ta e vendin.

I vetmi “dëshmitar” që u prit me kurreshtje të njimend prej Ridvanit, qe poet Ibrahimi, në proces formimi si i tillë, dhe të cilin e çmonte si bashkëbisesues letrar, ndonëse kishin dhjetë vjet ndërmjet. Ai tashma kishte botue përmbledhjen e parë të poezive, kritika e kishte ekzaltue si zambak të nji toke të thatë, madje kohëve të fundit i kishin premtue se mund ta zavendësonte redaktorin e faqës kulturore të gazetës “Zëri i Popullit”, mbasi ish redaktori, po ashtu poet, tue qenë i afërt me intelektualët liberalë, u kishte pasë hapë atyne hapësinë të shpërpjesëtueme në organin partiak. Poet Ibrahimi, me dëshirën për të ba fërk prej të tjerëve që po pengoheshin nëpër shembuj pak fajsues, u kap për dy momente disi ma të spikatun e në përputhje me legjendën që po thurrej rreth tij. Ai ligjëroi me fjalë ma të zgjedhuna se të tjerët:

Poet Ibrahimi: Ridvani lexon te deri në orët e vona dhe libri që pëlqente më shumë ishte…!

“Në dhomën e të pandehurit (po nguronte me i’u drejtue me emën) dritat rrinin ndezë deri në orët e vona të natës. Këtë e vëja re mirë e shpesh, mëqe shtëpia ime është përballë shkollës. Të gjithë e dinim se në atë dhomë dëfrehej e vallëzohej shpesh, gati për çdo mbrëmje. I pandehuri një herë më pati thënë se në atë mënyrë po vrisnin limontinë e jetës në fshat e larg familjeve, ndonëse njerëzia vazhdonin të përshpërisnin se aty luheshin edhe gjëra të tjera…?! Kurse libri që ai pëlqente më shumë e prej të cilit më pati përkthyer disa fragmente të shkurta mbante titull intrigues: “Mbi dashurinë”. Më pati siguruar që përmbajtja ishte e mahnitshme dhe se trajtonte evolucionin dhe format e dashurisë në rrjedhë të kohës, pra transformimet që e ndiqnin atë në përputhje me zhvillimin e shoqërisë njerëzore. Mua më pati ra në sy nji vinjet nga ato të kohës kur piktorët persianë po hidhnin hapin e guximshëm reformues për t’i zbutë rregullat e rrepta të doktrinës sunite. Vinjeti paraqiste nji grue ulë në prehrin e nji burri, çka mua më shembulloi me nji skenë pornografike, tipike orientale. I bëra vrejtjen e rastit, por ai ma ktheu shkurt: Po fantazon kot, o Ibrahim! Pas kësaj, më foli për priftërijtë paganë të Egjiptit të lashtë, të cilët praktikonin zakonin e jus prima noctis. Hajde qejf o qejf, pati murmurit i pandehuni. Dhe më informoi se synetia, si model pastërtie e shëndeti, përdorej prej tyre, shumë kohë para se te ebrejët dhe myslimanët. Mbaj mend edhe talljen e tij me shoqninë sovjetike. Më tha se në atë hov të parë pothuaj të paarsyeshëm të revolucionit fitimtar, qe vendos të zbatohej parimi i Engelsit që thotë se, kur dashuria e nji çifti në martesë merr fund, atëherë nuk është më e moralshme që ata të jetojnë edhe më tutje bashkë. Ky parim qe diskutue në Dumën ruse dhe që kthye në ligj. Si rrjedhim, procedurat e divorcit qenë thjeshtëzuar deri në skaj: mjaftonte një kartolinë me të cilën njoftohej kryeplakun i lagjës apo i katundit, dhe gjithçka kryhej automatikisht. Por shpejt u pa se pasojat ishin katastrofike dhe ligji u abrogue me ngut, ashtu sikurse qe miratuar. Faji iu la Engelsit beqar që nuk e paskësh njohur jetën martesore. Përfundimi, më pati thënë i pandehuri, është fare i thjeshtë…disa ligje të natyrës duhen respektue, prandaj edhe ateizmi nuk mund të dekretohet! Kaq kisha, zoti kryehetues”.

– Faleminderit, shoku Ibrahim, na dhe dëshmi shumë të vyer. Po i pandehur, fol! – tha, kur vu re se Ridvani kishte ngrit dorën instiktivisht për t’iu përgjigj

Ridvani, dukshëm i prekun, foli si për vete:

– Ibrahim, poezia do sinqeritet…të pata trajtue si nji vëlla të vogël. Turp e mjerim për këto që the!

Efekti i fjalëve të Ridvanit qe i madh, kush s’po piptinte. Heshtja do të zgjaste edhe, por nga fundi i sallës u ndigjue pyetja me za kumbues e zemrak.

I internuari Can Agolli, njeriu i vetëm që mbrojti Ridvanin…!

– Jam Can Agolli, i kolonisë së re. A më lejohet të thomë edhe unë nja dy fjalë?

Të gjithë të pranishmit u kthyen me ftyrë kah ai.

– Patjetër – iu gjegj kryehetuesi, gati i gëzuem për përfshimjen e tij në këtë hetuesi.

– Unë Ridvanin e njoha përciptas gjatë këtyne pak muejve që jam këtu. Siç dihet, organet shtetnore, me urdhën të posaçëm, na kanë sjellë për riedukim. Por njerëzit që gjetëm këtu po tregohen shum ngurrues ndaj nesh, kështu që mezi bisedojmë me ta. Kujtoj se ka mjaft paragjykime për ne. I vetmi njeri që na ka pritë me zemër të bardhë e të hapun, që na ka dhanë njohje e shoqni, që na ka ofrue dinjitet e libra, asht arsimtar Ridvani. Kam ardhë këtu që për pjesën time e të shokëve t’i shpreh mirënjohjen tonë. Të tjerat ju përkasin juve të nderuem hetuesë dhe ish kolegëve të tij me të cilët ai ka jetue e punue.

Ky fllad moral sikur e dëboi ajrin e ndotun të asaj hapësine të ngushtë e perverse. Ridvani e përshëndeti me mendje guximin e tij dhe i erdh mirë që e ndigjoi me veshë të vet këtë mirënjohje. Veç kësaj, gëzimi i tij ishte i madh edhe pse kjo mirënjohje po vinte prej nji bashkësije për të cilën ai vërtetë kishte tregue empati qysh ditët e para, por gjithçka qe zhvillue natyrshëm. E, megjithatë, kishte nji diçka ma të thellë në të dy palët: Can Agolli ishte pjesë e “kolonisë” së delikuentve kryeqytetas, që nji ditë të bukur pranvere i shkarkuen me kamiona dhe i trusën afër detit, në nji mjedis të rrethuem me pisha.

Ishte nji lloj eksterritorialiteti të rijsh të pandigjueshëm e të dyshimtë por, me sa kishte marrë veshë, përgjithësisht prej familjesh të rregullta qytetare. Zyrtarisht u ishte kumtue se ata ishin mbeturina të shoqnisë që prishnin moralin e rregullin në kryeqytet, të rinj që në moshën e tyne nuk njihnin tjetër përveç bixhozit, që si bracë e dinakë kishin prishë rahatinë e udhëtarëve nëpër autobusë, që merreshin me pëllumba si djerraditës që ishin; se shteti kishte mendue të ndërtonte për ta nji lloj instituti Makarenko, fillimisht pa edukues, por me premtimin se nji ditë aty do të ngulej piketa e institute që, me kohë, do të merrte shtrimje e funksione të reja. Fshatarët i morën të mirëqena këto cilësime zyrtare prandaj po rrinin larg tyne. E vetmja gja që binte ndesh me këto vlerësime ishte pamja e tyne e jashtme: djemë si të zgjedhun për bukuri e shkathtësi, me seder e kryenaltë, që dalëngadalë po rrezatonin qytetari e humor të hollë, që po fitonin simpatinë e koperativisteve të lidhuna me punimin e tokës, me rendimentët e pashpërblyeme dhe përballjen me pasojat e nji hipoteke klasore.

Kurse, për shijen e tij, këta djemë përbanin variantin ma të papritun e të pëlqyem në atë mjedis që po bahej gjithnji e ma i amulltë. Shpesh, deri në dhomën e tij, vinte jehu i mekun i kangëve të moçme qytetare me të cilat qe rritë në Pejë. E, kur gërmoi pak në pedigrenë e tyne, doli se nji pjesë e mirë e tyne ishin bij refugjatësh kosovarë e dibranë të ikun prej mizorive serbe në kohë të ndryshme, ose bijë të të përsekutuemve politkë të të gjitha viseve shqiptare, por që ende nuk kishin mbërri me u shkri me trupin vendas; me këto kangë plotë nostalgji ata mbushnin vetminë e Ridvanit dhe e nxisnin me u zhytë në persiatje trishtuese mbi magmën e nji kombi ende në formim e sipër. Këto kangë qytetare, me fjalor e vijë melodike gjysëm të harrueme, kishin pësue vetë fatin e tyne, ndaj, me sa dukej, ata i këndonin përnatë edhe si nji fidë politike.

Hetuesia popullore, që e kishte kujtue si nji golgotë midis njerëzish të frymë në veshë, i doli pothuej si nji zbavitje e me shumë kuptim.

Kur e kthyen në birucë, ndjeu lehtësim të madh sepse u bind se figura e tij, sidoqoftë, kishte mbetë e pa nisun dhe se, dëshmitë e shqiptueme përbanin nji turp e dështim për dy hetuesit, Gjolekën e Grigor Selenicën.

BERBERI

a) Ditën e arrestmit

Njenji prej vendasve që në jetën civile Ridvani kishte pëlqye ishte berber Nasufi. Ai ishte nji filiz esnafi ende i gjallë si frymë, trupvogël e me mustak të hollë, gjithnji pedant e fjalëpak. Qysh në vizitën e parë Ridvani e pati pëlqye pastrinë e tij trupore dhe atë të dyqanit. Përgjithësisht ai ishte tip i heshtun, sidomos kur ndodhej përjashta, në rrugë apo në shoqni me miq. Por, mbrenda floktorës së tij, ai e hiqte pa u ndje maskën e heshtjes së tij dhe ishte në gjendje me nisë kuvende nga ma të ndryshmet e me nji gjuhë mjaft të ambël. Veç kësaj, kishte edhe nji prirje të çuditshme: mendimet për njerëz e për ngjarje i shoqnonte me emna, detaje dhe, po të kërkoje, edhe adresa, aq sa të dukej se asht nji enciklopedi e vogël shëtitëse e asaj zone. Kështu, prej tij, ma shum se prej të tjerëve, ai e kishte mësue historikun e portit me emën të madh e të lashtë, por, tash e sa kohë, me zhvillime të vogla e aksidentale.

Berber Nasufi, me punën e tij të dytë në qelitë e të arrestuarëve…!

Berber Nasufi ishte nji anas, me plogshtinë karakteristike të njeriut që hiqej si i mënjanuem prej vërshimit të ardhsëve. Dikur mbi atë hapësinë mbizotnonte Shkodra, por në mënyrë të butë: me gjuhë, me muzikë, me arsim, me administratë pushteti vendor e me nënpunësa banke. Kurse mbas luftës, siç thoshte ai, me dyndjen e jugorëve, si të besueshëm të regjimit dhe me ndërtimin e bazës ushtarake, rrezja qe zgjatë e prekte të gjitha degëzimet sociale dhe administrative prej tyne. Roli heroik i këtij lloj anasi ishte të shërbente me korrektësi, pavarësisht nga profesioni ose përgatitja, dhe të kishte të montueme mirë nji buzëqeshje, qoftë edhe të pasinqertë, por doemos jo të ftohtë. Temat që berber Nasufi po i trajtonte me të, gjithnji e ma shumë po i tejkalonin afëtësit e tija intelektuale dhe herë mbas here po shfaqeshin me formulime disi të rrezikshme: kishte në to të dhana e mendime që Ridvani i kishte ndigjue edhe ngjeti, por kryesisht ndër miq të vet të besueshëm e të sprovuem.

Në këso rastësh Ridvani kishte zgjedhë rrugën e mesme: as pohonte, as mohonte por vetëm ndigjonte ose lëvizte me krye pohueshëm apo mohushëm, sepse e dinte se këto kuptime nuk mund të zbardheshin për askend. Në të vërtetë ishte zakon i njohun i berberve me tregue ngjarje dhe intimitete njerëzore me deshirën e pafajshme për ta kthye vizitorin e rastit në klient të përhershëm. Po kjo gja i pati ndodh edhe në Pejë: kur pat shkue për herë të parë me i ra brisk fytyrës – ishte maturant aso kohe – berberi e kishte mbajtë me kuvend e shaka rreth burrnimit të tij dhe nevojës për ta kremtue këtë çast me nji vajzë të bukur e rishtare.

Jashtë këtij mjedisi, si dihet, berberi asht kudo nji qytetar i rëndomtë, i heshtun, që kalon rrugëve si hije, që nuk le gjurmë dhe që të duket se nuk i hyn kujt në punë. Prandaj, ditën e nesërme të arrestimit, Ridvani pati mbetë i shtangun kur në hapësinën e nevojtorës pa berber Nasufin kah po e priste ulë në karrike, me bluzën e tij të bardhë dhe krehjen e tij të kujdesshme të flokëve, veçse pa atë aromën e livandos bullgare për të cilën i qe lavdue përpara. Ose hundët e Ridvanit qenë zanë e nuk thithnin ma kurrfarë arome. U shtang, sepse nuk e dinte se ai bante këtë lloj pune të dytë (nuk i kishte ba as aluzionin ma të vogël për të), në të këtilla hapësina mbytë amoniakut. Ata vetëm qenë pa sy më sy për nji copë herë pa ndonji kryqëzim a shkëndijë urrejtjeje.

Dita e parë: makina e qethjes filloi me ladrue nëpër rrashtën e rregullt të Ridvanit. Prej andej, si prej nji qielli mbush me re të zeza, po binin bashkat e flokëve të tij. Ondet e lehta të atyne flokëve qëndruen edhe ndonji minutë mbi mbulesën e bardhë deri sa ranë për tokë dhe nji curril i kadaltë uji i mori me vete e i fundosi përtej buzëve të verdha të sifonit për t’i shoqnue me rrjedhën e ujnave të tjera të zeza. Ridvani at ditë ndjeu nji gjamë të mbytun në gjoksin e tij pse e dinte që të paktën për nji dhjetvjeçar ato nuk do të lejoheshin me u rritë, pra, për nji kohë të papërcaktueme kryet e tij do të dukej si tokë e djegun, por, edhe kur këta flokë të fitonin lirinë ashtu si edhe trupi e gjymtyrët e tij, ato do të dukeshin ndryshe, pa ndonji feks joshjeje, çka do të thoshte se atë ditë po ndahej përgjithmonë me nji aspekt të rinisë së vet.

Mbas flokëve, i erdh radha mjekrës. Kishte disa ditë që s’i kishte ra brisk ftyrës. Berber Nasufi vërtetë e ngjeu furqën në tasin me sapun si herë të tjera, por tash vetëm sa për t’i njomë fijet e saj e për të zbardhë qimet e denduna e të ashpra të ish myshterisë së tij. Fill mbas kësaj, usta Nasufi e lëshoi dorën shkujdesshëm mbi ftyrën e tij, megjithëse tehu i topitun i briskut po pengohej nëpër to.

Ridvani i mblodhi të gjitha forcat e veta për të mos nxjerr lot, por më kot. Në nji çast dobësie, qesës së lotëve me gjasë i qe plasë lëkura e hollë dhe disa pika ranë e u bymuen në çarqafin e bardhë që mbulonte prehnin e tij. Nuk e desh veten, ndonëse gjithçka ishte e pavullnetshme. Në këtë mënyrë dita e mërkurë që ishte caktue për roje, prej Ridvanit u pagëzue si ditë e rjepjes së tij. Blanat që i mbeteshin në ftyrë mbas çdo rroje, ishin provë e gjallë e kësaj rrjepjeje, por ato s’kish kush t’i dëshmonte, përveç rojës së burgut dhe hetuesit të kënaqun me zellin e usta Nasufit./Memorie.al

Vijon nesër

LEXO TE PLOTE
Lajme të Rekomanduara: