Connect with Us

E vërteta e “kutisë” së Pandorës/ Çfarë kemi mësuar gabim

Blog

E vërteta e “kutisë” së Pandorës/ Çfarë kemi mësuar gabim

Publikuar

-

E vërteta e “kutisë” së Pandorës/ Çfarë kemi mësuar gabim

Hapja e Kutisë së Pandorës, është një metaforë shumë e përdorur, që do të thotë të bësh diçka në dukje e pafajshme, por që mund të ketë pasoja të rënda, deri edhe katastrofike. Ndërsa vetë fraza është shumë e njohur, ka një problem:vetë “kutia” që hap Pandora.

Kutia, që përmbante të gjitha të këqijat e botës, të gjithë hidhërimin, zemërimin ose përbuzjen, deri në shekullin XVI-të, nuk ishte një kuti prej druri, por një kavanoz. Për ta shpjeguar këtë, duhet të shkojmë në origjinën e rrëfimit, e cila na çon tek grekët e lashtë dhe bota e tyre të pashtershme mitologjike, në të cilën Pandora ishte gruaja e parë e vdekshme në Tokë.

Një figurë tepër domethënëse, ajo është gjithashtu nëna e fëmijës së parë të vdekshëm. Vajza e Pandorës, Pyrrha (Zjarri), së bashku me burrin e saj, Deukalion, ishin të mbijetuarit e vetëm në mitin e Përmbytjes së Madhe. Kjo përmbytje u dërgua nga Zeusi, për të ndëshkuar njerëzimin për sjelljen e tij të tmerrshme, që çuditërisht ishte shkaktuar nga të këqijat që gjendeshin në ”Kutinë” e Pandorës.

Ne e dimë historinë e Pandorës falë Hesiodit dhe poezive epike, që ai shkroi rreth shekullit VII-të Para Krishtit. Ato zbulojnë se si dhe pse u krijua Pandora, dhe si “një dhuratë” që i dha asaj Zeusi, i dha fund një epoke të njerëzimit, kur njerëzit nuk kishin asnjë problem, kur nuk kishin sëmundje, dhe kur jetonin përjetësisht.

Sipas legjendës, Pandora vjen pra si një lloj ndëshkimi ndaj njerëzimit, pas një episodi tjetër mitologjik në të cilin Prometeu u vjedh Zotave zjarrin, dhe ia dhuron atë njerëzimit. Pas një veprimi kaq të pabesë të Prometeut, Zeusi i udhëzon Perënditë e tjera të formojnë një grua nga toka, dhe kjo është mënyra sesi mbërrin në këtë botë Pandora.

Një figurë mitologjike mjaft tërheqëse, Athina bëri një fustan të shndritshëm për të mbuluar trupin e saj, ndërsa Hefesti ia zbukuroi kokën me një diademë. Pandora mori cilësi karakteriale unikale. Nusja e parë e botës, emri i saj do të thoshte “Të gjitha dhuratat”, dhe kur përfundoi krijimi i saj, Zeusin e dërgoi tek Epimeteu, vëllai i Prometeut.

Edhe pse ishte paralajmëruar nga vëllai i tij, që të mos pranonte kurrë asgjë nga Zeusi, Epimeteusi e lejoi Pandorën të hynte në shtëpinë e tij. Ajo mbërriti në shtëpinë e tij, duke sjellë me vete një kavanoz, një dhuratë martese nga Zeusi, të cilën ai e kishte porositur të mos e hapte kurrë.

Por, kurioziteti për të zbuluar se çfarë ndodhej brenda kavanozit ishte tepër i fortë, ndaj Pandora e hapi atë, dhe pa dashje lëshoi ​​në botë të gjitha telashet e panjohura ndonjëherë nga njeriu si sëmundjet, grindjet dhe dëshpërimi, dhe kështu mori fund Epoka e Artë e Njeriut. Legjenda thotë se në kavanoz vetëm një gjë mbeti:Elpis, fryma e shpresës.

LEXO EDHE:  Nga origjina e pandemisë, tek shkollat, vaksinat dhe ajo çfarë na pret

Në kujtimin e mitit të Hesiodit, fjala e saktë që u përdor për kavanozin e fatit është “pitos”, që ishin kavanoza të mëdhenj që përdoreshin rëndom nga grekët e vjetër për të ruajtur gjëra të ndryshme, dhe që zakonisht groposeshin më pas nën tokë.

Rrëfimtarët e mitit të Pandorës, i mbetën besnikë këtij versioni për të paktën 2 mijëvjeçarë. Por në shekullin XVI Pas Krishtit, përkthyesit e historisë bënë një gabim gjatë përkthimit të fjalës “pitos”. Siç thonë burimet, ai që gaboi në përkthim ishte pikërisht humanisti i madh i shekullit XVI-të, Erazmi i Roterdamit.

Kur po përkthente historinë e Hesiodit mbi Pandorën në gjuhën latine, ai thuhet se përktheu e fjalën “pitos”, që do të thotë kavanoz, në “piksis”, një fjalë latine që do të thotë kuti ose arkivol. Një tjetër person, që bëri një gabim të ngjashëm në përkthim, ishte studiuesi italian Lilius Giraldus nga Ferrara në vitin 1580.

Interpretimi i elementit kryesor të tregimit, u fiksua më tej nga piktura e Pandorës e shekullit XIX e Dante Rosetit, që e paraqet vajzën në mënyrë dramatike duke mbajtur një kuti, e cila do të lëshonte të gjitha ligësitë e botës. Për fat të mirë, historia mbaron me Elpisin, që mbeti në fund të kavanozit.

Gabimi u kap më në fund nga studiuesit. Në fillimin e shekullit XX-të, gjuhëtarja dhe studiuesja britanike Xhejms Herrison, e vlerësoi si duhet peshën e këtij gabimit. Ajo madje do ta quante “plotësisht të keqkuptuar” mitin e Pandorës.

Sipas Herrison, një keqkuptim i tillë e nxori mitin nga konteksti i tij origjinal mbi zakonet e grekëve të lashtë, apo lidhjen e tij me festivalin e Antesterias, që mbahej çdo pranverë dhe që zgjaste deri në 3 ditë.

Dita e parë e këtij festivali, ishte i njohur si Pitogia, dhe atë ditë hapeshin arkat e verës të vulosura një vit më parë, me shpresën se vera do të ishte stazhonuar si duhet. Por, njerëzit besonin se me hapjen e kavanozave të verës, liroheshin edhe shpirtrat e nëntokës.

Të nesërmen, burrat kryenin një numër ritesh sic ishte përtypja e kullumbrive, për të mbrojtur veten nga shpirtrat e çliruar. Argumentet e Herrison, mbështeteshin nga pretendimet se Pandora ishte një përfaqësim i hershëm njerëzor i Gaias, ose vetë Tokës.

Në këtë kontekst, “pitos” e lidh figurën e saj me Tokën, dhe përdorimi i fjalëve si kuti dhe shportë, janë vendosur vetëm sipas rëndësinë kulturore të Pandorës si figurë. Një përfaqësim i tillë i Pandorës, mund të vërehet në pikturat me vazo të lashta greke, në të cilat ajo prezantohet si një statujë, e rrethuar nga hyjnitë e tjera, ose si një grua që del nga toka./Bota.al

Për të rejat më të fundit behuni pjesë e grupit tonë në facebook : City News Albania
KLIKO PER TE KOMENTUAR

Komentoni

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Blog

Ku është më e rrezikuar jeta në botë?

Publikuar

-

Nga

Një raport i OKB-së thekson, se më të varfrit dhe refugjatët janë edhe më të rrezikuarit nga katastrofat. Se si përballohet një katastrofë varet shumë nga kapacitetet e një shteti dhe shoqërie.

Pandemia e Coronës e ka rritur edhe më shumë gjendjen e rrezikshmërisë për migrantët. Ajo e ashpërson edhe më shumë jetesën e afër 80 milionë refugjatëve dhe të dëbuarve të prekur nga krizat dhe eksodi në të gjithë botën, që edhe pa pandeminë është e vështirë, thuhet në raportin e OKB-së për rreziqet për vitin 2020. Sidomos më të prekurit nga mbyllja e kufijve janë punëtorët sezonalë, shkruajnë autorët e studimit, që publikohet nga Aleanca “Zhvillimi ndihmon” e Universitetit Ruhr në Bochum.

Çdo vit ky raport publikon një listë ku janë renditur të gjitha vendet e botës në bazë të shkallës së rrezikshmërisë. Edhe këtë vit në krye qëndron shteti ishullor i Paqësorit, Vanuatu. Vendi i dytë më i rrezikuar në botë është Tonga, e ndjekur nga Antijet e Vogla. Vendet me rrezikun më të vogël statistikor janë si në vitin e kaluar Katari dhe shteti i BE, Malta. Gjermania bën pjesë tek 20 vendet më pak të rrezikuara. Këtu renditen kryesisht vendet europiane, por edhe shtete si Arabia Saudite dhe Egjipti.



Shtetet Ishullore të Paqësorit, si Tonga, Fidxhi apo Vanuatu janë të rrezikuara shumë nga katastrofat

LEXO EDHE:  Depresioni i Mëngjesit/ Pse zgjohemi shpesh të zymtë, dhe si ta kalojmë këtë gjendje

LEXO EDHE:  Si u ekzekutuan në Nurenberg kriminelët nazistë të luftës

Koncepti i rrezikshmërisë në raport merr në konsideratë si ekspozimin ndaj rrezikut, që do të thotë, se sa i rrezikuar është një rajon apo një vend nga disa katastrofa natyrore. Por nga ana tjetër shihet edhe aftësia e një shoqërie për të përballuar katatrofat. Kështu shtetet me një ekspozim të njëjtë ndaj rrezikut, mund të kenë renditje të ndryshme, për shkak të cilësisë së infrastrukturës publike, situatës së banimit mesatarisht, përgatitja në përballimin e katastrofave dhe sistemi shëndetësor. Shumë vende afrikane nuk marrin shumë pikë në këto kategori, ato janë të rrezikuara nga pozicioni gjeografik, por edhe nga mungesa e kapaciteteve.

Një ndikim të veçantë ka ndryshimi i klimës. Në studim thuhet, se kjo ka ndryshuar shpeshtësinë dhe intensitetin e stuhive, përmbytjeve apo thatësirës. Si pasojë rritet edhe presioni i migrimit. Kur dhe nëse një person e “bën hapin vendimtar” dhe braktis vendlindjen, kjo nuk varet vetëm nga faktorët e jashtëm. “Një rol të madh luajnë edhe faktorët socialë, mbrojtja nga komuniteti dhe situata individuale financiare.” Autorët e përpilimit të raportit botërore theksojnë përgjegjësinë e vendeve më të pasura që vetë emetojnë shumë gaz karbonik. Ato jo vetëm duhet të ofrojnë mjetet për t’u përshtatur me ndryshimet e klimës, por duhet të ofrojnë edhe pagesa kompensimi për dëmet e klimës të shkaktuara ndërkohë./ DW

LEXO TE PLOTE

Blog

Historia e kryqit, dhe kuptimet e tij të shumta përgjatë shekujve

Publikuar

-

Nga

Në vjeshtë, katolikët dhe disa kisha të tjera të krishtera festojnë Festën e Kryqit të Shenjtë. Gjatë festës, të krishterët përkujtojnë jetën e Jezu Krishtit, veçanërisht vdekjen e tij në kryq dhe Ringjalljen e tij të mëvonshme, duke besuar se kjo u ofron atyre premtimin e faljes dhe jetën e përjetshme.

Kjo festë i ka rrënjët në antikitetin e vonë, një periudhë kur kryqi u bë një pjesë e rëndësishme e artit dhe adhurimit të krishterë. Kryqi, dikur një formë e turpshme e ekzekutimit të kriminelëve, u shndërrua në një simbol dominues i Krishtit dhe Krishtërimit. Por nga ana tjetër, kryqi nganjëherë ka marrë edhe kuptime më të errëta si një simbol i përndjekjes, dhunës dhe madje edhe racizmit.

Kryqi i hershëm

Një murale e famshme e romakëve e fillimit të shekullit III-të, “grafito Alexamenos”, përshkruan dy figura njerëzore me kokën e një gomari, me krahët e shtrirë në një kryq në formë T-je, dhe me mbishkrimin “Aleksamenos adhuron Zotin e tij”.

Në atë kohë, Krishterimi ishte i jashtëligjshëm në Perandorinë Romake, dhe kritikohej nga disa si një fe për budallenjtë. Karikatura e “Aleksamenos”, ishte një përpjekje për të përshkruar Krishtin me kokën e një gomari dhe për të tallur Zotin e tij.

Por për të krishterët, kryqi kishte kuptim shumë të thellë. Ata e kuptuan se vdekja e Krishtit në kryq do të “përfundonte” me ringjalljen dhe ngjitjen në qiell tek Zoti 3 ditë më vonë. Kjo Ringjallje ishte një shenjë e “fitores” së Krishtit mbi mëkatin dhe vdekjen.

Besimtarët mund të merrnin pjesë në këtë fitore duke u pagëzuar, duke iu falur mëkatet e së shkuarës dhe duke “rilindur” në një jetë të re në komunitetin e krishterë, Kishën. Pra të krishterët, i referoheshin kryqit të Krishtit si “druri i jetës” dhe si “Kryqi fitimtar”.

Kryqi i vërtetë?

Në fillimin e shekullit IV, perandori romak Konstandini e legalizoi Krishtërimin. Ai autorizoi gërmimin e disa prej vendeve të shenjta ku kishte jetuar Krishti në atë që u quajt “Toka e Shenjtë”. Në atë kohë, ajo ishte pjesë e provincës romake të Sirisë Palestiniane, e kufizuar nga lumi Jordan në Lindje, Deti Mesdhe në Perëndim dhe Siria në Veri.

Në shekullin V, u përhap legjenda se gjatë atyre gërmimeve u zbuluan disa copa kryqesh nga nëna e Konstandinit, Helena. Besimtarët thanë se një mrekulli në formën e një shërimi të pashpjegueshëm ndodhi kur një grua e sëmurë u prek me njërën nga copat e kryqit, çka u cilësua si një  provë se ato ishin pjesë e kryqit ky u kryqëzua dikur Krishti.

Konstandini ndërtoi një kishë të madhe, Martirium, aty ku supozohej se ishte vendi i varrit të Jezuit. Një ditë në shtator iu përkushtua festimit të “Lartësimit të Kryqit”. Vetë “gjetja” e kryqit nga Helena u kremtua me një festë që kremtohej në muajin maj si “Shpikja e Kryqit”. Të dyja festat u festuan në Romë duke nisur nga shekulli i VII. Një pjesë e asaj që besohej të ishte kryqi i vërtetë u mbajt dhe u nderua të Premten e Madhe në Jeruzalem nga mesi i shekullit IV deri në pushtimin e tij nga një kalif mysliman në shekullin VII.

Përfaqësime të mëvonshme

Shuma kisha të krishtera u ndërtuan në Perandorinë Romake gjatë IV-V. Me mbështetjen financiare të perandorisë, këto godina të mëdha u zbukuruan me mozaikë të ndërlikuar që përshkruanin figura nga shkrimet e shenjta, veçanërisht të Krishtit dhe apostujve të tij.



Nga shekulli VI deri në Mesjetën e hershme, përfaqësimet artistike të Kryqëzimit u bënë më të zakonshme. Ndonjëherë Krishti përshkruhej i vetëm në kryq, ndoshta midis dy kriminelëve të tjerë të kryqëzuar me të. Më shpesh, Krishti në kryq është i rrethuar në të dyja anët nga figurat e Marias dhe apostullit Gjon.

LEXO EDHE:  Bëj mirë, ndjehu mirë!/ Ndihma spontane ndaj të tjerëve, përmirëson mirëqenien tënde fizike dhe psikologjike

LEXO EDHE:  Intervista/ Pse vaksina kundër koronavirusit, mund të jetë vite larg

Adhurimi publik i kryqit të Premten e Madhe, u bë gjithnjë e më i zakonshëm jashtë Tokës së Shenjtë, dhe ky ritual u vu re në Romë në shekullin VIII. Gjatë periudhës mesjetare, Krishti i kryqëzuar portretizohej zakonisht si një figurë e qetë. Përfaqësimi kishte tendencë të ndryshonte përgjatë shekujve, me Krishtin që përshkruhet edhe si një viktimë e torturuar.

Kuptime të ndryshme

Gjatë Reformimit, kishat protestante refuzuan përdorimin e kryqëzimit. Sipas këndvështrimit të tyre, ai ishte një “shpikje” njerëzore, që nuk përdorej shpesh nga kishat e para. Protestantët pretenduan se kryqëzimi ishte bërë objekt i nderimit idhujtar të katolikëve, ndaj ata përdorën versione të tjera të një kryqi të thjeshtë.

Paraqitjet e ndryshme të kryqit, shprehnin konflikte më të thella brenda Krishterimit perëndimor. Por edhe para këtij momenti, kryqi u përdor në një mënyrë përçarëse. Gjatë Mesjetës, kryqi u lidh me një seri luftërash fetare të zhvilluara nga Evropa e krishterë për të çliruar Tokën e Shenjtë nga pushtimi i sundimtarëve myslimanë.

Ata që vendosnin të shkonin dhe luftonin do të mbanin veshur një rrobë të veçantë, të shënuar me një kryq mbi rrobat e tyre të përditshme. Ata kishin “marrë kryqin”, ndaj u quajtën “kryqtarët”. Nga të gjitha Kryqëzatat, vetëm e para në fundin e shekullit XI-të e përmbushi vërtetë synimin e saj.

Këta kryqtarë e pushtuan Jeruzalemin pas një betejë të përgjakshme që nuk kurseu as gratë dhe fëmijët, në përpjekjen për ta spastruar qytetin nga “jo-besimtarët”. Por Kryqëzatat ndezën një valë aktive armiqësie ndaj hebrenjve evropianë, duke sjellë për shekuj me radhë shpërthime të dhunës kundër komuniteteve hebraike.

Në shekullin XIX-të, termi “kryqëzatë” i referohej më përgjithësisht çdo lloj lufte për një kauzë “të drejtë”, qoftë kjo fetare apo laike. Në atë kohë në SHBA, ky term u përdor për të përshkruar një numër aktivistësh fetaro-socialë. Për shembull, botuesi abolicionist Uilliam Garrison u quajt një “Kryqtar” për shkak të luftës së tij politike për t’i dhënë fund së keqes së skllavërisë.

Kryqi si simbol i racizmit

Më vonë kryqi u përdor nga aktivistët që demonstronin kundër përparimeve shoqërore. Për shembull, organizata e supermacistëve të bardhë Ku Klux Klan, si pjesë e fushatës së saj terroriste, do të digjte kryqe të thjeshtë prej druri para shtëpie të afro-amerikanëve, hebrenjve ose katolikëve.

Disa dekada më vonë, synimi i Adolf Hitlerit për ekspansionizmin e Gjermanisë dhe përndjekjen e hebrenjve, bazuar në besimin e tij tek epërsia e “racës ariane”, u kristalizua në simbolin e svastikës, kryqit të thyer. Fillimisht një simbol fetar me origjinë nga India , ai ishte përdorur për shekuj me radhë në ikonografinë e krishterë si një nga shumë shprehjet artistike të kryqit.

Edhe sot, gazeta e grupit KKK titullohet “Kryqtari”, dhe grupe të ndryshme supermacistësh të bardhë përdorin forma të kryqit si një simbol të agjendës së tyre. Festa e Kryqit të Shenjtë fokusohet në kuptimin e kryqit si një shenjë e fuqishme e dashurisë hyjnore dhe shpëtimit për të krishterët e hershëm. Por është tragjike që kryqi është përdorur gabimisht edhe si një simbol i gjallë i urrejtjes dhe intolerancës./ theconversation.com–Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

A ka një recetë për suksesin e demokracisë në një vend?

Publikuar

-

Nga

A ka një recetë për suksesin e demokracisë në një vend?

Nga Dalibor Rohac “American Interest”

Pas Luftës së Dytë Botërore, shumë intelektualë perëndimorë dyshuan nëse Gjermania mund të bëhej sërish një komb demokratik i civilizuar. Megjithatë, në më pak se një brez, gjermanët e arritën këtë gjë duke miratuar një kushtetutë federale, duke kufizuar me kujdes ata që ishin pranë “levave” të pushtetit, duke krijuar një mrekulli ekonomike, dhe duke nxjerrë para drejtësisë shumë (megjithëse jo të gjithë) prej bashkëpunëtorëve në mizoritë naziste.

Kur ra komunizmi në vitin 1989, pati më pak dyshime mbi të ardhmen e ndritur të Evropës Qendrore dhe Lindore post-komuniste. Në fakt, edhe perspektiva e anëtarësimit të mundshëm të Rusisë në NATO dhe Komunitetin Ekonomik Evropian, nuk u pa si tërësisht e pamundur.

Tridhjetë vjet më vonë, rezultatet janë të përziera. Disa vende, si Bjellorusia, mezi kanë ecur drejt demokracisë, lirisë së individit dhe sundimit të ligjit; ndërsa të tjerat, si Polonia dhe Hungaria, kanë bërë hapa prapa, pas një progresi të madh fillestar.

Shumica e vendeve, për shembull në mbarë Ballkanin, duken të bllokuara dhe në vendnumëro, me një demokraci të brishtë, të mbushur me patronazh dhe korrupsion dhe cinizëm në lidhje me besnikëritë e tyre gjeopolitike. Disa bëjnë përgjegjës për situatën një reagim të ashpër kundër “politikës së imitimit” që u përpoq ta shndërronte Evropën Qendrore dhe Lindore në një kopje të Perëndimit, pa pasur shumë vëmendje ndaj realiteteve lokale.

Por nëse Viktor Orban dhe të tjerët në rajon, janë produkte të një reagimi kundër përpjekjeve të ashpra për të krijuar institucione të ngjashme me Perëndimin, si shpjegohen shembujt edhe më të këqij të populizmit autoritar në vende që nuk u përballën kurrë me të njëjtin presion, si Bjellorusia, Serbia ose Moldavia?

Dhe çfarë ndodhi që disa nga “imituesit” më të etur, të tillë si vendet baltike ose Çekia, kurrë nuk kanë bërë ndonjë hap kuptimplotë pas në aspektin e demokracisë? Si për t’i komplikuar gjërat më tej, strategjitë e reformave në të gjithë vendet post-komuniste ndryshuan gramatikisht nga njëra-tjetra.

Një nga shembujt më shqetësues të prapambetjes demokratike sot, Hungaria, ndoqi një përzierje unike të reformave ekonomike. Qeveria i dha përparësi ristrukturimit dhe konsolidimit të sektorit financiar, mbi privatizimin e ndërmarrjeve të saj shtetërore, duke shmangur përçarjet sociale dhe periudhat e gjata të papunësisë në nivele tepër të larta.

Rreth 15 vjet më parë, Hungaria dukej si një histori suksesi, pasi kishte shënuar një progres të konsiderueshëm në të gjitha llojet e standardeve të demokracisë, sundimit të ligjit dhe cilësisë së institucioneve.

Sot, për Freedom House, Banka Botërore etj, Hungaria mbetet dukshëm pas Republikës Çeke, që nuk ka përjetuar një shkallë të ngjashme të “prapambetjes demokratike” apo të “zhdemokratizimit”,- pavarësisht nga dominimi edhe aty i politikës populiste vitet e fundit.

Shembulli kryesor i rënies së Hungarisë është gjyqësori.



Në vitet 1990, qeveria hungareze e izoloi me sukses gjyqësorin nga presionet politike, duke ndjekur rekomandimet nga autoritetet ndërkombëtare, duke ngritur një këshill të pavarur të gjyqësorit – një hap që nuk u ndërmor kurë nga Republika Çeke, ku qeveria mbajti të paktën zyrtarisht, një rol të caktuar në drejtimin dhe mbikëqyrjen e gjyqësorit.

LEXO EDHE:  Bëj mirë, ndjehu mirë!/ Ndihma spontane ndaj të tjerëve, përmirëson mirëqenien tënde fizike dhe psikologjike

LEXO EDHE:  Intervista/ Pse vaksina kundër koronavirusit, mund të jetë vite larg

Në vitet 1990, Gjykata Kushtetuese e Hungarisë konsiderohej si një nga më të fortat në botë.  Por duke mos i ngulitur parimeve e pavarësisë në praktikën ligjore hungareze dhe jetën politike, reformat e hershme çuan në një reagim dhe në fund në politizimin e plotë të gjykatave nën partinë qeverisëse FIDESZ.

Arsyeja për reagimin nuk ishte “imitimi”, por politika përmes së cilës praktikat më të mira perëndimore u importuan në Hungari. Partia e Punëtorëve të Hungarisë u shndërrua në një Parti Socialiste në emër demokratike, duke e pastruar veten nga të gjitha simbolizmat komuniste dhe totalitare, por duke mbajtur pjesën më të madhe të kuadrove të saj. Ajo ndërmori disa reforma në gjyqësor, që duruan disa kohë.

Ndërkohë komunistët çekë nuk hoqën dorë kurrë nga trashëgimia e tyre totalitare. Për pasojë mbeti në skajet e politikë ceke të pas vitit 1989, me pak ndikim në politikë, dhe akoma më pak në reformat e gjyqësorit. Një aksident tjetër pasues i historisë ishte ndarja e Çekosllovakisë.

Nacionalizmi sllovak, i fjetur nën komunizëm, u bë një fenomen domethënës në vitet 1990- 1991. Por vendimi i Vasllav Klaus dhe Vladimir Meçiar për t’i dhënë fund federatës Çekosllovake pas zgjedhjeve në 1992 nuk ishte në asnjë mënyrë i paracaktuar, dhe as u imponuar nga presioni i opinionit publik.

Një efekt i rëndësishëm që ndikoi në atë ndarje ishte nevoja që çekët të hartonin kushtetutën e tyre, që u frymëzua nga ajo e Gjermanisë. Një faktor i rëndësishëm nëpër këto aksidente të historisë ishte çështja e vazhdimësisë. Ndryshe nga Gjermania e pasluftës, argumente bindëse mund të bëhen për një farë shkalle të vazhdimësisë ligjore dhe politike në Evropën Qendrore dhe Lindore post-komuniste.

Megjithatë, të paktën në retrospektivë, duket se ndryshimi në paanshmërinë me të cilën elitat e vjetra komuniste rimorën pozitat e ndikimit dhe pushtetit brenda sistemit të ri ishin thelbësore për shqetësimet e ardhshme të vendeve post-komuniste.

Në shtetet baltike, ekzistenca kombëtare ishte e papajtueshme me çdo formë të vazhdimësisë me shtypjen sovjetike. Në anën tjetër të spektrit, pak ndryshime aktuale politike shoqëruan shkatërrimin zyrtar të regjimit komunist në Bjellorusi, Ukrainë apo në Gjeorgjinë e Eduard Shevernaxes.

Midis këtyre dy poleve, ka shkallë të ndryshme me të cilat komunistët e vjetër e ri-shpikën veten si liberalë pro-BE (si në Hungari), përvetësuan pasuri të mëdha gjatë fazave më të egra të privatizimit të ndërmarrjeve shtetërore (si në Sllovaki), apo u zhvendosën në periferinë e jetës ekonomike dhe politike.

A mund të ishin bërë gjërat ndryshe dhe më mirë, në vendet ku elitat komuniste vazhdoi të ushtrojë ndikimin e saj, mbase pas një ri-emërtimi? Ndërsa historia nuk lejon eksperimente të kontrolluara, përvoja e 30 viteve të kaluara sugjeron se ndarjet e pastra janë shpesh mënyra më e mirë për të rregulluar jo vetëm marrëdhëniet toksike, por edhe shoqëritë e qeverisura nga institucionet toksike./ Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE