Connect with Us

Jeta e panjohur e Sofokliut, mjeshtrit të tragjedive të lashta greke

Blog

Jeta e panjohur e Sofokliut, mjeshtrit të tragjedive të lashta greke

Publikuar

-

Sofokliu, ishte një dramaturg që jetoi në Greqinë e Lashtë gjatë shekullit V-të Para Krishtit. Ai është një nga 3 shkrimtarët grekë të tragjedisë (dy të tjerët janë Eskili dhe Euripidi), veprat e të cilëve kanë mbijetuar deri në ditët e sotme.

Ai shkroi në total 123 drama, nga të cilat vetëm 7 kanë mbijetuar të plota:”Ajaksi”, “Antigona”, “Gratë e Trakisë”, “Edipi Mbret”, “Elektra”, “Filoktetët” dhe “Edipi në Kolonë”. Si shumë emra të tjerë të lashtë grekë, emri “Sofokli” ka një kuptim të veçantë. Ai është një kombinim i dy fjalëve greke ‘sophos’ dhe ‘kleos’, që do të thotë përkatësisht “i mençur” dhe “i famshëm”.

Pra emri i këtij dramaturgu të lashtë grek, mund të përkthehet si “i famshëm për mençurinë”.

Për jetën e tij dihen pak gjëra, dhe shumë detaje kanë humbur përgjatë historisë. Për shembull thuhet që ai lindi disa vjet para Betejës së Maratonës (viti 490 Para Krishtit).

Viti i saktë i lindjes mbetet i panjohur, edhe pse janë sugjeruar vitet 497 ose 496. Sofokliu lindi në Kolonus Hipius, një zonë rurale në veri-perëndim të Athinës. Babai i tij Sofilusi, thuhet se ishte marangoz. Por burime të tjera pretendojnë se ai ishte një hekurpunues.

Gjithashtu, është sugjeruar se ai mund të ketë qenë një fisnik i pasur, që kishte skllevër marangozë dhe hekurupunues. Sidoqoftë e vërteta, familja e Sofokliut i kishte mjetet financiare për t’i siguruar atij një arsimim të mirë.

Edhe pse vlerësohet si dramaturg, ai ka pasur një jetë publike shumë aktive. Sipas disa dëshmive, kur ishte i ri Sofokliu shkëlqeu në sportin e mundjes dhe në muzikë. Në vitin 480, grekët mundën ushtrinë e madhe perse në Betejën e Salaminës. Gjatë festës së fitores, Sofokli u përzgjodh që të udhëhiqte korin.

Ne vitet 443-442 Para Krishtit, Sofokliu shërbeu si një nga hellenotamiae. Ky ishte një grup prej 10 arkëtarësh (një përfaqësues për secilin nga 10 fiset athinase), që administronin thesarin e Lidhjen Deliane. Dhe në vitet 441-440, ai u zgjodh si një nga dhjetë strategët (gjeneralët).

Në atë kohë, Athina ishte në luftë me qytet-shtetin e Samosit, dhe Sofokliu si gjeneral, do të kontribuonte në fitoren e Athinës. Sofokliu mund të ketë shërbyer si strateg edhe në 2 raste të tjera. Në vitin 413 Para Krishtit, kur ishte rreth 80 vjeç, ai u emërua si ‘provoulos’, një pozicion që u krijua në vijim të Ekspeditës Siçiliane, e cila u nis nga Athina gjatë Luftës së Peloponezit.

Sofokliu ishte një nga 10 komisionerët, të cilëve iu ngarkua detyra e organizimit të rimëkëmbjes së brendshme dhe financiare të qytet-shtetit pas asaj ekspedite katastrofike. Akti i fundit i njohur i Sofoklesit, ishte drejtimit i korit gjatë homazheve me rastin e vdekjes së Euripidit.

Në një moment, Sofokliu shërbeu edhe si prift i Halonit, dhe iu besua futja e statujës së Perëndisë Asklepius në Athinë. Pretendohet se kjo Perëndi i dha Sofokliut shëndet dhe energji në vitet e fundit të pleqërisë së tij. Ndërkohë, kanë mbijetuar edhe disa informacione të tjera rreth familjes së Sofokliut.

Ai kishte të paktën 2 djem, Iofoni, nëna e të cilit ishte një grua athinase me emrin Nikostrat, dhe Aristoni, nëna e të cilit ishte Teorisi nga Sikioni. Iofoni u bë i njohur si një poet tragjik, ndërsa Aristoni pati një djalë, të quajtur gjithashtu Sofokli, i cili u bë i famshëm për tragjeditë e tij.

Më vonë, Sofokliu i ri u përfshi në vënien në skenë të shfaqjeve të gjyshit të tij. Historiani grek Plutarku shkruan në librin e tij “Moralia” të shekullit I të Erës Sonë, mbi një konflikt familjar mes Sofokliu dhe djalit të tij Iofonit. Plutarku raporton se Sofokli u nxorr në gjyq nga Iofoni me akuzën e çmendurisë.

Sidoqoftë, Sofokli i moshuar e mbrojti shkëlqyer veten e tij, duke recituar me zë të lartë këngën hyrëse të korit në veprën e tij “Edipi në Kolonë”. Në fund të shfaqjes, “kënga ngjalli një admirim të atillë, saqë u duartrokit nga gjykata si të ishte në teatër, shoqëruar nga duartrokitjet dhe brohorimat e të pranishmëve”.

Po si vdiq Sofokliu? Ai mendohet se ka vdekur në vitin 406 ose 405 Para Krishtit, jo shumë kohë pas Euripidit. Mbi mënyrën e vdekjes së tij ka disa histori. Njëri prej tyre, pohon se dramaturgu vdiq pasi u mbyt aksidentalisht në një fucoi të madhe të mbushur me lëng rrushi.

Sipas varianteve të tjera, ai ndërroi jetë teksa po recitonte publikisht “Antigonën”, apo si rezultat i gëzimit të tepërt pas një fitore dramatike të Athinës. Gjithsesi, në kohën e vdekjes së Sofokliut, Athina ishte ende e angazhuar në Luftën e Peloponezit, dhe u sulmua nga Sparta.

Sipas legjendës, perëndia Dionis iu shfaq në mënyrë të përsëritur në ëndërr gjeneralit spartan që po sulmonte qytetin. Për pasojë, ai pranoi armëpushimin, në mënyrë që dramaturgu i famshëm të mund të varrosej në varrezat e familjes së tij jashtë qytetit.

LEXO EDHE:  Drogë në kufirin greko-shqiptar/Sekuestrohen 63 kg marijuanë

Sofokliu u adhurua si hero pas vdekjes së tij, dhe çdo vit në nderim të tij sakrifikoheshin kafshë. Sofokliu ishte jo vetëm një dramaturg i mirëfilltë, por edhe shumë popullor dhe i suksesshëm. Tragjedia e lashtë greke, i ka rrënjët në “këngët korale të kënduara për heronjtë dhe hyjnitë greke”.

Duke shtuar aktorët, grekët e lashtë i shndërruan këngët korale në një formë të re arti: tragjedinë. Besohet se ky ndryshim ndodhi gjatë shekullit të VI Para Krishtit, edhe pse vepra më e hershme tragjike që ka mbijetuar, “Persianët” e Eskilit, daton në vitin 472 Para Krishtit. Tragjedia e lashtë greke, nuk ishte vetëm një formë argëtimi, por edhe një mënyrë përmes së cilës mund të trajtoheshin çështjet politike dhe sociale të ditës.

Dhe kjo dëshmohet më së miri tek tragjeditë që shkroi Sofokliu. Gara midis dramaturgëve në Qytetin Dionisia përfshinte 3 të tillë, ku secili shkruante dhe vinte ne skenë 3 tragjedi, bazuar mbi një temë të vetme. Përveç 3 tragjedive, çdo dramaturgu i kërkohej të shkruante edhe një dramë satirë, një tragjikomedi që trajtonte me humor një personazh heroik.

Anëtarët e jurisë caktoheshin me short, dhe dramaturgu më i mirë fitonte një çmim. Duke pasur parasysh se Sofokliu shkroi 123 drama, mund të supozohet se ai mori pjesë në të paktën 30 konkurse të tilla. Thuhet se ai fitoi rreth 20 herë vendin e parë në Dionisia, me herën e parë në vitin 468 Para Krishtit, kur mundi Eskilin.

Edhe në garat ku nuk fitoi çmimin e parë, Sofokliu u rendit i dyti. Nga 7 dramat e mbijetuara deri në ditët tona, Edipi Mbret konsiderohet si vepra e tij më e mirë. Kjo tragjedi u shkrua rreth vitit 425 Para Krishtit, dhe u rendit e dyta në garën e dramaturgjisë në Qytetin Dionisia. Çmimin e parë, e mori atë vit nipi i Sofokliut, Filoklesi.

“Edipi Mbret” flet mbi personazhin mitik të Edipit, djalin e mbretit Laius të Tebës dhe gruas së tij, Jokasta. Sipas një profecie Edipi do të vriste të atin, dhe do të martohej me nënën e tij. Për të shmangur përmbushjen e saj, ai u braktis që foshnje në mal, që ta vrisnin kafshët e egra.

Por foshnja u shpëtua nga një bari, dhe u rrit në oborrin e mbretit Polib të Korintit dhe gruas së tij. Kur Edipi e dëgjoi profecinë, vendos të largohet nga Korinti, duke besuar se mbreti dhe mbretëresha ishin prindërit e tij të vërtetë. Rrugës ndesh rastësisht Laisuin të cilin e vret.

Më vonë, mbërrin në Tebë, e shpëton qytetin nga Sfinksi duke iu përgjigjur saktë enigmës së tij, dhe shpërblehet me fronin e mbretërisë, dhe bashkimin në martesë me Jokastën.

Të gjitha këto ndodhën në një kohë, kur Edipi nuk e dinte se po përmbushte në fakt profecinë e shkruar mbi të. Drama e Sofokliut nis pikërisht në atë moment, dhe fillon me Tebën e prekur nga një epidemi. Ajo u shkaktua nga Zotat, që u zemëruan nga vrasja e babait nga Edipi dhe martesa incestuoze me të ëmën.

Profeti i verbër, Tirezias, i thotë Edipit se është ai shkaktari i sëmundjes. Por mbreti nuk e kupton, duke besuar se Terezias po komploton kundër tij me Kreonin, vëllain e Jokastës, për ta rrëzuar nga froni. Ndërsa Edipi heton shkakun e murtajës, e vërteta zbulohet dalëngadalë. Në fillim, një ish-shërbëtor i Laiusit, i vetmi dëshmitar i mbijetuar i vrasjes, thirret nga Edipi.

Më pas, mbërrin një lajmëtar nga Korinti, që njofton për vdekjen e Polibit. Vetëm atëherë Edipi mëson se ai kishte qenë i birësuar nga mbreti dhe mbretëresha e Korintit.

Në diskutimet pasuese midis Edipit, Jokastës, shërbëtorit dhe të dërguarit, zbulohet e vërteta, pas së cilës Jokasta del nga skena. Pak më vonë, Edipi e kupton atë që po ndodhte, dhe del edhe ai nga skena. Nga kori, mësojmë se Jokasta kishte varur veten, ndërsa kur zbuloi trupin e saj Edipi e vetëverbua me spilat e fustanit të saj.

Fëmijët e Edipit dhe të Jokastës, lihen nën kujdestarinë e Kreonit, ndërsa mbreti dëbohet. Tematikat e trajtuara nga Sofokliu tek “Edipi Mbret”, vazhdojnë të jenë aktuale edhe sot. Teknika dramatike e përdorur, pra ndryshimi midis ndërgjegjes së audiencës mbi ngjarjet dhe ato të personazheve, përdoret akoma në kohët moderne, për të krijuar gjendjen e pezullimit. Çështjet e eksploruara tek kjo drama rezonojnë ende sot. Këtu përfshihet injoranca si një kufizim universal njerëzor, dhe pashmangshmëria e fatit. Pra edhe pse u shkruan më shumë se 2 mijë vjet më parë, dramat e Sofokliut mbeten edhe sot të rëndësishme, edhe pse specifikat mund të kenë ndryshuar. / ancient origins – bota.al

Për të rejat më të fundit behuni pjesë e grupit tonë në facebook : City News Albania
KLIKO PER TE KOMENTUAR

Komentoni

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Blog

Ku është më e rrezikuar jeta në botë?

Publikuar

-

Nga

Një raport i OKB-së thekson, se më të varfrit dhe refugjatët janë edhe më të rrezikuarit nga katastrofat. Se si përballohet një katastrofë varet shumë nga kapacitetet e një shteti dhe shoqërie.

Pandemia e Coronës e ka rritur edhe më shumë gjendjen e rrezikshmërisë për migrantët. Ajo e ashpërson edhe më shumë jetesën e afër 80 milionë refugjatëve dhe të dëbuarve të prekur nga krizat dhe eksodi në të gjithë botën, që edhe pa pandeminë është e vështirë, thuhet në raportin e OKB-së për rreziqet për vitin 2020. Sidomos më të prekurit nga mbyllja e kufijve janë punëtorët sezonalë, shkruajnë autorët e studimit, që publikohet nga Aleanca “Zhvillimi ndihmon” e Universitetit Ruhr në Bochum.

Çdo vit ky raport publikon një listë ku janë renditur të gjitha vendet e botës në bazë të shkallës së rrezikshmërisë. Edhe këtë vit në krye qëndron shteti ishullor i Paqësorit, Vanuatu. Vendi i dytë më i rrezikuar në botë është Tonga, e ndjekur nga Antijet e Vogla. Vendet me rrezikun më të vogël statistikor janë si në vitin e kaluar Katari dhe shteti i BE, Malta. Gjermania bën pjesë tek 20 vendet më pak të rrezikuara. Këtu renditen kryesisht vendet europiane, por edhe shtete si Arabia Saudite dhe Egjipti.



Shtetet Ishullore të Paqësorit, si Tonga, Fidxhi apo Vanuatu janë të rrezikuara shumë nga katastrofat

LEXO EDHE:  Goditet banda shqiptare e drogës në Greqi/ Tre në pranga dy në kërkim

LEXO EDHE:  3 kuintalë drogë me mushka drejt Greqisë/ Kapet i riu shqiptar, zhduken dy tjerët

Koncepti i rrezikshmërisë në raport merr në konsideratë si ekspozimin ndaj rrezikut, që do të thotë, se sa i rrezikuar është një rajon apo një vend nga disa katastrofa natyrore. Por nga ana tjetër shihet edhe aftësia e një shoqërie për të përballuar katatrofat. Kështu shtetet me një ekspozim të njëjtë ndaj rrezikut, mund të kenë renditje të ndryshme, për shkak të cilësisë së infrastrukturës publike, situatës së banimit mesatarisht, përgatitja në përballimin e katastrofave dhe sistemi shëndetësor. Shumë vende afrikane nuk marrin shumë pikë në këto kategori, ato janë të rrezikuara nga pozicioni gjeografik, por edhe nga mungesa e kapaciteteve.

Një ndikim të veçantë ka ndryshimi i klimës. Në studim thuhet, se kjo ka ndryshuar shpeshtësinë dhe intensitetin e stuhive, përmbytjeve apo thatësirës. Si pasojë rritet edhe presioni i migrimit. Kur dhe nëse një person e “bën hapin vendimtar” dhe braktis vendlindjen, kjo nuk varet vetëm nga faktorët e jashtëm. “Një rol të madh luajnë edhe faktorët socialë, mbrojtja nga komuniteti dhe situata individuale financiare.” Autorët e përpilimit të raportit botërore theksojnë përgjegjësinë e vendeve më të pasura që vetë emetojnë shumë gaz karbonik. Ato jo vetëm duhet të ofrojnë mjetet për t’u përshtatur me ndryshimet e klimës, por duhet të ofrojnë edhe pagesa kompensimi për dëmet e klimës të shkaktuara ndërkohë./ DW

LEXO TE PLOTE

Blog

Historia e kryqit, dhe kuptimet e tij të shumta përgjatë shekujve

Publikuar

-

Nga

Në vjeshtë, katolikët dhe disa kisha të tjera të krishtera festojnë Festën e Kryqit të Shenjtë. Gjatë festës, të krishterët përkujtojnë jetën e Jezu Krishtit, veçanërisht vdekjen e tij në kryq dhe Ringjalljen e tij të mëvonshme, duke besuar se kjo u ofron atyre premtimin e faljes dhe jetën e përjetshme.

Kjo festë i ka rrënjët në antikitetin e vonë, një periudhë kur kryqi u bë një pjesë e rëndësishme e artit dhe adhurimit të krishterë. Kryqi, dikur një formë e turpshme e ekzekutimit të kriminelëve, u shndërrua në një simbol dominues i Krishtit dhe Krishtërimit. Por nga ana tjetër, kryqi nganjëherë ka marrë edhe kuptime më të errëta si një simbol i përndjekjes, dhunës dhe madje edhe racizmit.

Kryqi i hershëm

Një murale e famshme e romakëve e fillimit të shekullit III-të, “grafito Alexamenos”, përshkruan dy figura njerëzore me kokën e një gomari, me krahët e shtrirë në një kryq në formë T-je, dhe me mbishkrimin “Aleksamenos adhuron Zotin e tij”.

Në atë kohë, Krishterimi ishte i jashtëligjshëm në Perandorinë Romake, dhe kritikohej nga disa si një fe për budallenjtë. Karikatura e “Aleksamenos”, ishte një përpjekje për të përshkruar Krishtin me kokën e një gomari dhe për të tallur Zotin e tij.

Por për të krishterët, kryqi kishte kuptim shumë të thellë. Ata e kuptuan se vdekja e Krishtit në kryq do të “përfundonte” me ringjalljen dhe ngjitjen në qiell tek Zoti 3 ditë më vonë. Kjo Ringjallje ishte një shenjë e “fitores” së Krishtit mbi mëkatin dhe vdekjen.

Besimtarët mund të merrnin pjesë në këtë fitore duke u pagëzuar, duke iu falur mëkatet e së shkuarës dhe duke “rilindur” në një jetë të re në komunitetin e krishterë, Kishën. Pra të krishterët, i referoheshin kryqit të Krishtit si “druri i jetës” dhe si “Kryqi fitimtar”.

Kryqi i vërtetë?

Në fillimin e shekullit IV, perandori romak Konstandini e legalizoi Krishtërimin. Ai autorizoi gërmimin e disa prej vendeve të shenjta ku kishte jetuar Krishti në atë që u quajt “Toka e Shenjtë”. Në atë kohë, ajo ishte pjesë e provincës romake të Sirisë Palestiniane, e kufizuar nga lumi Jordan në Lindje, Deti Mesdhe në Perëndim dhe Siria në Veri.

Në shekullin V, u përhap legjenda se gjatë atyre gërmimeve u zbuluan disa copa kryqesh nga nëna e Konstandinit, Helena. Besimtarët thanë se një mrekulli në formën e një shërimi të pashpjegueshëm ndodhi kur një grua e sëmurë u prek me njërën nga copat e kryqit, çka u cilësua si një  provë se ato ishin pjesë e kryqit ky u kryqëzua dikur Krishti.

Konstandini ndërtoi një kishë të madhe, Martirium, aty ku supozohej se ishte vendi i varrit të Jezuit. Një ditë në shtator iu përkushtua festimit të “Lartësimit të Kryqit”. Vetë “gjetja” e kryqit nga Helena u kremtua me një festë që kremtohej në muajin maj si “Shpikja e Kryqit”. Të dyja festat u festuan në Romë duke nisur nga shekulli i VII. Një pjesë e asaj që besohej të ishte kryqi i vërtetë u mbajt dhe u nderua të Premten e Madhe në Jeruzalem nga mesi i shekullit IV deri në pushtimin e tij nga një kalif mysliman në shekullin VII.

Përfaqësime të mëvonshme

Shuma kisha të krishtera u ndërtuan në Perandorinë Romake gjatë IV-V. Me mbështetjen financiare të perandorisë, këto godina të mëdha u zbukuruan me mozaikë të ndërlikuar që përshkruanin figura nga shkrimet e shenjta, veçanërisht të Krishtit dhe apostujve të tij.



Nga shekulli VI deri në Mesjetën e hershme, përfaqësimet artistike të Kryqëzimit u bënë më të zakonshme. Ndonjëherë Krishti përshkruhej i vetëm në kryq, ndoshta midis dy kriminelëve të tjerë të kryqëzuar me të. Më shpesh, Krishti në kryq është i rrethuar në të dyja anët nga figurat e Marias dhe apostullit Gjon.

LEXO EDHE:  Si do të zgjidhet problemi me azilkërkuesit në Greqi?

LEXO EDHE:  Greqia mbyll kufirin me Shqipërinë për dy ditë

Adhurimi publik i kryqit të Premten e Madhe, u bë gjithnjë e më i zakonshëm jashtë Tokës së Shenjtë, dhe ky ritual u vu re në Romë në shekullin VIII. Gjatë periudhës mesjetare, Krishti i kryqëzuar portretizohej zakonisht si një figurë e qetë. Përfaqësimi kishte tendencë të ndryshonte përgjatë shekujve, me Krishtin që përshkruhet edhe si një viktimë e torturuar.

Kuptime të ndryshme

Gjatë Reformimit, kishat protestante refuzuan përdorimin e kryqëzimit. Sipas këndvështrimit të tyre, ai ishte një “shpikje” njerëzore, që nuk përdorej shpesh nga kishat e para. Protestantët pretenduan se kryqëzimi ishte bërë objekt i nderimit idhujtar të katolikëve, ndaj ata përdorën versione të tjera të një kryqi të thjeshtë.

Paraqitjet e ndryshme të kryqit, shprehnin konflikte më të thella brenda Krishterimit perëndimor. Por edhe para këtij momenti, kryqi u përdor në një mënyrë përçarëse. Gjatë Mesjetës, kryqi u lidh me një seri luftërash fetare të zhvilluara nga Evropa e krishterë për të çliruar Tokën e Shenjtë nga pushtimi i sundimtarëve myslimanë.

Ata që vendosnin të shkonin dhe luftonin do të mbanin veshur një rrobë të veçantë, të shënuar me një kryq mbi rrobat e tyre të përditshme. Ata kishin “marrë kryqin”, ndaj u quajtën “kryqtarët”. Nga të gjitha Kryqëzatat, vetëm e para në fundin e shekullit XI-të e përmbushi vërtetë synimin e saj.

Këta kryqtarë e pushtuan Jeruzalemin pas një betejë të përgjakshme që nuk kurseu as gratë dhe fëmijët, në përpjekjen për ta spastruar qytetin nga “jo-besimtarët”. Por Kryqëzatat ndezën një valë aktive armiqësie ndaj hebrenjve evropianë, duke sjellë për shekuj me radhë shpërthime të dhunës kundër komuniteteve hebraike.

Në shekullin XIX-të, termi “kryqëzatë” i referohej më përgjithësisht çdo lloj lufte për një kauzë “të drejtë”, qoftë kjo fetare apo laike. Në atë kohë në SHBA, ky term u përdor për të përshkruar një numër aktivistësh fetaro-socialë. Për shembull, botuesi abolicionist Uilliam Garrison u quajt një “Kryqtar” për shkak të luftës së tij politike për t’i dhënë fund së keqes së skllavërisë.

Kryqi si simbol i racizmit

Më vonë kryqi u përdor nga aktivistët që demonstronin kundër përparimeve shoqërore. Për shembull, organizata e supermacistëve të bardhë Ku Klux Klan, si pjesë e fushatës së saj terroriste, do të digjte kryqe të thjeshtë prej druri para shtëpie të afro-amerikanëve, hebrenjve ose katolikëve.

Disa dekada më vonë, synimi i Adolf Hitlerit për ekspansionizmin e Gjermanisë dhe përndjekjen e hebrenjve, bazuar në besimin e tij tek epërsia e “racës ariane”, u kristalizua në simbolin e svastikës, kryqit të thyer. Fillimisht një simbol fetar me origjinë nga India , ai ishte përdorur për shekuj me radhë në ikonografinë e krishterë si një nga shumë shprehjet artistike të kryqit.

Edhe sot, gazeta e grupit KKK titullohet “Kryqtari”, dhe grupe të ndryshme supermacistësh të bardhë përdorin forma të kryqit si një simbol të agjendës së tyre. Festa e Kryqit të Shenjtë fokusohet në kuptimin e kryqit si një shenjë e fuqishme e dashurisë hyjnore dhe shpëtimit për të krishterët e hershëm. Por është tragjike që kryqi është përdorur gabimisht edhe si një simbol i gjallë i urrejtjes dhe intolerancës./ theconversation.com–Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

A ka një recetë për suksesin e demokracisë në një vend?

Publikuar

-

Nga

A ka një recetë për suksesin e demokracisë në një vend?

Nga Dalibor Rohac “American Interest”

Pas Luftës së Dytë Botërore, shumë intelektualë perëndimorë dyshuan nëse Gjermania mund të bëhej sërish një komb demokratik i civilizuar. Megjithatë, në më pak se një brez, gjermanët e arritën këtë gjë duke miratuar një kushtetutë federale, duke kufizuar me kujdes ata që ishin pranë “levave” të pushtetit, duke krijuar një mrekulli ekonomike, dhe duke nxjerrë para drejtësisë shumë (megjithëse jo të gjithë) prej bashkëpunëtorëve në mizoritë naziste.

Kur ra komunizmi në vitin 1989, pati më pak dyshime mbi të ardhmen e ndritur të Evropës Qendrore dhe Lindore post-komuniste. Në fakt, edhe perspektiva e anëtarësimit të mundshëm të Rusisë në NATO dhe Komunitetin Ekonomik Evropian, nuk u pa si tërësisht e pamundur.

Tridhjetë vjet më vonë, rezultatet janë të përziera. Disa vende, si Bjellorusia, mezi kanë ecur drejt demokracisë, lirisë së individit dhe sundimit të ligjit; ndërsa të tjerat, si Polonia dhe Hungaria, kanë bërë hapa prapa, pas një progresi të madh fillestar.

Shumica e vendeve, për shembull në mbarë Ballkanin, duken të bllokuara dhe në vendnumëro, me një demokraci të brishtë, të mbushur me patronazh dhe korrupsion dhe cinizëm në lidhje me besnikëritë e tyre gjeopolitike. Disa bëjnë përgjegjës për situatën një reagim të ashpër kundër “politikës së imitimit” që u përpoq ta shndërronte Evropën Qendrore dhe Lindore në një kopje të Perëndimit, pa pasur shumë vëmendje ndaj realiteteve lokale.

Por nëse Viktor Orban dhe të tjerët në rajon, janë produkte të një reagimi kundër përpjekjeve të ashpra për të krijuar institucione të ngjashme me Perëndimin, si shpjegohen shembujt edhe më të këqij të populizmit autoritar në vende që nuk u përballën kurrë me të njëjtin presion, si Bjellorusia, Serbia ose Moldavia?

Dhe çfarë ndodhi që disa nga “imituesit” më të etur, të tillë si vendet baltike ose Çekia, kurrë nuk kanë bërë ndonjë hap kuptimplotë pas në aspektin e demokracisë? Si për t’i komplikuar gjërat më tej, strategjitë e reformave në të gjithë vendet post-komuniste ndryshuan gramatikisht nga njëra-tjetra.

Një nga shembujt më shqetësues të prapambetjes demokratike sot, Hungaria, ndoqi një përzierje unike të reformave ekonomike. Qeveria i dha përparësi ristrukturimit dhe konsolidimit të sektorit financiar, mbi privatizimin e ndërmarrjeve të saj shtetërore, duke shmangur përçarjet sociale dhe periudhat e gjata të papunësisë në nivele tepër të larta.

Rreth 15 vjet më parë, Hungaria dukej si një histori suksesi, pasi kishte shënuar një progres të konsiderueshëm në të gjitha llojet e standardeve të demokracisë, sundimit të ligjit dhe cilësisë së institucioneve.

Sot, për Freedom House, Banka Botërore etj, Hungaria mbetet dukshëm pas Republikës Çeke, që nuk ka përjetuar një shkallë të ngjashme të “prapambetjes demokratike” apo të “zhdemokratizimit”,- pavarësisht nga dominimi edhe aty i politikës populiste vitet e fundit.

Shembulli kryesor i rënies së Hungarisë është gjyqësori.



Në vitet 1990, qeveria hungareze e izoloi me sukses gjyqësorin nga presionet politike, duke ndjekur rekomandimet nga autoritetet ndërkombëtare, duke ngritur një këshill të pavarur të gjyqësorit – një hap që nuk u ndërmor kurë nga Republika Çeke, ku qeveria mbajti të paktën zyrtarisht, një rol të caktuar në drejtimin dhe mbikëqyrjen e gjyqësorit.

LEXO EDHE:  Si do të zgjidhet problemi me azilkërkuesit në Greqi?

LEXO EDHE:  3 kuintalë drogë me mushka drejt Greqisë/ Kapet i riu shqiptar, zhduken dy tjerët

Në vitet 1990, Gjykata Kushtetuese e Hungarisë konsiderohej si një nga më të fortat në botë.  Por duke mos i ngulitur parimeve e pavarësisë në praktikën ligjore hungareze dhe jetën politike, reformat e hershme çuan në një reagim dhe në fund në politizimin e plotë të gjykatave nën partinë qeverisëse FIDESZ.

Arsyeja për reagimin nuk ishte “imitimi”, por politika përmes së cilës praktikat më të mira perëndimore u importuan në Hungari. Partia e Punëtorëve të Hungarisë u shndërrua në një Parti Socialiste në emër demokratike, duke e pastruar veten nga të gjitha simbolizmat komuniste dhe totalitare, por duke mbajtur pjesën më të madhe të kuadrove të saj. Ajo ndërmori disa reforma në gjyqësor, që duruan disa kohë.

Ndërkohë komunistët çekë nuk hoqën dorë kurrë nga trashëgimia e tyre totalitare. Për pasojë mbeti në skajet e politikë ceke të pas vitit 1989, me pak ndikim në politikë, dhe akoma më pak në reformat e gjyqësorit. Një aksident tjetër pasues i historisë ishte ndarja e Çekosllovakisë.

Nacionalizmi sllovak, i fjetur nën komunizëm, u bë një fenomen domethënës në vitet 1990- 1991. Por vendimi i Vasllav Klaus dhe Vladimir Meçiar për t’i dhënë fund federatës Çekosllovake pas zgjedhjeve në 1992 nuk ishte në asnjë mënyrë i paracaktuar, dhe as u imponuar nga presioni i opinionit publik.

Një efekt i rëndësishëm që ndikoi në atë ndarje ishte nevoja që çekët të hartonin kushtetutën e tyre, që u frymëzua nga ajo e Gjermanisë. Një faktor i rëndësishëm nëpër këto aksidente të historisë ishte çështja e vazhdimësisë. Ndryshe nga Gjermania e pasluftës, argumente bindëse mund të bëhen për një farë shkalle të vazhdimësisë ligjore dhe politike në Evropën Qendrore dhe Lindore post-komuniste.

Megjithatë, të paktën në retrospektivë, duket se ndryshimi në paanshmërinë me të cilën elitat e vjetra komuniste rimorën pozitat e ndikimit dhe pushtetit brenda sistemit të ri ishin thelbësore për shqetësimet e ardhshme të vendeve post-komuniste.

Në shtetet baltike, ekzistenca kombëtare ishte e papajtueshme me çdo formë të vazhdimësisë me shtypjen sovjetike. Në anën tjetër të spektrit, pak ndryshime aktuale politike shoqëruan shkatërrimin zyrtar të regjimit komunist në Bjellorusi, Ukrainë apo në Gjeorgjinë e Eduard Shevernaxes.

Midis këtyre dy poleve, ka shkallë të ndryshme me të cilat komunistët e vjetër e ri-shpikën veten si liberalë pro-BE (si në Hungari), përvetësuan pasuri të mëdha gjatë fazave më të egra të privatizimit të ndërmarrjeve shtetërore (si në Sllovaki), apo u zhvendosën në periferinë e jetës ekonomike dhe politike.

A mund të ishin bërë gjërat ndryshe dhe më mirë, në vendet ku elitat komuniste vazhdoi të ushtrojë ndikimin e saj, mbase pas një ri-emërtimi? Ndërsa historia nuk lejon eksperimente të kontrolluara, përvoja e 30 viteve të kaluara sugjeron se ndarjet e pastra janë shpesh mënyra më e mirë për të rregulluar jo vetëm marrëdhëniet toksike, por edhe shoqëritë e qeverisura nga institucionet toksike./ Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE