Connect with Us

Mbani hapur kufijtë, për të ndihmuar vendet e varfra

Blog

Mbani hapur kufijtë, për të ndihmuar vendet e varfra

Publikuar

-

Mbani hapur kufijtë, për të ndihmuar vendet e varfra

Nga Pinelopi Goldberg “Project Syndicate”

* Deri kohët e fundit, ne përballeshim rregullisht me imazhet e emigrantëve të mbytur që lundronin në ujërat që ndanin vendet e varfra nga ato më të pasura, nga lumi Rio Grande deri në Detin Mesdhe.

Dhe ndonëse sot në lajme dominon Covid-19, pasojat ekonomike të pandemisë, ka të ngjarë të përkeqësojnë pabarazitë globale që e shkaktojnë migracionin. Shumë vende në zhvillim, e kanë përballur deri tani relativisht mirë pandeminë në aspektin e shëndetit publik.

Por ato nuk mund të shmangin dot pasojat e saj negative ekonomike. Më shumë se kurrë më parë, vendet e varfra kanë nevojë për mbështetjen dhe bashkëpunimin e ekonomive të përparuara. Por bota e zhvilluar, e sikletosur nga problemet e veta, po mbyllet në vetvete. Dhe shembuj për këtë janë të shumtë.

Në Shtetet e Bashkuara, administrata aktuale pezulloi së fundmi vizat e reja H-1B për punëtorët e huaj të kualifikuar deri në fund të këtij viti. Ndërkohë, politikë-bërësit në Bashkimit Evropian, u mburrën se paketa ambicioze e stimulit financiar kundër krizës së shkaktuar nga Covid-19, është në përputhje me një vizion ekonomik përparimtar të Evropës.

Por ajo përfshin taksat e karbonit, që do të jenë progresive, duke vendosur një barrë disproporcionale mbi vendet në zhvillim me standarde më të ulëta mjedisore. Një nga mënyrat më të mira që ekonomitë e përparuara të ndihmojnë vendet e varfra, është mbajtja hapur e kufijve të tyre.

Në një periudhë afatshkurtër, rreziqet e shëndetit publik mund të kërkojnë masa drakoniane për të parandaluar depërtimin e koronavirusit në një vend nga jashtë. Por në planin afatgjatë, vendet e zhvilluara duhet të dekurajojnë kufizimet në tregti dhe emigrim, dhe të inkurajojnë fluksin e kapitalit në ekonomitë që u duhen më shumë atyre.

Por pse duhet të ndihmojnë vendet e pasura ato më të varfra? Pse nuk duhet që ato të vendosin në plan të parë interesat e tyre, sidomos duke pasur parasysh sfidat e brendshme me të cilat përballen aktualisht? Në pamje të parë, ekonomia e librave shkollorë, duket se e jep përgjigjen:synimi i tregtisë nuk është të ndihmosh partnerin tënd tregtar, por veten.

Kur vendet specializohen në atë që bëjnë më mirë, ato prodhojnë më me efikasitet, duke sjellë rritje të prodhimit, më shumë larmi, cilësi më të mirë, dhe çmime më të ulëta. Të gjitha vendet fitojnë. Tregtia nuk është një lojë me shumën zero. Dhe një logjikë e ngjashme vlen edhe për emigracionin.

Dekadat e hiper-globalizmit, kanë bërë që ekonomitë e përparuara të jenë shumë efikase, por hapja ndaj emigracionit, ka shkaktuar gjithashtu edhe probleme. Disa analistë thonë tani, se përfitimet në rritje që ekonomitë e përparuara mund të arrijnë duke u integruar më tej me vendet në zhvillim, nuk ia vlejnë për shkak të kostove të mëdha që i shoqërojnë, dhe duke pasur parasysh dështimet e kaluara të politikë-bërësve për të adresuar këtë problematikë.

Ndërkohë, në vendet në zhvillim, rritja ekonomike dhe efikasiteti mbeten kërkesa të rëndësishme për uljen e varfërisë. Në një studim të kohëve të fundit, ku kam qenë bashkë-autore, tregohet se asgjë nuk kontribuon më shumë në uljen e qëndrueshme të varfërisë sesa tregtia, sidomos kur ajo zhvillohet me vendet më të pasura.

Ka edhe disa arsye të tjera, se përse ekonomitë e përparuara kanë interes të ndihmojnë vendet në zhvillim. Së pari, pabarazitë e tanishme demografike dhe pasurore midis rajoneve të pasura dhe të varfra, janë problematike në planin afatgjatë.

Mosha mesatare në Afrikë është 18-vjeç; në Evropë është 42-vjeç, dhe në Amerikën e Veriut 35-vjeç. Popullsia e Afrikës po rritet me 2.5 për qind në vit, gjë që do të thotë se ajo do të dyfishohet deri në vitin 2050. Rritja vjetore e popullsisë në Evropë dhe Amerikën e Veriut, është përkatësisht 0.06 dhe 0.6 për qind.

LEXO EDHE:  Mos e harroni, Fidel Kastro ishte një përbindësh

Dhe PBB-ja mesatare nominale mesatare për frymë në Afrikë në vitin 2019 ishte rreth 1900 dollarë, krahasuar me 29.000 dollarë në Evropë, dhe 49.000 dollarë në Amerikën e Veriut. Por pabarazia e madhe nuk është ndonjë gjë e re. Por në botën e sotme gjithnjë e më të ndërlidhur, të varfrit kanë si kurrë më parë qasje në informacion.

Pavarësisht se sa të larta po i ndërton muret e saj bota e pasur, dhe sa emigrantë që mbyten në det është e gatshme të tolerojë, njerëzit e dëshpëruar do të vazhdojnë të kërkojnë një jetë më të mirë. Ndihma për vendet e varfra për të dalë nga varfëria, është rruga më e mirë për ta lehtësuar këtë presion.

Së dyti, siç e theksuan Monteskje dhe Adam Smith në shekullin XVIII, tregtia dhe paqja e forcojnë njëra-tjetrën. Në shekullin XX, krijimi i Komunitetit Evropian të Qymyrit dhe Çelikut, dhe më pas i BE-së, e forcoi demokracinë dhe paqen në Evropë, po aq sa nxiti edhe zhvillimin ekonomik.

Promovimi i tregtisë me vendet në zhvillim, mund të mos i bëjë ekonomitë e përparuara shumë më efikase. Por ajo do të ndihmojë në ruajtjen e paqes dhe stabilitetit, ndoshta arritja e tyre më e çmuar gjatë 70 viteve të fundit.

Së treti, ekonomitë e përparuara përfitojnë nga hapja në mënyra të tjera, përveç fitimeve në rritje të efikasitetit. Për shembull, modeli ekonomik i bazuar kryesisht tek eksportet në Gjermani, varet nga fuqia blerëse në pjesën tjetër të botës.

Me Afrikën që parashikohet të përbëjë më shumë se çerekun e popullsisë së botës deri në vitin 2050, rritja e fuqisë blerëse e qytetarëve të saj, është e mirë jo vetëm për kontinentin, por edhe për Gjermaninë dhe ekonomitë e tjera perëndimore.

Ngjashëm, nuk është e qartë nëse dinamizmi dhe inovacioni i Amerikës do të ishin të mundshme pa emigracionin. Rreth një e katërta e të gjitha kompanive të teknologjisë dhe inxhinierisë amerikane të krijuara midis viteve 2006- 2012, kishin të paktën një nga bashkë-themeluesit emigrant.

Ndërsa emigrantët në SHBA, kanë thuajse 2 herë më shumë të ngjarë të bëhen sipërmarrës sesa qytetarët me origjinë vendase. Shumë vende të tjera, shfaqin një model të ngjashëm. Së fundmi, shumë njerëz në ekonomitë e zhvilluara dëshirojnë të shohin një botë më të drejtë, më të barabartë, në të cilën fati i një personi të mos përcaktohet nga vendi ku ka lindur, ashtu si nuk duhet të përcaktohet nga gjinia, raca, feja, përkatësia etnike apo orientimi seksual.

Ata që përpiqen të ndërtojnë një botë më të mirë, prandaj duhet ta bëjnë një prioritet mbështetjen e të varfërve kudo, dhe jo vetëm të disavantazhuarve brenda vendit të tyre. Dhe nuk ka mënyrë më efektive për t’i ndihmuar ata, sesa mbajtja hapur e kufijve.

Shënim: Pinelopi Goldberg, ish-ekonomiste e Grupit të Bankës Botërore, është profesoreshë e ekonomisë në Universitetin e Jeilit, SHBA./ Përshtatur nga CNA.al

Për të rejat më të fundit behuni pjesë e grupit tonë në facebook : City News Albania
KLIKO PER TE KOMENTUAR

Komentoni

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Blog

Ku është më e rrezikuar jeta në botë?

Publikuar

-

Nga

Një raport i OKB-së thekson, se më të varfrit dhe refugjatët janë edhe më të rrezikuarit nga katastrofat. Se si përballohet një katastrofë varet shumë nga kapacitetet e një shteti dhe shoqërie.

Pandemia e Coronës e ka rritur edhe më shumë gjendjen e rrezikshmërisë për migrantët. Ajo e ashpërson edhe më shumë jetesën e afër 80 milionë refugjatëve dhe të dëbuarve të prekur nga krizat dhe eksodi në të gjithë botën, që edhe pa pandeminë është e vështirë, thuhet në raportin e OKB-së për rreziqet për vitin 2020. Sidomos më të prekurit nga mbyllja e kufijve janë punëtorët sezonalë, shkruajnë autorët e studimit, që publikohet nga Aleanca “Zhvillimi ndihmon” e Universitetit Ruhr në Bochum.

Çdo vit ky raport publikon një listë ku janë renditur të gjitha vendet e botës në bazë të shkallës së rrezikshmërisë. Edhe këtë vit në krye qëndron shteti ishullor i Paqësorit, Vanuatu. Vendi i dytë më i rrezikuar në botë është Tonga, e ndjekur nga Antijet e Vogla. Vendet me rrezikun më të vogël statistikor janë si në vitin e kaluar Katari dhe shteti i BE, Malta. Gjermania bën pjesë tek 20 vendet më pak të rrezikuara. Këtu renditen kryesisht vendet europiane, por edhe shtete si Arabia Saudite dhe Egjipti.



Shtetet Ishullore të Paqësorit, si Tonga, Fidxhi apo Vanuatu janë të rrezikuara shumë nga katastrofat

LEXO EDHE:  Cili është kuptimi i shikimit të një fëmije në ëndërr?/ 20 skenarët e ndryshëm

LEXO EDHE:  Një “vrasës” në krye të bashkisë së Tiranës/ Si u bë milioner kryebashkiaku që shiste fiq

Koncepti i rrezikshmërisë në raport merr në konsideratë si ekspozimin ndaj rrezikut, që do të thotë, se sa i rrezikuar është një rajon apo një vend nga disa katastrofa natyrore. Por nga ana tjetër shihet edhe aftësia e një shoqërie për të përballuar katatrofat. Kështu shtetet me një ekspozim të njëjtë ndaj rrezikut, mund të kenë renditje të ndryshme, për shkak të cilësisë së infrastrukturës publike, situatës së banimit mesatarisht, përgatitja në përballimin e katastrofave dhe sistemi shëndetësor. Shumë vende afrikane nuk marrin shumë pikë në këto kategori, ato janë të rrezikuara nga pozicioni gjeografik, por edhe nga mungesa e kapaciteteve.

Një ndikim të veçantë ka ndryshimi i klimës. Në studim thuhet, se kjo ka ndryshuar shpeshtësinë dhe intensitetin e stuhive, përmbytjeve apo thatësirës. Si pasojë rritet edhe presioni i migrimit. Kur dhe nëse një person e “bën hapin vendimtar” dhe braktis vendlindjen, kjo nuk varet vetëm nga faktorët e jashtëm. “Një rol të madh luajnë edhe faktorët socialë, mbrojtja nga komuniteti dhe situata individuale financiare.” Autorët e përpilimit të raportit botërore theksojnë përgjegjësinë e vendeve më të pasura që vetë emetojnë shumë gaz karbonik. Ato jo vetëm duhet të ofrojnë mjetet për t’u përshtatur me ndryshimet e klimës, por duhet të ofrojnë edhe pagesa kompensimi për dëmet e klimës të shkaktuara ndërkohë./ DW

LEXO TE PLOTE

Blog

Historia e kryqit, dhe kuptimet e tij të shumta përgjatë shekujve

Publikuar

-

Nga

Në vjeshtë, katolikët dhe disa kisha të tjera të krishtera festojnë Festën e Kryqit të Shenjtë. Gjatë festës, të krishterët përkujtojnë jetën e Jezu Krishtit, veçanërisht vdekjen e tij në kryq dhe Ringjalljen e tij të mëvonshme, duke besuar se kjo u ofron atyre premtimin e faljes dhe jetën e përjetshme.

Kjo festë i ka rrënjët në antikitetin e vonë, një periudhë kur kryqi u bë një pjesë e rëndësishme e artit dhe adhurimit të krishterë. Kryqi, dikur një formë e turpshme e ekzekutimit të kriminelëve, u shndërrua në një simbol dominues i Krishtit dhe Krishtërimit. Por nga ana tjetër, kryqi nganjëherë ka marrë edhe kuptime më të errëta si një simbol i përndjekjes, dhunës dhe madje edhe racizmit.

Kryqi i hershëm

Një murale e famshme e romakëve e fillimit të shekullit III-të, “grafito Alexamenos”, përshkruan dy figura njerëzore me kokën e një gomari, me krahët e shtrirë në një kryq në formë T-je, dhe me mbishkrimin “Aleksamenos adhuron Zotin e tij”.

Në atë kohë, Krishterimi ishte i jashtëligjshëm në Perandorinë Romake, dhe kritikohej nga disa si një fe për budallenjtë. Karikatura e “Aleksamenos”, ishte një përpjekje për të përshkruar Krishtin me kokën e një gomari dhe për të tallur Zotin e tij.

Por për të krishterët, kryqi kishte kuptim shumë të thellë. Ata e kuptuan se vdekja e Krishtit në kryq do të “përfundonte” me ringjalljen dhe ngjitjen në qiell tek Zoti 3 ditë më vonë. Kjo Ringjallje ishte një shenjë e “fitores” së Krishtit mbi mëkatin dhe vdekjen.

Besimtarët mund të merrnin pjesë në këtë fitore duke u pagëzuar, duke iu falur mëkatet e së shkuarës dhe duke “rilindur” në një jetë të re në komunitetin e krishterë, Kishën. Pra të krishterët, i referoheshin kryqit të Krishtit si “druri i jetës” dhe si “Kryqi fitimtar”.

Kryqi i vërtetë?

Në fillimin e shekullit IV, perandori romak Konstandini e legalizoi Krishtërimin. Ai autorizoi gërmimin e disa prej vendeve të shenjta ku kishte jetuar Krishti në atë që u quajt “Toka e Shenjtë”. Në atë kohë, ajo ishte pjesë e provincës romake të Sirisë Palestiniane, e kufizuar nga lumi Jordan në Lindje, Deti Mesdhe në Perëndim dhe Siria në Veri.

Në shekullin V, u përhap legjenda se gjatë atyre gërmimeve u zbuluan disa copa kryqesh nga nëna e Konstandinit, Helena. Besimtarët thanë se një mrekulli në formën e një shërimi të pashpjegueshëm ndodhi kur një grua e sëmurë u prek me njërën nga copat e kryqit, çka u cilësua si një  provë se ato ishin pjesë e kryqit ky u kryqëzua dikur Krishti.

Konstandini ndërtoi një kishë të madhe, Martirium, aty ku supozohej se ishte vendi i varrit të Jezuit. Një ditë në shtator iu përkushtua festimit të “Lartësimit të Kryqit”. Vetë “gjetja” e kryqit nga Helena u kremtua me një festë që kremtohej në muajin maj si “Shpikja e Kryqit”. Të dyja festat u festuan në Romë duke nisur nga shekulli i VII. Një pjesë e asaj që besohej të ishte kryqi i vërtetë u mbajt dhe u nderua të Premten e Madhe në Jeruzalem nga mesi i shekullit IV deri në pushtimin e tij nga një kalif mysliman në shekullin VII.

Përfaqësime të mëvonshme

Shuma kisha të krishtera u ndërtuan në Perandorinë Romake gjatë IV-V. Me mbështetjen financiare të perandorisë, këto godina të mëdha u zbukuruan me mozaikë të ndërlikuar që përshkruanin figura nga shkrimet e shenjta, veçanërisht të Krishtit dhe apostujve të tij.



Nga shekulli VI deri në Mesjetën e hershme, përfaqësimet artistike të Kryqëzimit u bënë më të zakonshme. Ndonjëherë Krishti përshkruhej i vetëm në kryq, ndoshta midis dy kriminelëve të tjerë të kryqëzuar me të. Më shpesh, Krishti në kryq është i rrethuar në të dyja anët nga figurat e Marias dhe apostullit Gjon.

LEXO EDHE:  Topolev, çfarë ndodhi me rivalin spektakolar sovjetik të Konkordit anglo-francez?

LEXO EDHE:  Një “vrasës” në krye të bashkisë së Tiranës/ Si u bë milioner kryebashkiaku që shiste fiq

Adhurimi publik i kryqit të Premten e Madhe, u bë gjithnjë e më i zakonshëm jashtë Tokës së Shenjtë, dhe ky ritual u vu re në Romë në shekullin VIII. Gjatë periudhës mesjetare, Krishti i kryqëzuar portretizohej zakonisht si një figurë e qetë. Përfaqësimi kishte tendencë të ndryshonte përgjatë shekujve, me Krishtin që përshkruhet edhe si një viktimë e torturuar.

Kuptime të ndryshme

Gjatë Reformimit, kishat protestante refuzuan përdorimin e kryqëzimit. Sipas këndvështrimit të tyre, ai ishte një “shpikje” njerëzore, që nuk përdorej shpesh nga kishat e para. Protestantët pretenduan se kryqëzimi ishte bërë objekt i nderimit idhujtar të katolikëve, ndaj ata përdorën versione të tjera të një kryqi të thjeshtë.

Paraqitjet e ndryshme të kryqit, shprehnin konflikte më të thella brenda Krishterimit perëndimor. Por edhe para këtij momenti, kryqi u përdor në një mënyrë përçarëse. Gjatë Mesjetës, kryqi u lidh me një seri luftërash fetare të zhvilluara nga Evropa e krishterë për të çliruar Tokën e Shenjtë nga pushtimi i sundimtarëve myslimanë.

Ata që vendosnin të shkonin dhe luftonin do të mbanin veshur një rrobë të veçantë, të shënuar me një kryq mbi rrobat e tyre të përditshme. Ata kishin “marrë kryqin”, ndaj u quajtën “kryqtarët”. Nga të gjitha Kryqëzatat, vetëm e para në fundin e shekullit XI-të e përmbushi vërtetë synimin e saj.

Këta kryqtarë e pushtuan Jeruzalemin pas një betejë të përgjakshme që nuk kurseu as gratë dhe fëmijët, në përpjekjen për ta spastruar qytetin nga “jo-besimtarët”. Por Kryqëzatat ndezën një valë aktive armiqësie ndaj hebrenjve evropianë, duke sjellë për shekuj me radhë shpërthime të dhunës kundër komuniteteve hebraike.

Në shekullin XIX-të, termi “kryqëzatë” i referohej më përgjithësisht çdo lloj lufte për një kauzë “të drejtë”, qoftë kjo fetare apo laike. Në atë kohë në SHBA, ky term u përdor për të përshkruar një numër aktivistësh fetaro-socialë. Për shembull, botuesi abolicionist Uilliam Garrison u quajt një “Kryqtar” për shkak të luftës së tij politike për t’i dhënë fund së keqes së skllavërisë.

Kryqi si simbol i racizmit

Më vonë kryqi u përdor nga aktivistët që demonstronin kundër përparimeve shoqërore. Për shembull, organizata e supermacistëve të bardhë Ku Klux Klan, si pjesë e fushatës së saj terroriste, do të digjte kryqe të thjeshtë prej druri para shtëpie të afro-amerikanëve, hebrenjve ose katolikëve.

Disa dekada më vonë, synimi i Adolf Hitlerit për ekspansionizmin e Gjermanisë dhe përndjekjen e hebrenjve, bazuar në besimin e tij tek epërsia e “racës ariane”, u kristalizua në simbolin e svastikës, kryqit të thyer. Fillimisht një simbol fetar me origjinë nga India , ai ishte përdorur për shekuj me radhë në ikonografinë e krishterë si një nga shumë shprehjet artistike të kryqit.

Edhe sot, gazeta e grupit KKK titullohet “Kryqtari”, dhe grupe të ndryshme supermacistësh të bardhë përdorin forma të kryqit si një simbol të agjendës së tyre. Festa e Kryqit të Shenjtë fokusohet në kuptimin e kryqit si një shenjë e fuqishme e dashurisë hyjnore dhe shpëtimit për të krishterët e hershëm. Por është tragjike që kryqi është përdorur gabimisht edhe si një simbol i gjallë i urrejtjes dhe intolerancës./ theconversation.com–Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

A ka një recetë për suksesin e demokracisë në një vend?

Publikuar

-

Nga

A ka një recetë për suksesin e demokracisë në një vend?

Nga Dalibor Rohac “American Interest”

Pas Luftës së Dytë Botërore, shumë intelektualë perëndimorë dyshuan nëse Gjermania mund të bëhej sërish një komb demokratik i civilizuar. Megjithatë, në më pak se një brez, gjermanët e arritën këtë gjë duke miratuar një kushtetutë federale, duke kufizuar me kujdes ata që ishin pranë “levave” të pushtetit, duke krijuar një mrekulli ekonomike, dhe duke nxjerrë para drejtësisë shumë (megjithëse jo të gjithë) prej bashkëpunëtorëve në mizoritë naziste.

Kur ra komunizmi në vitin 1989, pati më pak dyshime mbi të ardhmen e ndritur të Evropës Qendrore dhe Lindore post-komuniste. Në fakt, edhe perspektiva e anëtarësimit të mundshëm të Rusisë në NATO dhe Komunitetin Ekonomik Evropian, nuk u pa si tërësisht e pamundur.

Tridhjetë vjet më vonë, rezultatet janë të përziera. Disa vende, si Bjellorusia, mezi kanë ecur drejt demokracisë, lirisë së individit dhe sundimit të ligjit; ndërsa të tjerat, si Polonia dhe Hungaria, kanë bërë hapa prapa, pas një progresi të madh fillestar.

Shumica e vendeve, për shembull në mbarë Ballkanin, duken të bllokuara dhe në vendnumëro, me një demokraci të brishtë, të mbushur me patronazh dhe korrupsion dhe cinizëm në lidhje me besnikëritë e tyre gjeopolitike. Disa bëjnë përgjegjës për situatën një reagim të ashpër kundër “politikës së imitimit” që u përpoq ta shndërronte Evropën Qendrore dhe Lindore në një kopje të Perëndimit, pa pasur shumë vëmendje ndaj realiteteve lokale.

Por nëse Viktor Orban dhe të tjerët në rajon, janë produkte të një reagimi kundër përpjekjeve të ashpra për të krijuar institucione të ngjashme me Perëndimin, si shpjegohen shembujt edhe më të këqij të populizmit autoritar në vende që nuk u përballën kurrë me të njëjtin presion, si Bjellorusia, Serbia ose Moldavia?

Dhe çfarë ndodhi që disa nga “imituesit” më të etur, të tillë si vendet baltike ose Çekia, kurrë nuk kanë bërë ndonjë hap kuptimplotë pas në aspektin e demokracisë? Si për t’i komplikuar gjërat më tej, strategjitë e reformave në të gjithë vendet post-komuniste ndryshuan gramatikisht nga njëra-tjetra.

Një nga shembujt më shqetësues të prapambetjes demokratike sot, Hungaria, ndoqi një përzierje unike të reformave ekonomike. Qeveria i dha përparësi ristrukturimit dhe konsolidimit të sektorit financiar, mbi privatizimin e ndërmarrjeve të saj shtetërore, duke shmangur përçarjet sociale dhe periudhat e gjata të papunësisë në nivele tepër të larta.

Rreth 15 vjet më parë, Hungaria dukej si një histori suksesi, pasi kishte shënuar një progres të konsiderueshëm në të gjitha llojet e standardeve të demokracisë, sundimit të ligjit dhe cilësisë së institucioneve.

Sot, për Freedom House, Banka Botërore etj, Hungaria mbetet dukshëm pas Republikës Çeke, që nuk ka përjetuar një shkallë të ngjashme të “prapambetjes demokratike” apo të “zhdemokratizimit”,- pavarësisht nga dominimi edhe aty i politikës populiste vitet e fundit.

Shembulli kryesor i rënies së Hungarisë është gjyqësori.



Në vitet 1990, qeveria hungareze e izoloi me sukses gjyqësorin nga presionet politike, duke ndjekur rekomandimet nga autoritetet ndërkombëtare, duke ngritur një këshill të pavarur të gjyqësorit – një hap që nuk u ndërmor kurë nga Republika Çeke, ku qeveria mbajti të paktën zyrtarisht, një rol të caktuar në drejtimin dhe mbikëqyrjen e gjyqësorit.

LEXO EDHE:  Pse plakemi?/ Ja cilat janë teoritë e reja, që tentojnë të sqarojnë misterin

LEXO EDHE:  A do t’i mbijetojë koronavirusit Bashkimi Evropian?

Në vitet 1990, Gjykata Kushtetuese e Hungarisë konsiderohej si një nga më të fortat në botë.  Por duke mos i ngulitur parimeve e pavarësisë në praktikën ligjore hungareze dhe jetën politike, reformat e hershme çuan në një reagim dhe në fund në politizimin e plotë të gjykatave nën partinë qeverisëse FIDESZ.

Arsyeja për reagimin nuk ishte “imitimi”, por politika përmes së cilës praktikat më të mira perëndimore u importuan në Hungari. Partia e Punëtorëve të Hungarisë u shndërrua në një Parti Socialiste në emër demokratike, duke e pastruar veten nga të gjitha simbolizmat komuniste dhe totalitare, por duke mbajtur pjesën më të madhe të kuadrove të saj. Ajo ndërmori disa reforma në gjyqësor, që duruan disa kohë.

Ndërkohë komunistët çekë nuk hoqën dorë kurrë nga trashëgimia e tyre totalitare. Për pasojë mbeti në skajet e politikë ceke të pas vitit 1989, me pak ndikim në politikë, dhe akoma më pak në reformat e gjyqësorit. Një aksident tjetër pasues i historisë ishte ndarja e Çekosllovakisë.

Nacionalizmi sllovak, i fjetur nën komunizëm, u bë një fenomen domethënës në vitet 1990- 1991. Por vendimi i Vasllav Klaus dhe Vladimir Meçiar për t’i dhënë fund federatës Çekosllovake pas zgjedhjeve në 1992 nuk ishte në asnjë mënyrë i paracaktuar, dhe as u imponuar nga presioni i opinionit publik.

Një efekt i rëndësishëm që ndikoi në atë ndarje ishte nevoja që çekët të hartonin kushtetutën e tyre, që u frymëzua nga ajo e Gjermanisë. Një faktor i rëndësishëm nëpër këto aksidente të historisë ishte çështja e vazhdimësisë. Ndryshe nga Gjermania e pasluftës, argumente bindëse mund të bëhen për një farë shkalle të vazhdimësisë ligjore dhe politike në Evropën Qendrore dhe Lindore post-komuniste.

Megjithatë, të paktën në retrospektivë, duket se ndryshimi në paanshmërinë me të cilën elitat e vjetra komuniste rimorën pozitat e ndikimit dhe pushtetit brenda sistemit të ri ishin thelbësore për shqetësimet e ardhshme të vendeve post-komuniste.

Në shtetet baltike, ekzistenca kombëtare ishte e papajtueshme me çdo formë të vazhdimësisë me shtypjen sovjetike. Në anën tjetër të spektrit, pak ndryshime aktuale politike shoqëruan shkatërrimin zyrtar të regjimit komunist në Bjellorusi, Ukrainë apo në Gjeorgjinë e Eduard Shevernaxes.

Midis këtyre dy poleve, ka shkallë të ndryshme me të cilat komunistët e vjetër e ri-shpikën veten si liberalë pro-BE (si në Hungari), përvetësuan pasuri të mëdha gjatë fazave më të egra të privatizimit të ndërmarrjeve shtetërore (si në Sllovaki), apo u zhvendosën në periferinë e jetës ekonomike dhe politike.

A mund të ishin bërë gjërat ndryshe dhe më mirë, në vendet ku elitat komuniste vazhdoi të ushtrojë ndikimin e saj, mbase pas një ri-emërtimi? Ndërsa historia nuk lejon eksperimente të kontrolluara, përvoja e 30 viteve të kaluara sugjeron se ndarjet e pastra janë shpesh mënyra më e mirë për të rregulluar jo vetëm marrëdhëniet toksike, por edhe shoqëritë e qeverisura nga institucionet toksike./ Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE