Connect with Us

Liberalizmi ka dështuar

Blog

Liberalizmi ka dështuar

Publikuar

-

Liberalizmi ka dështuar

Nga Patrick J.Deneen “Newsweek”

* Shumica e njerëzve, thonë se një tipar përcaktues i Amerikës, është ai i një kombi liberal. Në një farë mënyre, kjo nuk është e vërtetë për asnjë vend tjetër, shumica e të cilëve kanë njohur forma të ndryshme të qeverisjes dhe të vetë-kuptimit politik.

Konservatorë si Xhorxh Uill dhe Xhonah Goldberg, dhe liberalë si Jasha Munk dhe Barak Obama – pavarësisht dallimeve mes tyre – besojnë se Amerika është liberale, dhe se rruga për të dalë nga kriza jonë politike aktuale, është riparimi i themeleve liberale të vendit.

Ndërsa njerëzit dallojnë në mënyrën sesi e përcaktojnë liberalizmin amerikan, ekziston një konsensus i gjerë se ai fillon me Deklaratën e Pavarësisë. Qeniet njerëzore janë të pajisura me të drejta ose sfera të caktuara të lirisë, të cilat nuk mundet as “të tjetërsohen”, dhe as të zvogëlohen.

Këtu përfshihet “jeta, liria dhe përpjekja për të qenë të lumtur”. Qeveritë janë themeluar për të “garantuar” këto të drejta. Duke i bërë jehonë argumenteve të epokës së Iluminizmit të anglezit Xhon Lok, se njerëzit janë nga natyra “të lirë dhe të pavarur”; duke menduar për ta në një “gjendje natyrore”, ku të jenë në gjendje të bëjnë atë që dëshirojnë.

Sipas një këndvështrimi të tillë të kontratës shoqërore, ne krijojmë qeveri që kufizojnë disa nga të drejtat tona, në mënyrë që të gëzojmë plotësisht të drejtat e tjera. Kjo filozofi u përpoq të rrëzonte një sistem më të vjetër, që e përkufizonte statusin e njerëzve që nga lindja:fisnik ose shërbëtor, aristokrat ose njeri i zakonshëm, mbret apo nënshtetas i mbretit.

Liberalizmi ishte mbi të gjitha një deklaratë e pavarësisë nga çdo identitet që nuk e kemi zgjedhur ne vetë, përqafimi i një kufiri, në të cilin ne ishim thjesht ata që donim. Një nga arsyet pse amerikanët e pëlqejnë librin “The Great Gatsby”, është sepse personazhi kryesor Xhej Getsbi mishëron ëndrrën për t’u bërë një person krejtësisht i ri, për të mos qenë më provinciali i Mes-perëndimit, por financieri i sofistikuar i Nju Jorkut, e kaluara e të cilit është objekt spekulimesh dhe misteresh, ndërsa e ardhmja e tij mund të imagjinohet me lehtësi.

Jam dakord me Xhorxh Uill dhe Xhona Goldberg, se koncepti i vetë-përkufizimit është i ngulitur thellë në psikikën kolektive të Amerikës. Por nga ana tjetër, Amerika dhe establishmenti i saj nuk kanë qenë në asnjë rast peng vetëm të kësaj filozofie, pasi ka pasur shumë trashëgimi, praktika dhe vetë-kuptime të tjera, që e komplikuan dhe madje kundërshtuan këtë filozofi liberale.

Kjo përfshin mbi të gjitha, trashëgiminë fetare të Amerikës, përfshirë Puritanizmin që ishte i pranishëm edhe para themelimit të SHBA-së; sektet e ndryshme protestante që u vendosën në pjesë të ndryshme të vendit; valët migratore të katolikëve që arritën në SHBA në shekujt XIX dhe XX; hebrenjtë që erdhën rreth asaj kohe, dhe që më vonë i shpëtuan fashizmit; dhe së fundmi myslimanët që krijuan bashkësi të reja në të gjithë vendin.

Këto tradita abrahamike, ligjëruan në mënyrat e tyre të ndryshme mësime rrënjësisht të ndryshme për veten tonë:përfshirë besimin se “pavarësia” nga të tjerët dhe nga natyra, nuk është forma e vërtetë e lirisë, por sjellja që e dëboi Satanain nga Parajsa.

Se të drejtat pa misione dhe detyrime më themelore, janë thjesht sulme ndaj të tjerëve;se shoqëria njerëzore dhe qeveria janë të rregulluara dhe drejtuara nga ligjësitë natyrore dhe të përjetshme, që nuk u përkulen pafundësisht tekave të njerëzve.

LEXO EDHE:  Xi Jinping, po e humb kontrollin e “kontrollokracisë” që ka ngritur në Kinë

Për më tepër, duke jetuar në një sistem politik federal, dhe duke qeverisur veten, ne zhvilluam praktika që e vinin theksin jo thjesht tek të drejtat tona individuale, por edhe tek detyrat dhe përgjegjësitë tona qytetare. Gjatë vizitës në SHBA në vitet 1830, Aleksis dë Tokëvil i lavdëroi amerikanët për pjesëmarrjen e tyre aktive qytetare në vetëqeverisjen lokale.

Por studiuesi francez vuri në dukje se amerikanët prireshin t’i justifikonin veprimet e tyre në drejtim të interesit vetjak, edhe kur ato ishin me frymë publike dhe altruiste. Siç theksoi ai, “ata i bëjnë më shumë nder filozofisë së tyre sesa vetvetes”

Liberalizmi amerikan ishte i mundur, vetëm sepse Amerika nuk ishte plotësisht liberale.

Por sot ne kemi bërë atë që filozofia jonë liberale na imagjinoi të jemi: pa detyrime dhe përgjegjësi ndaj njëri-tjetrit, pa detyrime ndaj brezave të kaluar dhe të ardhshëm, padronë të natyrës, që e konsiderojmë atë si plaçkën vetjake që duhet përdorur dhe abuzuar.

Me dobësimin e fesë, centralizimin e politikës sonë, zgjerimit të tregut global dhe humbjes e përgjegjësisë qytetare, ne kemi krijuar me dashje kushtet e shteti hobesian: të një luftë të të gjithëve kundër të gjithëve.

Për më tepër, ky sistem që u krijua për të rrëzuar sundimin arbitrar të aristokracisë së vjetër, i ka dhënë shumë fuqi një elitë të re të fuqishme. Një sistem që premtoi liri, duke çliruar njerëzit nga njerëzit e tjerë – nga vendi, familja, traditat dhe historia – është dëshmuar ideal për një nënshtresë të vogël njerëzish, që lulëzon në një botë pa kufij dhe të zgjedhjeve të pakufizuara, në mesin e dobësimit të institucioneve tradicionale që dikur na udhëzonin.

Të ashtuquajturit “konservatorë” e çuan më tej tregun e lirë liberal, teksa pretendojnë të mbështesin “vlerat familjare” që minon kapitalizmi i xhunglës; ndërsa të ashtuquajturit progresistë po dominojnë institucionet elitare, siç janë universitetet, ku vjellin përditë vrerin e tyre në formën e egalitarizmit.

Sot elitat në SHBA, janë mbledhur në zona të caktuara të pasura dhe të shtrenjta urbane të vendit, duke mos jetuar më përkrah klasës punëtore, dhe duke i parë këta të fundit me përbuzje dhe përçmim. Ndërkohë, institucionet vendore degraduan, duke dëmtuar veçanërisht perspektivat për një jetë të denjë të atyre që përfshihen në klasën punëtore të të gjitha racave.

Në Uashington kanë qarkulluar prej dekadash elitat e dy partive që mbështesin anët e ndryshme të së njëjtës “monedhë” liberale, duke e zgjeruar tregun global, dhe duke dëmtuar institucionet dhe praktikat fetare, familjare dhe qytetare që janë burimet më jetike të arsimit, lirisë së vërtetë dhe mundësive të barabarta.

Politika jonë sot është bërë kaq konfliktuale, për shkak se liberalizmi ka dështuar. Ashtu si aristokratët e vjetër, disa do të luftojnë edhe sot me egërsi për ta ruajtur këtë sistem nga pakënaqësive në rritje ndaj tij. Por ashtu si liberalët e vjetër -që disa shekuj më parë kërkuan një ndryshim thelbësor, por sot janë shndërruar në establishmentin e korruptuar oligarkik-  energjia dhe debatet më kryesore po zhvillohen midis atyre që kërkojnë të hedhin themelet e një të ardhme post-liberale, dhe jo atyre që na tregojnë se çdo gjë është në rregull, mjaft që të hedhim shikimin në lagjet më elitare të Uashingtonit.

Shënim: Patrick J. Deneen është profesor i shkencave politike në Universitetin Notre Dame, dhe autori i librit “Pse dështoi liberalizmi”.

Marrë me shkurtime/ Përshtatur nga CNA.al

 

Për të rejat më të fundit behuni pjesë e grupit tonë në facebook : City News Albania
KLIKO PER TE KOMENTUAR

Komentoni

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Blog

Ku është më e rrezikuar jeta në botë?

Publikuar

-

Nga

Një raport i OKB-së thekson, se më të varfrit dhe refugjatët janë edhe më të rrezikuarit nga katastrofat. Se si përballohet një katastrofë varet shumë nga kapacitetet e një shteti dhe shoqërie.

Pandemia e Coronës e ka rritur edhe më shumë gjendjen e rrezikshmërisë për migrantët. Ajo e ashpërson edhe më shumë jetesën e afër 80 milionë refugjatëve dhe të dëbuarve të prekur nga krizat dhe eksodi në të gjithë botën, që edhe pa pandeminë është e vështirë, thuhet në raportin e OKB-së për rreziqet për vitin 2020. Sidomos më të prekurit nga mbyllja e kufijve janë punëtorët sezonalë, shkruajnë autorët e studimit, që publikohet nga Aleanca “Zhvillimi ndihmon” e Universitetit Ruhr në Bochum.

Çdo vit ky raport publikon një listë ku janë renditur të gjitha vendet e botës në bazë të shkallës së rrezikshmërisë. Edhe këtë vit në krye qëndron shteti ishullor i Paqësorit, Vanuatu. Vendi i dytë më i rrezikuar në botë është Tonga, e ndjekur nga Antijet e Vogla. Vendet me rrezikun më të vogël statistikor janë si në vitin e kaluar Katari dhe shteti i BE, Malta. Gjermania bën pjesë tek 20 vendet më pak të rrezikuara. Këtu renditen kryesisht vendet europiane, por edhe shtete si Arabia Saudite dhe Egjipti.



Shtetet Ishullore të Paqësorit, si Tonga, Fidxhi apo Vanuatu janë të rrezikuara shumë nga katastrofat

LEXO EDHE:  Politikanët të shpëtojnë botën nga ndryshimet klimatike

LEXO EDHE:  SHBA, presion për të mos lejuar refugjatë sirianë

Koncepti i rrezikshmërisë në raport merr në konsideratë si ekspozimin ndaj rrezikut, që do të thotë, se sa i rrezikuar është një rajon apo një vend nga disa katastrofa natyrore. Por nga ana tjetër shihet edhe aftësia e një shoqërie për të përballuar katatrofat. Kështu shtetet me një ekspozim të njëjtë ndaj rrezikut, mund të kenë renditje të ndryshme, për shkak të cilësisë së infrastrukturës publike, situatës së banimit mesatarisht, përgatitja në përballimin e katastrofave dhe sistemi shëndetësor. Shumë vende afrikane nuk marrin shumë pikë në këto kategori, ato janë të rrezikuara nga pozicioni gjeografik, por edhe nga mungesa e kapaciteteve.

Një ndikim të veçantë ka ndryshimi i klimës. Në studim thuhet, se kjo ka ndryshuar shpeshtësinë dhe intensitetin e stuhive, përmbytjeve apo thatësirës. Si pasojë rritet edhe presioni i migrimit. Kur dhe nëse një person e “bën hapin vendimtar” dhe braktis vendlindjen, kjo nuk varet vetëm nga faktorët e jashtëm. “Një rol të madh luajnë edhe faktorët socialë, mbrojtja nga komuniteti dhe situata individuale financiare.” Autorët e përpilimit të raportit botërore theksojnë përgjegjësinë e vendeve më të pasura që vetë emetojnë shumë gaz karbonik. Ato jo vetëm duhet të ofrojnë mjetet për t’u përshtatur me ndryshimet e klimës, por duhet të ofrojnë edhe pagesa kompensimi për dëmet e klimës të shkaktuara ndërkohë./ DW

LEXO TE PLOTE

Blog

Historia e kryqit, dhe kuptimet e tij të shumta përgjatë shekujve

Publikuar

-

Nga

Në vjeshtë, katolikët dhe disa kisha të tjera të krishtera festojnë Festën e Kryqit të Shenjtë. Gjatë festës, të krishterët përkujtojnë jetën e Jezu Krishtit, veçanërisht vdekjen e tij në kryq dhe Ringjalljen e tij të mëvonshme, duke besuar se kjo u ofron atyre premtimin e faljes dhe jetën e përjetshme.

Kjo festë i ka rrënjët në antikitetin e vonë, një periudhë kur kryqi u bë një pjesë e rëndësishme e artit dhe adhurimit të krishterë. Kryqi, dikur një formë e turpshme e ekzekutimit të kriminelëve, u shndërrua në një simbol dominues i Krishtit dhe Krishtërimit. Por nga ana tjetër, kryqi nganjëherë ka marrë edhe kuptime më të errëta si një simbol i përndjekjes, dhunës dhe madje edhe racizmit.

Kryqi i hershëm

Një murale e famshme e romakëve e fillimit të shekullit III-të, “grafito Alexamenos”, përshkruan dy figura njerëzore me kokën e një gomari, me krahët e shtrirë në një kryq në formë T-je, dhe me mbishkrimin “Aleksamenos adhuron Zotin e tij”.

Në atë kohë, Krishterimi ishte i jashtëligjshëm në Perandorinë Romake, dhe kritikohej nga disa si një fe për budallenjtë. Karikatura e “Aleksamenos”, ishte një përpjekje për të përshkruar Krishtin me kokën e një gomari dhe për të tallur Zotin e tij.

Por për të krishterët, kryqi kishte kuptim shumë të thellë. Ata e kuptuan se vdekja e Krishtit në kryq do të “përfundonte” me ringjalljen dhe ngjitjen në qiell tek Zoti 3 ditë më vonë. Kjo Ringjallje ishte një shenjë e “fitores” së Krishtit mbi mëkatin dhe vdekjen.

Besimtarët mund të merrnin pjesë në këtë fitore duke u pagëzuar, duke iu falur mëkatet e së shkuarës dhe duke “rilindur” në një jetë të re në komunitetin e krishterë, Kishën. Pra të krishterët, i referoheshin kryqit të Krishtit si “druri i jetës” dhe si “Kryqi fitimtar”.

Kryqi i vërtetë?

Në fillimin e shekullit IV, perandori romak Konstandini e legalizoi Krishtërimin. Ai autorizoi gërmimin e disa prej vendeve të shenjta ku kishte jetuar Krishti në atë që u quajt “Toka e Shenjtë”. Në atë kohë, ajo ishte pjesë e provincës romake të Sirisë Palestiniane, e kufizuar nga lumi Jordan në Lindje, Deti Mesdhe në Perëndim dhe Siria në Veri.

Në shekullin V, u përhap legjenda se gjatë atyre gërmimeve u zbuluan disa copa kryqesh nga nëna e Konstandinit, Helena. Besimtarët thanë se një mrekulli në formën e një shërimi të pashpjegueshëm ndodhi kur një grua e sëmurë u prek me njërën nga copat e kryqit, çka u cilësua si një  provë se ato ishin pjesë e kryqit ky u kryqëzua dikur Krishti.

Konstandini ndërtoi një kishë të madhe, Martirium, aty ku supozohej se ishte vendi i varrit të Jezuit. Një ditë në shtator iu përkushtua festimit të “Lartësimit të Kryqit”. Vetë “gjetja” e kryqit nga Helena u kremtua me një festë që kremtohej në muajin maj si “Shpikja e Kryqit”. Të dyja festat u festuan në Romë duke nisur nga shekulli i VII. Një pjesë e asaj që besohej të ishte kryqi i vërtetë u mbajt dhe u nderua të Premten e Madhe në Jeruzalem nga mesi i shekullit IV deri në pushtimin e tij nga një kalif mysliman në shekullin VII.

Përfaqësime të mëvonshme

Shuma kisha të krishtera u ndërtuan në Perandorinë Romake gjatë IV-V. Me mbështetjen financiare të perandorisë, këto godina të mëdha u zbukuruan me mozaikë të ndërlikuar që përshkruanin figura nga shkrimet e shenjta, veçanërisht të Krishtit dhe apostujve të tij.



Nga shekulli VI deri në Mesjetën e hershme, përfaqësimet artistike të Kryqëzimit u bënë më të zakonshme. Ndonjëherë Krishti përshkruhej i vetëm në kryq, ndoshta midis dy kriminelëve të tjerë të kryqëzuar me të. Më shpesh, Krishti në kryq është i rrethuar në të dyja anët nga figurat e Marias dhe apostullit Gjon.

LEXO EDHE:  Kur në Anglinë e shekujve XVIII-XIX, gratë shiteshin në treg si bagëtitë…

LEXO EDHE:  Vrasje e gjobëvënie/Kunati i Lul Berishës dënohet me 57 vite burg në SHBA

Adhurimi publik i kryqit të Premten e Madhe, u bë gjithnjë e më i zakonshëm jashtë Tokës së Shenjtë, dhe ky ritual u vu re në Romë në shekullin VIII. Gjatë periudhës mesjetare, Krishti i kryqëzuar portretizohej zakonisht si një figurë e qetë. Përfaqësimi kishte tendencë të ndryshonte përgjatë shekujve, me Krishtin që përshkruhet edhe si një viktimë e torturuar.

Kuptime të ndryshme

Gjatë Reformimit, kishat protestante refuzuan përdorimin e kryqëzimit. Sipas këndvështrimit të tyre, ai ishte një “shpikje” njerëzore, që nuk përdorej shpesh nga kishat e para. Protestantët pretenduan se kryqëzimi ishte bërë objekt i nderimit idhujtar të katolikëve, ndaj ata përdorën versione të tjera të një kryqi të thjeshtë.

Paraqitjet e ndryshme të kryqit, shprehnin konflikte më të thella brenda Krishterimit perëndimor. Por edhe para këtij momenti, kryqi u përdor në një mënyrë përçarëse. Gjatë Mesjetës, kryqi u lidh me një seri luftërash fetare të zhvilluara nga Evropa e krishterë për të çliruar Tokën e Shenjtë nga pushtimi i sundimtarëve myslimanë.

Ata që vendosnin të shkonin dhe luftonin do të mbanin veshur një rrobë të veçantë, të shënuar me një kryq mbi rrobat e tyre të përditshme. Ata kishin “marrë kryqin”, ndaj u quajtën “kryqtarët”. Nga të gjitha Kryqëzatat, vetëm e para në fundin e shekullit XI-të e përmbushi vërtetë synimin e saj.

Këta kryqtarë e pushtuan Jeruzalemin pas një betejë të përgjakshme që nuk kurseu as gratë dhe fëmijët, në përpjekjen për ta spastruar qytetin nga “jo-besimtarët”. Por Kryqëzatat ndezën një valë aktive armiqësie ndaj hebrenjve evropianë, duke sjellë për shekuj me radhë shpërthime të dhunës kundër komuniteteve hebraike.

Në shekullin XIX-të, termi “kryqëzatë” i referohej më përgjithësisht çdo lloj lufte për një kauzë “të drejtë”, qoftë kjo fetare apo laike. Në atë kohë në SHBA, ky term u përdor për të përshkruar një numër aktivistësh fetaro-socialë. Për shembull, botuesi abolicionist Uilliam Garrison u quajt një “Kryqtar” për shkak të luftës së tij politike për t’i dhënë fund së keqes së skllavërisë.

Kryqi si simbol i racizmit

Më vonë kryqi u përdor nga aktivistët që demonstronin kundër përparimeve shoqërore. Për shembull, organizata e supermacistëve të bardhë Ku Klux Klan, si pjesë e fushatës së saj terroriste, do të digjte kryqe të thjeshtë prej druri para shtëpie të afro-amerikanëve, hebrenjve ose katolikëve.

Disa dekada më vonë, synimi i Adolf Hitlerit për ekspansionizmin e Gjermanisë dhe përndjekjen e hebrenjve, bazuar në besimin e tij tek epërsia e “racës ariane”, u kristalizua në simbolin e svastikës, kryqit të thyer. Fillimisht një simbol fetar me origjinë nga India , ai ishte përdorur për shekuj me radhë në ikonografinë e krishterë si një nga shumë shprehjet artistike të kryqit.

Edhe sot, gazeta e grupit KKK titullohet “Kryqtari”, dhe grupe të ndryshme supermacistësh të bardhë përdorin forma të kryqit si një simbol të agjendës së tyre. Festa e Kryqit të Shenjtë fokusohet në kuptimin e kryqit si një shenjë e fuqishme e dashurisë hyjnore dhe shpëtimit për të krishterët e hershëm. Por është tragjike që kryqi është përdorur gabimisht edhe si një simbol i gjallë i urrejtjes dhe intolerancës./ theconversation.com–Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

A ka një recetë për suksesin e demokracisë në një vend?

Publikuar

-

Nga

A ka një recetë për suksesin e demokracisë në një vend?

Nga Dalibor Rohac “American Interest”

Pas Luftës së Dytë Botërore, shumë intelektualë perëndimorë dyshuan nëse Gjermania mund të bëhej sërish një komb demokratik i civilizuar. Megjithatë, në më pak se një brez, gjermanët e arritën këtë gjë duke miratuar një kushtetutë federale, duke kufizuar me kujdes ata që ishin pranë “levave” të pushtetit, duke krijuar një mrekulli ekonomike, dhe duke nxjerrë para drejtësisë shumë (megjithëse jo të gjithë) prej bashkëpunëtorëve në mizoritë naziste.

Kur ra komunizmi në vitin 1989, pati më pak dyshime mbi të ardhmen e ndritur të Evropës Qendrore dhe Lindore post-komuniste. Në fakt, edhe perspektiva e anëtarësimit të mundshëm të Rusisë në NATO dhe Komunitetin Ekonomik Evropian, nuk u pa si tërësisht e pamundur.

Tridhjetë vjet më vonë, rezultatet janë të përziera. Disa vende, si Bjellorusia, mezi kanë ecur drejt demokracisë, lirisë së individit dhe sundimit të ligjit; ndërsa të tjerat, si Polonia dhe Hungaria, kanë bërë hapa prapa, pas një progresi të madh fillestar.

Shumica e vendeve, për shembull në mbarë Ballkanin, duken të bllokuara dhe në vendnumëro, me një demokraci të brishtë, të mbushur me patronazh dhe korrupsion dhe cinizëm në lidhje me besnikëritë e tyre gjeopolitike. Disa bëjnë përgjegjës për situatën një reagim të ashpër kundër “politikës së imitimit” që u përpoq ta shndërronte Evropën Qendrore dhe Lindore në një kopje të Perëndimit, pa pasur shumë vëmendje ndaj realiteteve lokale.

Por nëse Viktor Orban dhe të tjerët në rajon, janë produkte të një reagimi kundër përpjekjeve të ashpra për të krijuar institucione të ngjashme me Perëndimin, si shpjegohen shembujt edhe më të këqij të populizmit autoritar në vende që nuk u përballën kurrë me të njëjtin presion, si Bjellorusia, Serbia ose Moldavia?

Dhe çfarë ndodhi që disa nga “imituesit” më të etur, të tillë si vendet baltike ose Çekia, kurrë nuk kanë bërë ndonjë hap kuptimplotë pas në aspektin e demokracisë? Si për t’i komplikuar gjërat më tej, strategjitë e reformave në të gjithë vendet post-komuniste ndryshuan gramatikisht nga njëra-tjetra.

Një nga shembujt më shqetësues të prapambetjes demokratike sot, Hungaria, ndoqi një përzierje unike të reformave ekonomike. Qeveria i dha përparësi ristrukturimit dhe konsolidimit të sektorit financiar, mbi privatizimin e ndërmarrjeve të saj shtetërore, duke shmangur përçarjet sociale dhe periudhat e gjata të papunësisë në nivele tepër të larta.

Rreth 15 vjet më parë, Hungaria dukej si një histori suksesi, pasi kishte shënuar një progres të konsiderueshëm në të gjitha llojet e standardeve të demokracisë, sundimit të ligjit dhe cilësisë së institucioneve.

Sot, për Freedom House, Banka Botërore etj, Hungaria mbetet dukshëm pas Republikës Çeke, që nuk ka përjetuar një shkallë të ngjashme të “prapambetjes demokratike” apo të “zhdemokratizimit”,- pavarësisht nga dominimi edhe aty i politikës populiste vitet e fundit.

Shembulli kryesor i rënies së Hungarisë është gjyqësori.



Në vitet 1990, qeveria hungareze e izoloi me sukses gjyqësorin nga presionet politike, duke ndjekur rekomandimet nga autoritetet ndërkombëtare, duke ngritur një këshill të pavarur të gjyqësorit – një hap që nuk u ndërmor kurë nga Republika Çeke, ku qeveria mbajti të paktën zyrtarisht, një rol të caktuar në drejtimin dhe mbikëqyrjen e gjyqësorit.

LEXO EDHE:  SHBA, presion për të mos lejuar refugjatë sirianë

LEXO EDHE:  SHBA, presion për të mos lejuar refugjatë sirianë

Në vitet 1990, Gjykata Kushtetuese e Hungarisë konsiderohej si një nga më të fortat në botë.  Por duke mos i ngulitur parimeve e pavarësisë në praktikën ligjore hungareze dhe jetën politike, reformat e hershme çuan në një reagim dhe në fund në politizimin e plotë të gjykatave nën partinë qeverisëse FIDESZ.

Arsyeja për reagimin nuk ishte “imitimi”, por politika përmes së cilës praktikat më të mira perëndimore u importuan në Hungari. Partia e Punëtorëve të Hungarisë u shndërrua në një Parti Socialiste në emër demokratike, duke e pastruar veten nga të gjitha simbolizmat komuniste dhe totalitare, por duke mbajtur pjesën më të madhe të kuadrove të saj. Ajo ndërmori disa reforma në gjyqësor, që duruan disa kohë.

Ndërkohë komunistët çekë nuk hoqën dorë kurrë nga trashëgimia e tyre totalitare. Për pasojë mbeti në skajet e politikë ceke të pas vitit 1989, me pak ndikim në politikë, dhe akoma më pak në reformat e gjyqësorit. Një aksident tjetër pasues i historisë ishte ndarja e Çekosllovakisë.

Nacionalizmi sllovak, i fjetur nën komunizëm, u bë një fenomen domethënës në vitet 1990- 1991. Por vendimi i Vasllav Klaus dhe Vladimir Meçiar për t’i dhënë fund federatës Çekosllovake pas zgjedhjeve në 1992 nuk ishte në asnjë mënyrë i paracaktuar, dhe as u imponuar nga presioni i opinionit publik.

Një efekt i rëndësishëm që ndikoi në atë ndarje ishte nevoja që çekët të hartonin kushtetutën e tyre, që u frymëzua nga ajo e Gjermanisë. Një faktor i rëndësishëm nëpër këto aksidente të historisë ishte çështja e vazhdimësisë. Ndryshe nga Gjermania e pasluftës, argumente bindëse mund të bëhen për një farë shkalle të vazhdimësisë ligjore dhe politike në Evropën Qendrore dhe Lindore post-komuniste.

Megjithatë, të paktën në retrospektivë, duket se ndryshimi në paanshmërinë me të cilën elitat e vjetra komuniste rimorën pozitat e ndikimit dhe pushtetit brenda sistemit të ri ishin thelbësore për shqetësimet e ardhshme të vendeve post-komuniste.

Në shtetet baltike, ekzistenca kombëtare ishte e papajtueshme me çdo formë të vazhdimësisë me shtypjen sovjetike. Në anën tjetër të spektrit, pak ndryshime aktuale politike shoqëruan shkatërrimin zyrtar të regjimit komunist në Bjellorusi, Ukrainë apo në Gjeorgjinë e Eduard Shevernaxes.

Midis këtyre dy poleve, ka shkallë të ndryshme me të cilat komunistët e vjetër e ri-shpikën veten si liberalë pro-BE (si në Hungari), përvetësuan pasuri të mëdha gjatë fazave më të egra të privatizimit të ndërmarrjeve shtetërore (si në Sllovaki), apo u zhvendosën në periferinë e jetës ekonomike dhe politike.

A mund të ishin bërë gjërat ndryshe dhe më mirë, në vendet ku elitat komuniste vazhdoi të ushtrojë ndikimin e saj, mbase pas një ri-emërtimi? Ndërsa historia nuk lejon eksperimente të kontrolluara, përvoja e 30 viteve të kaluara sugjeron se ndarjet e pastra janë shpesh mënyra më e mirë për të rregulluar jo vetëm marrëdhëniet toksike, por edhe shoqëritë e qeverisura nga institucionet toksike./ Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE