Connect with Us

Çërnobili, misteri i zhytësve/ Të vërtetat e zbuluara nga seriali dhe një libër

Blog

Çërnobili, misteri i zhytësve/ Të vërtetat e zbuluara nga seriali dhe një libër

Publikuar

-

Tre zhytësit që shmangën shpërthimet e reja në aksidentin tragjik bërthamor të vitit 1986 ishte njoftuar se kishin vdekur. Ata janë në të vërtetë të gjallë. Kush gënjeu? Dhe pse? Seriali televiziv dhe një libër investigues po nxjerrin të vërteta të pakëndshme …

Ekziston një fakt në historinë botërore të kohëve të fundit, që ka hyrë në imagjinatën e të gjithëve, si fatkeqësia më e madhe bërthamore që ka ndodhur ndonjëherë. Më 26 Prill 1986, rreth orës një të mëngjesit, gjatë një testi sigurie, inxhinieri Aleksandr Akimov shtypi ndërprerësin për ndalimin e emergjencës të reaktorit të katërt të termocentralit bërthamor të Çërnobili në ish Bashkimin Sovjetik, sot Ukrainë. Një shpërthim shumë i fortë ndodhi, reaktori shpërtheu në flakë. Një re radioaktive u ngrit në mënyrë kërcënuese, kontaminoi të gjithë zonën, e cila u desh të evakuohej. Një erë e ftohtë e shtyu rrezatimin mbi qiellin e gjysmës së Evropës. Do të kishte 66 vdekje të konfirmuara, por vlerësimi është ende i pasigurt deri më tani. Mbi 4,000 njerëz, sipas një raporti të OKB, do të sëmureshin nga kanceri.

Pastaj është një i ri skocez kurioz, që në kohën e dramës nuk kishte lindur. Ai do të donte të kuptonte më shumë për atë aksident. Shkaqet që çuan në shpërthim. Çfarë ndodhi me të vërtetë? Si funksionon energjia bërthamore? Çfarë ndjenin njerëzit që ishin atje? Ai pyet, lexon, por të gjitha tregimet i duken kontradiktore: qeveria e BRSS ka mbajtur shumë gjëra në heshtje. Së pari u fol për gabime njerëzore, pastaj për papërshtatshmëri të strukturës. Djali do të dëshironte ta shihte me sytë e tij “atë qytet të vërtetë, por të pabanuar, ai vend i njohur dhe në të njëjtën kohë i braktisur”. Në vitin 2011, vetëm 24 vjeç, ai gjen në internet një tur në Pripyat, qyteti më i afërt me stacionin bërthamor. Për të marrë pjesë ai shet kitarën e tij elektrike. Merr një tren natën nga Aberdeen në Londër, pastaj një aeroplan drejt Borispolit, afër Kievit. Dhe më tej, shumë trena dhe autobusë që përshkojnë peizazhin sovjetik fantazmë. Udhëtimi është fillimi i një hetimi që do i ndryshojë jetën.

Ky kryqëzim mund të jetë skenari i një serie televizive (krahasim jo i rastësishëm). Por në fakt është realitet. Andrew Leatherbarrow, me profesion ekspert grafike, sot 32 vjeç, është autori i Chernobyl 01:23:40, një raport i detajuar mbi atë që ndodhi në termocentralin bërthamor. Një raport i plotë, i cili kërkoi pesë vjet punë dhe që ndriçon qoshe të reja të asaj nate të tmerrshme. Vëllimi është bërë një pikë referimi për skenarin e serisë televizive Chernobyl të krijuar nga Craig Mazin dhe transmetuar nga HBO, një sukses ndërkombëtar me audiencë dhe kritikë të pabesueshme. Leatherbarroë tregon historinë e esesë nga zyra e tij në Londër. Ai ende punon si një ekspert grafike për një shtëpi botuese, por shkrimi merr pjesën më të madhe të kohës së tij të lirë.

Pse vendosët të studioni dhe të shkruani për Çërnobilin?

Që nga fëmijëria kam pasur një magjepsje për atë qytet të braktisur. Imazhi i oxhakut që nxirrte tym ishte skalitur në mendjen time. Pastaj, në 2011, u trondita, si gjithë të tjerët, nga shpërthimi i termocentralit të Fukushimës në Japoni. Kam lexuar gazetat, portalet, kam ndjekur lajmet në TV, kam pasur ndjesinë se vërtet nuk ka qartësi se çfarë po ndodhte: reflektimet e ekspertëve binin ndesh mes tyre. Ambientalistët imponuan një version, energjia bërthamore mbron një tjetër. Pastaj u ktheva për të studiuar faktet e Çërnobilit. Ende nuk kam gjetur përgjigje të kënaqshme, veçanërisht për funksionimin e energjisë bërthamore. Kishte shumë versione divergjente. Disa muaj pas aksidentit në Japoni, u nisa për një turne në zonën e Pripyatit, zona e kontaminuar, ku, nga viti 1986, është e ndaluar të jetohet dhe të praktikohen aktivitete civile dhe tregtare. Ai udhëtim pati një ndikim të fortë mbi mua dhe vazhdova të studioja aksidentin. Mblodha aq shumë materiale sa që, në një moment të caktuar, isha i bindur që duhej të flisja unë vetë.

Si e organizuat studimin?

Të jem i sinqertë, puna ime ishte shumë e çrregullt dhe e paorganizuar në fillim. Siç e thashë, nuk mendoja se do ta gjeja veten një ditë, duke shkruar për Çërnobilin. Gjatë udhëtimit për në Pripyat bëra shumë fotografi (botuar sot në vëllim) dhe mbajta disa shënime. Kur vendosa të botoj librin, integrova të gjithë materialin e mundshëm dhe të imagjinueshëm dhe e krahasova me burime të besueshme dhe të verifikuara. Më ndihmuan shumë inxhinierë bërthamorë, historianë, profesorë të universitetit.

LEXO EDHE:  Çfarë mund të presim realisht nga një vaksinë kundër Covid-19?

Investigimi juaj zbuloi detaje të incidentit që nuk janë thënë kurrë deri më tani. Në veçanti, ai ofron një version të ri të historisë së të ashtuquajturve “Zhytësit e Çërnobilit”.

Po, një nga legjendat më të mëdha që lidhen me katastrofën. Më 6 maj 1986 Alexei Ananenko, Valeriy Bezpalov dhe Boris Baranov u zhytën nën çisternat e sigurisë, tani të mbushura me ujë radioaktiv, dhe hapën valvulat që favorizuan rrjedhjen e lëngjeve të kontaminuara, duke arritur të parandalojnë një shpërthim tjetër. Në çdo artikull, libër apo dokumentar thuhet se të tre vullnetarët vdiqën menjëherë pasi bënë gjestin fisnik. Asnjëherë nuk kam gjetur ndonjë konfirmim për këtë, në asnjë prej teksteve të analizuara. Kjo është arsyeja pse vazhdoja të kërkoja. Ndesha në një njoftim për vdekje nga ataku në zemër të Boris Baranov, i datës 2005. Atëherë zbulova se dy të tjerët ishin ende gjallë. Në Mars 2016 arrita të kontaktoj Alexei Ananenkon. Ai nuk ndjehej shumë i shqetësuar nga fakti që, prej 30 vjetësh besohej që ishte i vdekur. Vendosa të tregoja historinë e tyre të vërtetë: ishte shumë e rëndësishme. Pas publikimit të serialit televiziv, Ananenko dha disa intervista. Ai thotë se nuk është hero. Në vitin 2018, të tre morën një medalje trimërie për guximin e tyre.

Libri juaj ishte një nga referencat për skenarin e serialit të HBO,  Çërnobil. Autori Craig Mazin e quajti atë “thelbësor: një ndërthurje magjepsëse e raporteve të udhëtimit, tregimeve historike dhe dokumenteve shkencore”. A është e vërtetë që, fillimisht, ju nuk kishit arritur ta botonit atë as edhe me financime të mbledhura në Internet?

Po, e konfirmoj. Në vitin 2015 fillova një fushatë në platformën Kickstarter, por përpjekja dështoi dhe unë e braktisa projektin. Pastaj ngarkova një galeri me fotografi të Pripyatit me në faqen e internetit të Reddit dhe u pritën në mënyrë befasuese. Vendosa të botoja vetë një version të parë të librit përmes një faqeje në internet dhe në 48 orë kam shitur mbi 700 kopje. Kuptova që tema ishte me interes dhe i hyra punës. Një vit më vonë, në vitin 2016, unë botova vetë draftin përfundimtar. Një redaktor i ri dhe ekspertë të ndryshëm më ofruan konsultime falas.

Libri tjetër që frymëzoi serinë televizive është “Lutje për Çërnobilin”, nga shkrimtarja bjelloruse Nobel Svetlana Aleksieviç. E keni lexuar?

Sigurisht, është një tekst i mrekullueshëm, themelor për këdo që është i interesuar për këtë histori. Ishte një burim frymëzimi për mua: ai tregon aksidentin përmes rrëfimeve të njerëzve të thjeshtë, të harruar në rindërtimet e tjera që i janë bërë ngjarjes.

Sot kthehemi të flasim për shumë ngjarje historike apo aktuale falë serive televizive. A mendoni se është një narrativë që, në një farë mënyre, po zëvendëson kategorinë non-fiction apo gazetarinë?

Jo. Filmat, dhe sot edhe më shumë seritë televizive, kanë meritën që të rindezin vëmendjen ndaj ngjarjeve të harruara apo që akoma duhet të hetohen, por ato kurrë nuk do të mbivendosin analizën e shkruar. Serialet dhe filmat japin ide, por për të njohur me të vërtetë historinë, faktet, duhet lexuar, thelluar.

A ka ndryshuar mendimi juaj për Çërnobilin pas investigimit?

Unë kurrë nuk kam pasur një të tillë. Kam thelluar studimin pa ndonjë paragjykim. Thjesht doja të dija më shumë. Por unë kam një ide të qartë për energjinë bërthamore.

Që është?

Ka shumë pak njohuri mbi këtë temë. Ndoshta ka mungesë informacioni të saktë dhe jo shumë sensacionalist. Thjesht thuaj fjalën “rrezatim” për të shkaktuar terror. Personalisht, unë jam në favor të përdorimit të energjisë bërthamore në vendet e zhvilluara. Me kusht që të merren masa të rrepta për shëndetin, sigurinë dhe mjedisin.

Dëshironi të shkruani një libër të ri?

Unë tashmë po e bëj! Për disa vite kam punuar në një ese mbi historinë e industrisë bërthamore në Japoni dhe katastrofën e Fukushimës, duhet ta përfundoj atë në vitin 2020. Gjithashtu këtë herë do të dëshiroja të jem në gjendje të shkruaj një tekst të detajuar, por të qartë dhe të arritshëm për të gjithë. / Sette – Bota.al

Për të rejat më të fundit behuni pjesë e grupit tonë në facebook : City News Albania
KLIKO PER TE KOMENTUAR

Komentoni

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Blog

Ku është më e rrezikuar jeta në botë?

Publikuar

-

Nga

Një raport i OKB-së thekson, se më të varfrit dhe refugjatët janë edhe më të rrezikuarit nga katastrofat. Se si përballohet një katastrofë varet shumë nga kapacitetet e një shteti dhe shoqërie.

Pandemia e Coronës e ka rritur edhe më shumë gjendjen e rrezikshmërisë për migrantët. Ajo e ashpërson edhe më shumë jetesën e afër 80 milionë refugjatëve dhe të dëbuarve të prekur nga krizat dhe eksodi në të gjithë botën, që edhe pa pandeminë është e vështirë, thuhet në raportin e OKB-së për rreziqet për vitin 2020. Sidomos më të prekurit nga mbyllja e kufijve janë punëtorët sezonalë, shkruajnë autorët e studimit, që publikohet nga Aleanca “Zhvillimi ndihmon” e Universitetit Ruhr në Bochum.

Çdo vit ky raport publikon një listë ku janë renditur të gjitha vendet e botës në bazë të shkallës së rrezikshmërisë. Edhe këtë vit në krye qëndron shteti ishullor i Paqësorit, Vanuatu. Vendi i dytë më i rrezikuar në botë është Tonga, e ndjekur nga Antijet e Vogla. Vendet me rrezikun më të vogël statistikor janë si në vitin e kaluar Katari dhe shteti i BE, Malta. Gjermania bën pjesë tek 20 vendet më pak të rrezikuara. Këtu renditen kryesisht vendet europiane, por edhe shtete si Arabia Saudite dhe Egjipti.



Shtetet Ishullore të Paqësorit, si Tonga, Fidxhi apo Vanuatu janë të rrezikuara shumë nga katastrofat

LEXO EDHE:  As tapetë të kuq, as yje të kinematografisë/ Industria e filmit në kohën e Covid

LEXO EDHE:  Çfarë mund të presim realisht nga një vaksinë kundër Covid-19?

Koncepti i rrezikshmërisë në raport merr në konsideratë si ekspozimin ndaj rrezikut, që do të thotë, se sa i rrezikuar është një rajon apo një vend nga disa katastrofa natyrore. Por nga ana tjetër shihet edhe aftësia e një shoqërie për të përballuar katatrofat. Kështu shtetet me një ekspozim të njëjtë ndaj rrezikut, mund të kenë renditje të ndryshme, për shkak të cilësisë së infrastrukturës publike, situatës së banimit mesatarisht, përgatitja në përballimin e katastrofave dhe sistemi shëndetësor. Shumë vende afrikane nuk marrin shumë pikë në këto kategori, ato janë të rrezikuara nga pozicioni gjeografik, por edhe nga mungesa e kapaciteteve.

Një ndikim të veçantë ka ndryshimi i klimës. Në studim thuhet, se kjo ka ndryshuar shpeshtësinë dhe intensitetin e stuhive, përmbytjeve apo thatësirës. Si pasojë rritet edhe presioni i migrimit. Kur dhe nëse një person e “bën hapin vendimtar” dhe braktis vendlindjen, kjo nuk varet vetëm nga faktorët e jashtëm. “Një rol të madh luajnë edhe faktorët socialë, mbrojtja nga komuniteti dhe situata individuale financiare.” Autorët e përpilimit të raportit botërore theksojnë përgjegjësinë e vendeve më të pasura që vetë emetojnë shumë gaz karbonik. Ato jo vetëm duhet të ofrojnë mjetet për t’u përshtatur me ndryshimet e klimës, por duhet të ofrojnë edhe pagesa kompensimi për dëmet e klimës të shkaktuara ndërkohë./ DW

LEXO TE PLOTE

Blog

Historia e kryqit, dhe kuptimet e tij të shumta përgjatë shekujve

Publikuar

-

Nga

Në vjeshtë, katolikët dhe disa kisha të tjera të krishtera festojnë Festën e Kryqit të Shenjtë. Gjatë festës, të krishterët përkujtojnë jetën e Jezu Krishtit, veçanërisht vdekjen e tij në kryq dhe Ringjalljen e tij të mëvonshme, duke besuar se kjo u ofron atyre premtimin e faljes dhe jetën e përjetshme.

Kjo festë i ka rrënjët në antikitetin e vonë, një periudhë kur kryqi u bë një pjesë e rëndësishme e artit dhe adhurimit të krishterë. Kryqi, dikur një formë e turpshme e ekzekutimit të kriminelëve, u shndërrua në një simbol dominues i Krishtit dhe Krishtërimit. Por nga ana tjetër, kryqi nganjëherë ka marrë edhe kuptime më të errëta si një simbol i përndjekjes, dhunës dhe madje edhe racizmit.

Kryqi i hershëm

Një murale e famshme e romakëve e fillimit të shekullit III-të, “grafito Alexamenos”, përshkruan dy figura njerëzore me kokën e një gomari, me krahët e shtrirë në një kryq në formë T-je, dhe me mbishkrimin “Aleksamenos adhuron Zotin e tij”.

Në atë kohë, Krishterimi ishte i jashtëligjshëm në Perandorinë Romake, dhe kritikohej nga disa si një fe për budallenjtë. Karikatura e “Aleksamenos”, ishte një përpjekje për të përshkruar Krishtin me kokën e një gomari dhe për të tallur Zotin e tij.

Por për të krishterët, kryqi kishte kuptim shumë të thellë. Ata e kuptuan se vdekja e Krishtit në kryq do të “përfundonte” me ringjalljen dhe ngjitjen në qiell tek Zoti 3 ditë më vonë. Kjo Ringjallje ishte një shenjë e “fitores” së Krishtit mbi mëkatin dhe vdekjen.

Besimtarët mund të merrnin pjesë në këtë fitore duke u pagëzuar, duke iu falur mëkatet e së shkuarës dhe duke “rilindur” në një jetë të re në komunitetin e krishterë, Kishën. Pra të krishterët, i referoheshin kryqit të Krishtit si “druri i jetës” dhe si “Kryqi fitimtar”.

Kryqi i vërtetë?

Në fillimin e shekullit IV, perandori romak Konstandini e legalizoi Krishtërimin. Ai autorizoi gërmimin e disa prej vendeve të shenjta ku kishte jetuar Krishti në atë që u quajt “Toka e Shenjtë”. Në atë kohë, ajo ishte pjesë e provincës romake të Sirisë Palestiniane, e kufizuar nga lumi Jordan në Lindje, Deti Mesdhe në Perëndim dhe Siria në Veri.

Në shekullin V, u përhap legjenda se gjatë atyre gërmimeve u zbuluan disa copa kryqesh nga nëna e Konstandinit, Helena. Besimtarët thanë se një mrekulli në formën e një shërimi të pashpjegueshëm ndodhi kur një grua e sëmurë u prek me njërën nga copat e kryqit, çka u cilësua si një  provë se ato ishin pjesë e kryqit ky u kryqëzua dikur Krishti.

Konstandini ndërtoi një kishë të madhe, Martirium, aty ku supozohej se ishte vendi i varrit të Jezuit. Një ditë në shtator iu përkushtua festimit të “Lartësimit të Kryqit”. Vetë “gjetja” e kryqit nga Helena u kremtua me një festë që kremtohej në muajin maj si “Shpikja e Kryqit”. Të dyja festat u festuan në Romë duke nisur nga shekulli i VII. Një pjesë e asaj që besohej të ishte kryqi i vërtetë u mbajt dhe u nderua të Premten e Madhe në Jeruzalem nga mesi i shekullit IV deri në pushtimin e tij nga një kalif mysliman në shekullin VII.

Përfaqësime të mëvonshme

Shuma kisha të krishtera u ndërtuan në Perandorinë Romake gjatë IV-V. Me mbështetjen financiare të perandorisë, këto godina të mëdha u zbukuruan me mozaikë të ndërlikuar që përshkruanin figura nga shkrimet e shenjta, veçanërisht të Krishtit dhe apostujve të tij.



Nga shekulli VI deri në Mesjetën e hershme, përfaqësimet artistike të Kryqëzimit u bënë më të zakonshme. Ndonjëherë Krishti përshkruhej i vetëm në kryq, ndoshta midis dy kriminelëve të tjerë të kryqëzuar me të. Më shpesh, Krishti në kryq është i rrethuar në të dyja anët nga figurat e Marias dhe apostullit Gjon.

LEXO EDHE:  Skandali-/ Ben Blushi bëri vajzën pronare duke i falsifikuar firmën (fakte dhe dokumente)

LEXO EDHE:  A po nxisin ndryshimet klimatike, nacionalizmin e të djathtës ekstreme?

Adhurimi publik i kryqit të Premten e Madhe, u bë gjithnjë e më i zakonshëm jashtë Tokës së Shenjtë, dhe ky ritual u vu re në Romë në shekullin VIII. Gjatë periudhës mesjetare, Krishti i kryqëzuar portretizohej zakonisht si një figurë e qetë. Përfaqësimi kishte tendencë të ndryshonte përgjatë shekujve, me Krishtin që përshkruhet edhe si një viktimë e torturuar.

Kuptime të ndryshme

Gjatë Reformimit, kishat protestante refuzuan përdorimin e kryqëzimit. Sipas këndvështrimit të tyre, ai ishte një “shpikje” njerëzore, që nuk përdorej shpesh nga kishat e para. Protestantët pretenduan se kryqëzimi ishte bërë objekt i nderimit idhujtar të katolikëve, ndaj ata përdorën versione të tjera të një kryqi të thjeshtë.

Paraqitjet e ndryshme të kryqit, shprehnin konflikte më të thella brenda Krishterimit perëndimor. Por edhe para këtij momenti, kryqi u përdor në një mënyrë përçarëse. Gjatë Mesjetës, kryqi u lidh me një seri luftërash fetare të zhvilluara nga Evropa e krishterë për të çliruar Tokën e Shenjtë nga pushtimi i sundimtarëve myslimanë.

Ata që vendosnin të shkonin dhe luftonin do të mbanin veshur një rrobë të veçantë, të shënuar me një kryq mbi rrobat e tyre të përditshme. Ata kishin “marrë kryqin”, ndaj u quajtën “kryqtarët”. Nga të gjitha Kryqëzatat, vetëm e para në fundin e shekullit XI-të e përmbushi vërtetë synimin e saj.

Këta kryqtarë e pushtuan Jeruzalemin pas një betejë të përgjakshme që nuk kurseu as gratë dhe fëmijët, në përpjekjen për ta spastruar qytetin nga “jo-besimtarët”. Por Kryqëzatat ndezën një valë aktive armiqësie ndaj hebrenjve evropianë, duke sjellë për shekuj me radhë shpërthime të dhunës kundër komuniteteve hebraike.

Në shekullin XIX-të, termi “kryqëzatë” i referohej më përgjithësisht çdo lloj lufte për një kauzë “të drejtë”, qoftë kjo fetare apo laike. Në atë kohë në SHBA, ky term u përdor për të përshkruar një numër aktivistësh fetaro-socialë. Për shembull, botuesi abolicionist Uilliam Garrison u quajt një “Kryqtar” për shkak të luftës së tij politike për t’i dhënë fund së keqes së skllavërisë.

Kryqi si simbol i racizmit

Më vonë kryqi u përdor nga aktivistët që demonstronin kundër përparimeve shoqërore. Për shembull, organizata e supermacistëve të bardhë Ku Klux Klan, si pjesë e fushatës së saj terroriste, do të digjte kryqe të thjeshtë prej druri para shtëpie të afro-amerikanëve, hebrenjve ose katolikëve.

Disa dekada më vonë, synimi i Adolf Hitlerit për ekspansionizmin e Gjermanisë dhe përndjekjen e hebrenjve, bazuar në besimin e tij tek epërsia e “racës ariane”, u kristalizua në simbolin e svastikës, kryqit të thyer. Fillimisht një simbol fetar me origjinë nga India , ai ishte përdorur për shekuj me radhë në ikonografinë e krishterë si një nga shumë shprehjet artistike të kryqit.

Edhe sot, gazeta e grupit KKK titullohet “Kryqtari”, dhe grupe të ndryshme supermacistësh të bardhë përdorin forma të kryqit si një simbol të agjendës së tyre. Festa e Kryqit të Shenjtë fokusohet në kuptimin e kryqit si një shenjë e fuqishme e dashurisë hyjnore dhe shpëtimit për të krishterët e hershëm. Por është tragjike që kryqi është përdorur gabimisht edhe si një simbol i gjallë i urrejtjes dhe intolerancës./ theconversation.com–Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

A ka një recetë për suksesin e demokracisë në një vend?

Publikuar

-

Nga

A ka një recetë për suksesin e demokracisë në një vend?

Nga Dalibor Rohac “American Interest”

Pas Luftës së Dytë Botërore, shumë intelektualë perëndimorë dyshuan nëse Gjermania mund të bëhej sërish një komb demokratik i civilizuar. Megjithatë, në më pak se një brez, gjermanët e arritën këtë gjë duke miratuar një kushtetutë federale, duke kufizuar me kujdes ata që ishin pranë “levave” të pushtetit, duke krijuar një mrekulli ekonomike, dhe duke nxjerrë para drejtësisë shumë (megjithëse jo të gjithë) prej bashkëpunëtorëve në mizoritë naziste.

Kur ra komunizmi në vitin 1989, pati më pak dyshime mbi të ardhmen e ndritur të Evropës Qendrore dhe Lindore post-komuniste. Në fakt, edhe perspektiva e anëtarësimit të mundshëm të Rusisë në NATO dhe Komunitetin Ekonomik Evropian, nuk u pa si tërësisht e pamundur.

Tridhjetë vjet më vonë, rezultatet janë të përziera. Disa vende, si Bjellorusia, mezi kanë ecur drejt demokracisë, lirisë së individit dhe sundimit të ligjit; ndërsa të tjerat, si Polonia dhe Hungaria, kanë bërë hapa prapa, pas një progresi të madh fillestar.

Shumica e vendeve, për shembull në mbarë Ballkanin, duken të bllokuara dhe në vendnumëro, me një demokraci të brishtë, të mbushur me patronazh dhe korrupsion dhe cinizëm në lidhje me besnikëritë e tyre gjeopolitike. Disa bëjnë përgjegjës për situatën një reagim të ashpër kundër “politikës së imitimit” që u përpoq ta shndërronte Evropën Qendrore dhe Lindore në një kopje të Perëndimit, pa pasur shumë vëmendje ndaj realiteteve lokale.

Por nëse Viktor Orban dhe të tjerët në rajon, janë produkte të një reagimi kundër përpjekjeve të ashpra për të krijuar institucione të ngjashme me Perëndimin, si shpjegohen shembujt edhe më të këqij të populizmit autoritar në vende që nuk u përballën kurrë me të njëjtin presion, si Bjellorusia, Serbia ose Moldavia?

Dhe çfarë ndodhi që disa nga “imituesit” më të etur, të tillë si vendet baltike ose Çekia, kurrë nuk kanë bërë ndonjë hap kuptimplotë pas në aspektin e demokracisë? Si për t’i komplikuar gjërat më tej, strategjitë e reformave në të gjithë vendet post-komuniste ndryshuan gramatikisht nga njëra-tjetra.

Një nga shembujt më shqetësues të prapambetjes demokratike sot, Hungaria, ndoqi një përzierje unike të reformave ekonomike. Qeveria i dha përparësi ristrukturimit dhe konsolidimit të sektorit financiar, mbi privatizimin e ndërmarrjeve të saj shtetërore, duke shmangur përçarjet sociale dhe periudhat e gjata të papunësisë në nivele tepër të larta.

Rreth 15 vjet më parë, Hungaria dukej si një histori suksesi, pasi kishte shënuar një progres të konsiderueshëm në të gjitha llojet e standardeve të demokracisë, sundimit të ligjit dhe cilësisë së institucioneve.

Sot, për Freedom House, Banka Botërore etj, Hungaria mbetet dukshëm pas Republikës Çeke, që nuk ka përjetuar një shkallë të ngjashme të “prapambetjes demokratike” apo të “zhdemokratizimit”,- pavarësisht nga dominimi edhe aty i politikës populiste vitet e fundit.

Shembulli kryesor i rënies së Hungarisë është gjyqësori.



Në vitet 1990, qeveria hungareze e izoloi me sukses gjyqësorin nga presionet politike, duke ndjekur rekomandimet nga autoritetet ndërkombëtare, duke ngritur një këshill të pavarur të gjyqësorit – një hap që nuk u ndërmor kurë nga Republika Çeke, ku qeveria mbajti të paktën zyrtarisht, një rol të caktuar në drejtimin dhe mbikëqyrjen e gjyqësorit.

LEXO EDHE:  “Amanet”/ Filmi i Namik Ajazit nderohet nga Çmimet “Kult”

LEXO EDHE:  “Amanet”/ Filmi i Namik Ajazit nderohet nga Çmimet “Kult”

Në vitet 1990, Gjykata Kushtetuese e Hungarisë konsiderohej si një nga më të fortat në botë.  Por duke mos i ngulitur parimeve e pavarësisë në praktikën ligjore hungareze dhe jetën politike, reformat e hershme çuan në një reagim dhe në fund në politizimin e plotë të gjykatave nën partinë qeverisëse FIDESZ.

Arsyeja për reagimin nuk ishte “imitimi”, por politika përmes së cilës praktikat më të mira perëndimore u importuan në Hungari. Partia e Punëtorëve të Hungarisë u shndërrua në një Parti Socialiste në emër demokratike, duke e pastruar veten nga të gjitha simbolizmat komuniste dhe totalitare, por duke mbajtur pjesën më të madhe të kuadrove të saj. Ajo ndërmori disa reforma në gjyqësor, që duruan disa kohë.

Ndërkohë komunistët çekë nuk hoqën dorë kurrë nga trashëgimia e tyre totalitare. Për pasojë mbeti në skajet e politikë ceke të pas vitit 1989, me pak ndikim në politikë, dhe akoma më pak në reformat e gjyqësorit. Një aksident tjetër pasues i historisë ishte ndarja e Çekosllovakisë.

Nacionalizmi sllovak, i fjetur nën komunizëm, u bë një fenomen domethënës në vitet 1990- 1991. Por vendimi i Vasllav Klaus dhe Vladimir Meçiar për t’i dhënë fund federatës Çekosllovake pas zgjedhjeve në 1992 nuk ishte në asnjë mënyrë i paracaktuar, dhe as u imponuar nga presioni i opinionit publik.

Një efekt i rëndësishëm që ndikoi në atë ndarje ishte nevoja që çekët të hartonin kushtetutën e tyre, që u frymëzua nga ajo e Gjermanisë. Një faktor i rëndësishëm nëpër këto aksidente të historisë ishte çështja e vazhdimësisë. Ndryshe nga Gjermania e pasluftës, argumente bindëse mund të bëhen për një farë shkalle të vazhdimësisë ligjore dhe politike në Evropën Qendrore dhe Lindore post-komuniste.

Megjithatë, të paktën në retrospektivë, duket se ndryshimi në paanshmërinë me të cilën elitat e vjetra komuniste rimorën pozitat e ndikimit dhe pushtetit brenda sistemit të ri ishin thelbësore për shqetësimet e ardhshme të vendeve post-komuniste.

Në shtetet baltike, ekzistenca kombëtare ishte e papajtueshme me çdo formë të vazhdimësisë me shtypjen sovjetike. Në anën tjetër të spektrit, pak ndryshime aktuale politike shoqëruan shkatërrimin zyrtar të regjimit komunist në Bjellorusi, Ukrainë apo në Gjeorgjinë e Eduard Shevernaxes.

Midis këtyre dy poleve, ka shkallë të ndryshme me të cilat komunistët e vjetër e ri-shpikën veten si liberalë pro-BE (si në Hungari), përvetësuan pasuri të mëdha gjatë fazave më të egra të privatizimit të ndërmarrjeve shtetërore (si në Sllovaki), apo u zhvendosën në periferinë e jetës ekonomike dhe politike.

A mund të ishin bërë gjërat ndryshe dhe më mirë, në vendet ku elitat komuniste vazhdoi të ushtrojë ndikimin e saj, mbase pas një ri-emërtimi? Ndërsa historia nuk lejon eksperimente të kontrolluara, përvoja e 30 viteve të kaluara sugjeron se ndarjet e pastra janë shpesh mënyra më e mirë për të rregulluar jo vetëm marrëdhëniet toksike, por edhe shoqëritë e qeverisura nga institucionet toksike./ Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE