Connect with Us

Çërnobili, misteri i zhytësve/ Të vërtetat e zbuluara nga seriali dhe një libër

Blog

Çërnobili, misteri i zhytësve/ Të vërtetat e zbuluara nga seriali dhe një libër

Publikuar

-

Tre zhytësit që shmangën shpërthimet e reja në aksidentin tragjik bërthamor të vitit 1986 ishte njoftuar se kishin vdekur. Ata janë në të vërtetë të gjallë. Kush gënjeu? Dhe pse? Seriali televiziv dhe një libër investigues po nxjerrin të vërteta të pakëndshme …

Ekziston një fakt në historinë botërore të kohëve të fundit, që ka hyrë në imagjinatën e të gjithëve, si fatkeqësia më e madhe bërthamore që ka ndodhur ndonjëherë. Më 26 Prill 1986, rreth orës një të mëngjesit, gjatë një testi sigurie, inxhinieri Aleksandr Akimov shtypi ndërprerësin për ndalimin e emergjencës të reaktorit të katërt të termocentralit bërthamor të Çërnobili në ish Bashkimin Sovjetik, sot Ukrainë. Një shpërthim shumë i fortë ndodhi, reaktori shpërtheu në flakë. Një re radioaktive u ngrit në mënyrë kërcënuese, kontaminoi të gjithë zonën, e cila u desh të evakuohej. Një erë e ftohtë e shtyu rrezatimin mbi qiellin e gjysmës së Evropës. Do të kishte 66 vdekje të konfirmuara, por vlerësimi është ende i pasigurt deri më tani. Mbi 4,000 njerëz, sipas një raporti të OKB, do të sëmureshin nga kanceri.

Pastaj është një i ri skocez kurioz, që në kohën e dramës nuk kishte lindur. Ai do të donte të kuptonte më shumë për atë aksident. Shkaqet që çuan në shpërthim. Çfarë ndodhi me të vërtetë? Si funksionon energjia bërthamore? Çfarë ndjenin njerëzit që ishin atje? Ai pyet, lexon, por të gjitha tregimet i duken kontradiktore: qeveria e BRSS ka mbajtur shumë gjëra në heshtje. Së pari u fol për gabime njerëzore, pastaj për papërshtatshmëri të strukturës. Djali do të dëshironte ta shihte me sytë e tij “atë qytet të vërtetë, por të pabanuar, ai vend i njohur dhe në të njëjtën kohë i braktisur”. Në vitin 2011, vetëm 24 vjeç, ai gjen në internet një tur në Pripyat, qyteti më i afërt me stacionin bërthamor. Për të marrë pjesë ai shet kitarën e tij elektrike. Merr një tren natën nga Aberdeen në Londër, pastaj një aeroplan drejt Borispolit, afër Kievit. Dhe më tej, shumë trena dhe autobusë që përshkojnë peizazhin sovjetik fantazmë. Udhëtimi është fillimi i një hetimi që do i ndryshojë jetën.

Ky kryqëzim mund të jetë skenari i një serie televizive (krahasim jo i rastësishëm). Por në fakt është realitet. Andrew Leatherbarrow, me profesion ekspert grafike, sot 32 vjeç, është autori i Chernobyl 01:23:40, një raport i detajuar mbi atë që ndodhi në termocentralin bërthamor. Një raport i plotë, i cili kërkoi pesë vjet punë dhe që ndriçon qoshe të reja të asaj nate të tmerrshme. Vëllimi është bërë një pikë referimi për skenarin e serisë televizive Chernobyl të krijuar nga Craig Mazin dhe transmetuar nga HBO, një sukses ndërkombëtar me audiencë dhe kritikë të pabesueshme. Leatherbarroë tregon historinë e esesë nga zyra e tij në Londër. Ai ende punon si një ekspert grafike për një shtëpi botuese, por shkrimi merr pjesën më të madhe të kohës së tij të lirë.

Pse vendosët të studioni dhe të shkruani për Çërnobilin?

Që nga fëmijëria kam pasur një magjepsje për atë qytet të braktisur. Imazhi i oxhakut që nxirrte tym ishte skalitur në mendjen time. Pastaj, në 2011, u trondita, si gjithë të tjerët, nga shpërthimi i termocentralit të Fukushimës në Japoni. Kam lexuar gazetat, portalet, kam ndjekur lajmet në TV, kam pasur ndjesinë se vërtet nuk ka qartësi se çfarë po ndodhte: reflektimet e ekspertëve binin ndesh mes tyre. Ambientalistët imponuan një version, energjia bërthamore mbron një tjetër. Pastaj u ktheva për të studiuar faktet e Çërnobilit. Ende nuk kam gjetur përgjigje të kënaqshme, veçanërisht për funksionimin e energjisë bërthamore. Kishte shumë versione divergjente. Disa muaj pas aksidentit në Japoni, u nisa për një turne në zonën e Pripyatit, zona e kontaminuar, ku, nga viti 1986, është e ndaluar të jetohet dhe të praktikohen aktivitete civile dhe tregtare. Ai udhëtim pati një ndikim të fortë mbi mua dhe vazhdova të studioja aksidentin. Mblodha aq shumë materiale sa që, në një moment të caktuar, isha i bindur që duhej të flisja unë vetë.

Si e organizuat studimin?

Të jem i sinqertë, puna ime ishte shumë e çrregullt dhe e paorganizuar në fillim. Siç e thashë, nuk mendoja se do ta gjeja veten një ditë, duke shkruar për Çërnobilin. Gjatë udhëtimit për në Pripyat bëra shumë fotografi (botuar sot në vëllim) dhe mbajta disa shënime. Kur vendosa të botoj librin, integrova të gjithë materialin e mundshëm dhe të imagjinueshëm dhe e krahasova me burime të besueshme dhe të verifikuara. Më ndihmuan shumë inxhinierë bërthamorë, historianë, profesorë të universitetit.

LEXO EDHE:  Aktorët të cilët janë paguar me pothuajse asgjë në rolet e tyre më të arrira

Investigimi juaj zbuloi detaje të incidentit që nuk janë thënë kurrë deri më tani. Në veçanti, ai ofron një version të ri të historisë së të ashtuquajturve “Zhytësit e Çërnobilit”.

Po, një nga legjendat më të mëdha që lidhen me katastrofën. Më 6 maj 1986 Alexei Ananenko, Valeriy Bezpalov dhe Boris Baranov u zhytën nën çisternat e sigurisë, tani të mbushura me ujë radioaktiv, dhe hapën valvulat që favorizuan rrjedhjen e lëngjeve të kontaminuara, duke arritur të parandalojnë një shpërthim tjetër. Në çdo artikull, libër apo dokumentar thuhet se të tre vullnetarët vdiqën menjëherë pasi bënë gjestin fisnik. Asnjëherë nuk kam gjetur ndonjë konfirmim për këtë, në asnjë prej teksteve të analizuara. Kjo është arsyeja pse vazhdoja të kërkoja. Ndesha në një njoftim për vdekje nga ataku në zemër të Boris Baranov, i datës 2005. Atëherë zbulova se dy të tjerët ishin ende gjallë. Në Mars 2016 arrita të kontaktoj Alexei Ananenkon. Ai nuk ndjehej shumë i shqetësuar nga fakti që, prej 30 vjetësh besohej që ishte i vdekur. Vendosa të tregoja historinë e tyre të vërtetë: ishte shumë e rëndësishme. Pas publikimit të serialit televiziv, Ananenko dha disa intervista. Ai thotë se nuk është hero. Në vitin 2018, të tre morën një medalje trimërie për guximin e tyre.

Libri juaj ishte një nga referencat për skenarin e serialit të HBO,  Çërnobil. Autori Craig Mazin e quajti atë “thelbësor: një ndërthurje magjepsëse e raporteve të udhëtimit, tregimeve historike dhe dokumenteve shkencore”. A është e vërtetë që, fillimisht, ju nuk kishit arritur ta botonit atë as edhe me financime të mbledhura në Internet?

Po, e konfirmoj. Në vitin 2015 fillova një fushatë në platformën Kickstarter, por përpjekja dështoi dhe unë e braktisa projektin. Pastaj ngarkova një galeri me fotografi të Pripyatit me në faqen e internetit të Reddit dhe u pritën në mënyrë befasuese. Vendosa të botoja vetë një version të parë të librit përmes një faqeje në internet dhe në 48 orë kam shitur mbi 700 kopje. Kuptova që tema ishte me interes dhe i hyra punës. Një vit më vonë, në vitin 2016, unë botova vetë draftin përfundimtar. Një redaktor i ri dhe ekspertë të ndryshëm më ofruan konsultime falas.

Libri tjetër që frymëzoi serinë televizive është “Lutje për Çërnobilin”, nga shkrimtarja bjelloruse Nobel Svetlana Aleksieviç. E keni lexuar?

Sigurisht, është një tekst i mrekullueshëm, themelor për këdo që është i interesuar për këtë histori. Ishte një burim frymëzimi për mua: ai tregon aksidentin përmes rrëfimeve të njerëzve të thjeshtë, të harruar në rindërtimet e tjera që i janë bërë ngjarjes.

Sot kthehemi të flasim për shumë ngjarje historike apo aktuale falë serive televizive. A mendoni se është një narrativë që, në një farë mënyre, po zëvendëson kategorinë non-fiction apo gazetarinë?

Jo. Filmat, dhe sot edhe më shumë seritë televizive, kanë meritën që të rindezin vëmendjen ndaj ngjarjeve të harruara apo që akoma duhet të hetohen, por ato kurrë nuk do të mbivendosin analizën e shkruar. Serialet dhe filmat japin ide, por për të njohur me të vërtetë historinë, faktet, duhet lexuar, thelluar.

A ka ndryshuar mendimi juaj për Çërnobilin pas investigimit?

Unë kurrë nuk kam pasur një të tillë. Kam thelluar studimin pa ndonjë paragjykim. Thjesht doja të dija më shumë. Por unë kam një ide të qartë për energjinë bërthamore.

Që është?

Ka shumë pak njohuri mbi këtë temë. Ndoshta ka mungesë informacioni të saktë dhe jo shumë sensacionalist. Thjesht thuaj fjalën “rrezatim” për të shkaktuar terror. Personalisht, unë jam në favor të përdorimit të energjisë bërthamore në vendet e zhvilluara. Me kusht që të merren masa të rrepta për shëndetin, sigurinë dhe mjedisin.

Dëshironi të shkruani një libër të ri?

Unë tashmë po e bëj! Për disa vite kam punuar në një ese mbi historinë e industrisë bërthamore në Japoni dhe katastrofën e Fukushimës, duhet ta përfundoj atë në vitin 2020. Gjithashtu këtë herë do të dëshiroja të jem në gjendje të shkruaj një tekst të detajuar, por të qartë dhe të arritshëm për të gjithë. / Sette – Bota.al

Për të rejat më të fundit behuni pjesë e grupit tonë në facebook : City News Albania
KLIKO PER TE KOMENTUAR

Komentoni

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Blog

Si e “pushtoi” njerëzimi Tokën?

Publikuar

-

Nga

Një shtyllë kryesore e modelit “jashtë Afrikës” të origjinës së njeriut, është ajo që ka të bëjë me ngjarjet që kanë ndodhur jashtë kontinentit afrikan. Sipas këtij modeli, rreth 60.000 vjet më parë, speciet tona u larguan nga Afrika dhe përmes një spastrimi epik populluan Eurazinë.

Por të “çarat’ në këtë model, janë bërë gjithnjë e më të mëdha me kalomin e kohës. Për shembull, kafkat njerëzore të zbuluara në dy zona në Izrael janë 120.000-vjeçare. Ato cilësohen shpesh si një provë se përpara eksodit masiv, njerëzimi bëri disa përpjekje të shkurtra por të dështuara, për t’u ngulur në Azinë Perëndimore.

Por zhvillimet gjatë viteve të kaluara, sugjerojnë se në fakt ka pasur më shumë sesa thjesht përpjekje sporadike. Për shembull, një nofull 177.000-vjeçare e gjetur në shpellën Mislija në Izrael, lë të kuptohet se në Lindjen e Mesme ka ekzistuar një prani njerëzore shumë më e vjetër, dhe që ka zgjatur më shumë në kohë.

Por zbulimi më befasues ndodhi vitin e kaluar, kur 2 kafka të zbuluara në Greqi që në vitin 1978, na zbuluan më në fund disa nga sekretet e tyre. Ato u gjetën në shpellën bregdetare Apidima, të ngjitura nga pas me njera-tjetrën, përmes një amalgame llave vullkanike të ngrirë.

Në fillim u mendua se që të dyja kafkat i përkisnin Neandertalëve dhe ishin rreth 150.000-vjeçare. Por një ri-analizim tregoi të kundërtën. Njëra prej tyre, i përkiste vërtet një Neandertali 170.000-vjeçar. Por tjetra ishte 210.000-vjeçare dhe vinte nga një Homo sapiens, megjithëse me një përzierje të tipareve moderne dhe atyre arkaike.

Kafkat kishin përfunduar në një lloj mënyre në të njëjtën pjesë të shpellës, dhe ishin ngjitur me njera-tjetrën disa kohë më vonë. Përfundimi i vetëm, është se njerëzit e parë modernë që jetuan në Afrikë më shumë se 200.000 vjet më pare, u shpërndanë me sukses në Evropën Jugore.

Një udhëtim ky i gjatë i kryer me këmbë, ose ndoshta më gjerësisht përreth Mesdheut Lindor, që ndoshta zgjati për mijëra vjet. “Ky është një zbulim shumë befasuese”- thotë Kris Stringer, ekspert në Muzeun eHistorisë Natyrore në Londër, që ishte pjesë e ekipit që kreu analizat.

Provat të shpërndarjeve të mëhershme të njerëzve, janë gjetur edhe më larg nga Afrika. Në vitin 2015, studiuesit në Kinë, njoftuan zbulimin e dhëmbëve njerëzorë moderne në një shpellë në jug të vendit, që daton të paktën 80.000 vjet më parë. Në Kinë janë gjetur edhe disa fosile të tjera, që datojnë gati në të njëjtën periudhë.

Ato janë klasifikuar në mënyrë konvencionale si Homo erektus, anëtari i parë i gjinisë sonë që eci drejt më këmbë, por tani duket se ka më shumë të ngjarë që ata t’i përkasin Homo sapiens, thotë Maria Martinon-Torres nga Qendra Kombëtare e Kërkimit të Evolucionit Njerëzor (CENIEH) në Burgos të Spanjës. “Ata kanë qenë atje!”- thotë ajo. Edhe Stringer bie dakord me këtë konstatim:”Nëse ata erdhën deri në Evropë, unë nuk shoh asnjë arsye pse të mos kenë shkuar deri në Kinë”.

Këto zbulime të reja të shpërndarjeve të hershme të njerëzve modernë janë shumë intriguese. Por tablloja kryesore mbetet në thelb e pandryshuar. Mendimi i sotëm mbizotërues, është se njerëzit modernë nisën të shpërngulen masivisht nga Afrika 100.000 vjet më parë, me siguri përmes Gadishullit Arabik, Levantit ose që të dyjave.

Ata u sollën nëpër Evropë dhe përgjatë bregdetit jugor të Euroazisë, dhe ka shumë të ngjarë që

të kenë gjetur burime ushqimore të nje cilësie të lartë. Më pas shkuan dhe populluan Azinë Qendrore, ku sot shtrihet Kina. Rreth 65.000 vjet më pare, disa njerëz arritën në Sahul, një kontinent i lashtë ku ndodhet tani Australia dhe Guinea e Re, thuajse me siguri nëpërmjet anijeve. Migrimi i fundit i famshëm, e çoi njerëzimin përtej ngushticës së Beringut në Amerikë rreth 15.000 vjet më parë.

Po çfarë ndodhi me speciet e tjera njerëzore?

Sipas modelit standard ‘jashtë Afrikës’, kur speciet tona u përhapën për herë të parë nëpër Eurazi, ata u zëvendësuan plotësisht njerëzit më arkaikë që ndeshën. Padyshim, ne jemi speciet e fundit njerëzorë që ecin mbi këmbë.

Por nëse Homo sapiens ishte përgjegjës për zhdukjen e specieve të tjera, kjo mbetet ende pjesë e një debati të madh. Ajo çka është bërë e qartë vitet e fundit, është se këto takime nuk ishin tërësisht të dhunshme dhe shkatërruese. Të paktën në ndonjë rast, paraardhësit tanë bënin dashuri dhe jo luftë.

LEXO EDHE:  Çfarë ndodhi me veshin e piktorit të famshëm holandez Vinsent Van Gog?

LEXO EDHE:  Filmi “Merchants of Doubt” me temën e ngrohjes globale

Neandertalët dhe Denisovanët, dy nga të afërmit tanë më të ngushtë, u zhdukën dhjetëra mijëra vjet më parë. Megjithatë, shumica e njerëzve në të gjithë botën, kanë sasi të vogla të ADN-së të trashëguara nga një ose të dy speciet në gjenomet e tyre.

Kjo është dëshmi që Homo sapiensi u çiftua me ta, dhe të paktën disa nga këto çiftime prodhuan pasardhës pjellorë. Disa njerëz nga Lindja e Mesme, bartin ende sot AND-në ‘fantazmë’ nga një specie tjetër e quajtur ‘hominin X’, fosilet e të cilit nuk janë gjetur ende.

Paraardhësit tanë mund të kenë hasur në homininë të tjerë, ndërsa po shpërndaheshin nëpër botë, duke përfshirë edhe ‘hobbit’-in enigmatik, Homo floresiensis, që jetonte në ishullin indonezian Flores deri rreth 50.000 vjet më parë. Vitin e shkuar, u zbulua se një specie e ngjashme ka jetuar në të njëjtën kohë 3000 kilometra më në jug, në ishullin filipinas Luzon.

Gjithsesi, s’ka asnjë provë gjenetike të çiftimit me asnjë nga këto specie, dhe roli i Homo sapiens në zhdukjen e tyre, nëse ka pasur një të tillë, mbetet ende i panjohur. Dikur supozohej se çiftimi midis njerëzve të hershëm dhe homininëve të tjerë, ka ndodhur ekskluzivisht jashtë Afrikës.

Një sasi e vogël e ADN-së së Neandertalit, është gjetur në gjenomet e njerëzve që jetojnë në Afrikë, por meqë Neandertalët nuk duket se kanë jetuar ndonjëherë në atë kontinent, ajo ka mbërritur me siguri aty si rezultat i njerëzve të hershëm që migruan sërish në Afrikë nga Eurazia.

Megjithatë, analizat më të fundit sugjerojnë se ka pasur një çiftim me homininët e tjerë në kontinent.

Në fakt, gjenomet e disa njerëzve në Afrikë janë 19 përqind “të lashtë”, normë që tejkalon dukshëm çdo kontribut të Neanderthalit apo Denisovanëve në gjenomet euroazitike. Dëshmia e parë e këtij çiftimi u gjet në vitin 2012, kur një ekip i udhëhequr nga Sarah Tishkof e Universitetit të Pensilvanisë në SHBA, zbuloi AND-ne e lashtë në gjenomet e gjahtarëve grumbullues modernë që jetojnë në Kamerun dhe Tanzani.

Ajo tregoi se jo më shumë se 30.000 vjet më parë, paraardhësit e tyre ishin çiftuar me një specie hominine të paidentifikuar. Pastaj, në vitin 2018, Arun Durvasula i Universitetit të Kalifornisë në Los Angeles, skanoi të gjithë gjenomet e njerëzve nga 4 popullsi nën-Sahariane, dhe gjeti të dhëna e një çiftimi të hershëm me një hominin tjetër arkaik të panjohur.

Duket se është ndarë nga linja jonë e prejardhjes rreth 625.000 vjet më parë, dhe më pas është çiftuar sërish me njerëzit deri 124.000 vjet më parë. Kjo ndodhi para eksodit masiv jashtë Afrikës, çka shpjegon edhe faktin se përse gjenomet evropiane bartin të njëjtën ADN të panjohur.

Në fillim të këtij viti, analiza e 4 skeleteve fosile nga Kameruni, gjeti gjurmë të ADN-ve të tjera të panjohura nga një takim që ndodhi rreth 250.000 vjet më parë. Po kush mund të jenë këta të afërm misteriozë të njeriut modernë?

Një nga kandidatët është Homo naledi, një hominin me pamje primitive që u zbulua në Afrikën e Jugut në vitin 2013, dhe që ka jetuar deri 250.000 vjet më parë. Një tjetër është paraardhësi i Homo sapiens, që ka jetuar rreth 900.000 vjet më parë, dhe që tani mendohet të jetë paraardhësi ynë i drejtpërdrejtë.

Dhe kjo ndonëse nuk kemi prova që ai jetonte në Afrikë. Një skenar më i mundshëm, është që fosilet e specieve të panjohura nuk janë zbuluar ende, dhe kjo gjë mund të mos ndodhë kurrë. Për më tepër, ka pak dyshime se studimet e reja, do të zbulojnë në ADN-në tonë paraardhës të tjerë ‘fantazmë’./ NS – Bota.al

LEXO TE PLOTE

Blog

Meshkujt viktima të përdhunimit, tabuja e fundit e luftës në Bosnjë

Publikuar

-

Nga

Burrat që u përdhunuan ose pësuan dhunë seksuale gjatë luftës në Bosnje të viteve 1992-1995, prej kohësh kanë ngurruar të flasin nga frika e stigmatizimit, por tani po bëhen përpjekje për të siguruar që ata të marrin të njëjtat pensione si viktimat e tjera të luftës

Nga Zinaida Djilelovic

Edhe sot, kaq shumë vjet pas luftës, kam makthe. Më vijnë në mendje imazhe dhe më kthehen kujtimet, i dëgjoj ende zërat kërcënues.”

Këto janë fjalët e një ish të burgosuri që u kap gjatë luftës në 1995 dhe u mbajt në arrest për 27 ditë. Për një pjesë të kësaj periudhe, ai u mbajt në një qendër paraburgimi në Hadzici, në periferi të Sarajevës, ku, ashtu si të burgosurit e tjerë, u abuzua seksualisht.

“Këto gjëra të mbeten gjithmonë në mendje. Të shtypin si pinca. Nuk ka asnjë mënyrë për t’u relaksuar”, tha për BIRN ish-i burgosuri, i cili kërkoi të mbetej anonim.

Përdhunimi, tha ai, ishte “një strategji lufte në atë kohë”. Burrat që abuzuan me të nuk janë ndjekur kurrë penalisht.

“Ditën e tretë u largova nga kampi i përqendrimit dhe i tregova gruas time atë që kisha kaluar”, kujton ai. “Ajo më ndihmoi shumë. Fatkeqësisht, e zuri diabeti nga stresi i madh dhe ajo ndërroi jetë disa muaj më parë.”

Ai tha se e ka ndihmuar edhe ekipi Medica Zenica i udhëhequr nga drejtoresha Sabiha Husiç. Medica Zenica u themelua në vitin 1993 dhe ishte OJQ-ja e parë që ndihmoi gratë që i mbijetuan dhunës seksuale. Shtatë vjet më parë, OJQ-ja kuptoi se duhej të fillonte edhe përkrahja për burrat.

“Drejtoreshën Husiç e takova në një konferencë në Sarajevë, ku po diskutohej për të drejtat e grave”, tha ish i burgosuri. “Zakonisht flitet për gra që janë përdhunuar ose abuzuar seksualisht. Më pas u tregova atyre se ka edhe burra që i kanë mbijetuar kësaj.”

Ai tha se mendon se është shumë më e vështirë për burrat që janë përdhunuar ose abuzuar seksualisht të flasin për këtë.

“Ka kaq shumë pikëpyetje se si mund të ndodhë kjo… Fatkeqësisht, mund të ndodhë”, tha ai.

“Ka shumë burra që nuk kanë folur dhe nuk do ta bëjnë kurrë. Unë nuk do të kisha treguar, edhe nëse gjërat s’do të kishin shkuar ashtu si shkuan. Është e vështirë. Duhet të përballesh me këtë gjë. Unë i mbijetova kësaj dhe s’ka asgjë që mund ta kompensojë këtë. E mban përbrenda, si të ishte një bombë”, vazhdoi ai.

Medica Zenica e ndihmoi atë të merrte statusin zyrtar si “viktimë civile e luftës”. Sipas ligjit, viktimat e regjistruara civile të luftës kanë të drejtë pensioni, i cili për të mbijetuarit e abuzimit seksual dhe përdhunimit arrijnë në 594 marka boshnjake (304 euro) në muaj.

Sigurimi i statusit zgjati dy vjet dhe çështja u desh të çohej në gjykatë, kujtoi ai.

“Procesi ishte shumë i vështirë. Duhet të bëhen shumë deklarata, disa prej të cilave janë të papërshtatshme dhe që përsëri sjellin nëpër mend episode të rënda psikologjike te të mbijetuarit që kanë kaluar gjithë këto trauma. Me këto raste merren njerëz që s’kanë arsimin e duhur dhe janë joprofesionistë”, argumentoi ai.

Ai shtoi se përfitimet financiare nuk i zgjidhin problemet e viktimave dhe se ai do të preferonte që shteti të sigurojë “komunitete terapeutike për të mbijetuarit e abuzimit seksual gjatë luftës”.

Drejtoresha e Medica Zenica, Sabiha Husiç, tha se Bosnja dhe Hercegovina nuk ka statistika zyrtare për numrin e burrave dhe grave që janë sulmuar seksualisht dhe janë regjistruar zyrtarisht si viktima civile të luftës.

Ndërsa punonte për tezën e saj të doktoraturës në lidhje me mbështetjen për të mbijetuarit e dhunës seksuale gjatë kohës së luftës, ajo vlerësoi në bazë të informacioneve që mblodhi nga organizatat ndërkombëtare dhe raportoi se rreth 3,000 burra ishin përdhunuar gjatë luftës.

“Doja të analizoja dhe mësoja nga statistikat për të parë se sa vetë aplikuan për statusin e viktimës civile të luftës, sa ishin refuzuar dhe cilat ishin arsyet e refuzimit. Megjithatë, ky informacion nuk është i disponueshëm”, tha Husiç.

Deri më tani, shtatë burra kanë arritur statusin e viktimës civile të luftës nëpërmjet Medica Zenica. Por një numër i madh viktimash nuk duan të aplikojnë, pasi i druhen pyetjeve të sikletshme ose poshtëruese, ose se mos pyeten se pse po aplikojnë tani, kaq shumë vjet pas luftës.

Husiç tha se pyetje të tilla janë të papranueshme: “Ne nuk kemi të drejtë të pyesim pse dikush vendosi të flasë sot ose do të vendosë të plasë pas pesë ditësh apo pesë muajsh. Ne duhet të krijojmë një situatë të sigurt në të cilën të mbijetuarit e dhunës seksuale të kohës së luftës do të ndihen të sigurt dhe të mbështetur sa herë që ata zgjedhin të flasin ose të kërkojnë të drejtat e tyre.”

Përdhunimi i burrave ka qenë një temë tabu për shumë vjet, shpjegoi ajo.

“Nga përvoja në Medica, mund të them se në fillim nuk menduam se edhe burrat mund të jenë gjithashtu viktima të kësaj lloj dhune”, tha ajo.

“Unë mendoj se procesi i të folurit ishte më i vështirë për burrat sepse atyre u mungonte mbështetja”, shtoi ajo.

Stigma dhe frika

Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë me seli në Hagë e klasifikoi abuzimin seksual dhe përdhunimin e grave, burrave dhe fëmijëve si një krim lufte për herë të parë në rastet që u ngritën nga lufta në Bosnje. Gjykata e mbështetur nga Kombet e Bashkuara ka dhënë disa vendime dhe ka përfshirë pretendime për sulme seksuale dhe përdhunime të burrave dhe djemve.

Krimineli i parë i luftës që u dënua për krime përfshirë dhunë seksuale nga gjykata ishte politikani dhe luftëtari paraushtarak serb i Bosnjës Dusko Tadiç, i cili në vitin 1997  u dënua me 20 vjet burg.

Në vitin 1998, gjykata dënoi komandantin e kampit të burgimit Zdravko Muciç, zëvendësin e tij Hazim Deliç dhe rojën e kampit Esad Landzo për akuza që përfshinin edhe dhunë seksuale kundër civilëve serbë të Bosnjës që mbaheshin në një kamp paraburgimi në Celebici.

Gjykata dënoi gjithashtu ish-policin serb të Bosnjës Ranko Cesiç në 2004 për krime lufte,  duke përfshirë detyrimin e dy vëllezërve myslimanë, të cilët u burgosën në kampin e paraburgimit Luka në Brcko, që t’i kryenin seks oral njëri-tjetrit.

Dëshmitë e dhunës seksuale ndaj burrave u regjistruan edhe në  çështjen e gjykatës kundër Mico Stanisiç, ministrit të brendshëm i kohës së luftës në entitetin serb të Bosnjës Republika Srpska, dhe Stojan Zupljanin, shefit të shtabit rajonal të policisë në qytetin kryesor të entitetit, Banja Luka.

Një pjesë e vendimit të shkallës së parë nga viti 2013 thotë se “në Qendrën Kulturore Chelopek (ndërtesa e paraburgimit në Zvornik), Grerëzat e Verdha dhe formacionet e tjera paraushtarake, me dijeninë e policisë, rrahën dhe plagosën rëndë të burgosurit myslimanë. Ata u poshtëruan, abuzuan seksualisht dhe u gjymtuan.”

LEXO EDHE:  Misteri i Kishës së Laçit/Çfarë u ndodhi 32 ushtarëve që shkuan për ta shkatërruar

LEXO EDHE:  Biznesi me testet e shpejtë për Coronën/ Po sa të besueshme janë ato?

Lideri paraushtarak Dusan Vuckoviç Repiç “detyroi dy palë baballarë dhe djemtë e tyre të kryenin akte seksuale me njëri-tjetrin, përfshirë marrëdhënie seksuale dhe penetrim me një bisht fshese”, sipas vendimit. Vuckoviç Repiç vdiq në një burg në Beograd në 2005, tetë ditë para se të fillonte gjyqi i tij për krimet në Zvornik.

Abuzimi seksual dhe përdhunimi i burrave gjatë luftës është raportuar në 23 vende në të gjithë vendin deri më tani, tha Bakira Haseciç, presidente e shoqatës Gratë – Viktima të Luftës.

Haseciç kujtoi deklaratën e një burri që i mbijetoi abuzimit seksual në një kamp paraburgimi në Zvornik: “Ata u detyruan të përdhunonin një dose dhe para kësaj iu dhanë disa pilula. Dhe kur mendon se i ke mbijetuar gjithçkaje dhe ke parë gjithçka, kur dëgjon deklaratat e njerëzve të tjerë, fillon e pyet veten nëse një mendje normale njerëzore mund ta bënte këtë.”

Gjykata shtetërore boshnjake në Sarajevë ka dënuar disa të pandehur për dhunë seksuale ndaj burrave.

Në vitin 2015, gjykata shtetërore dënoi ish-ushtarin serb të Bosnjës Gligor Begoviç me 13 vjet burg për krime kundër civilëve që po mbaheshin në qendrën e paraburgimit në Batkovic pranë Bijeljinës në vitin 1992, përfshirë edhe abuzimin seksual të disa të burgosurve.

Ish-ushtari i Ushtrisë Boshnjake Zijad Kurtoviç u shpall fajtor në vitin 2009 për krime lufte, duke përfshirë detyrimin e dy vëllezërve që ishin luftëtarë të Këshillit Kroat të Mbrojtjes që të bënin seks oral me njëri-tjetrin.

Gjithashtu në vitin 2009, ish-polici ushtarak serb i Bosnjës, Rade Veselinoviç, pranoi se, përveç veprave të tjera, ai lejoi anëtarët e grupeve paraushtarake t’i detyronin të burgosurit jo serbë që mbaheshin në Qendrën Sportive në Hadzici të bënin seks me njëri-tjetrin.

Përdhunimi dhe abuzimi seksual i të burgosurve është cituar edhe në disa raste të tjera në gjykatën shtetërore.

Bozidarka Dodik, gjyqtare në Gjykatën e Lartë në entitetin e Federatës së vendit, argumentoi se gjatë dekadës së kaluar, gjyqësori boshnjak ka bërë progres të madh në ndjekjen penale të krimeve të luftës, përfshirë dhunën seksuale gjatë kohës së luftës.

“Edhe pse shumica e këtyre çështjeve penale kanë të bëjnë me përdhunimin dhe dhunën seksuale të kryer ndaj grave, rastet në të cilat burrat janë viktima të një dhune të tillë gjithashtu po ndiqen penalisht. Megjithatë, burrat që janë viktima të këtyre veprave penale e raportojnë atë edhe më rrallë sesa gratë, kryesisht për shkak të stigmës dhe frikës se do të etiketohen si homoseksualë ose jo-burra”, tha Dodik për BIRN me email.

“Në disa raste, ka raste kur autori përdhunon drejtpërdrejt ose kryen dhunë seksuale ndaj një burri. Më të shpeshta janë situatat në të cilat autorët detyruan burrat (kryesisht në ambientet e paraburgimit) të përdhunojnë njeri-tjetrin (anal ose oral)”, tha ajo.

Ajo theksoi gjithashtu se “përveç penetrimit seksual, ka shumë forma të tjera të dhunës seksuale që mund të kryhen ndaj burrave”.

Turpërimi i viktimës

Çështja e kategorizimit të viktimave të dhunës seksuale gjatë kohës së luftës në procedurat penale ka qenë pjesë e programit të trajnimit për zyrtarët gjyqësorë në Qendrat e Trajnimit Gjyqësor dhe Prokurorial në entitetin e Federatës dhe Republikës Srpska gjatë dy viteve të fundit. Gjyqtarja Dodik është një nga trainuesit.

“Paragjykimi më i zakonshëm me të cilin përballen viktimat e dhunës seksuale, pavarësisht nëse janë burra ose gra, është se përdhunimi është një turp për viktimën, jo për përdhunuesin, dhe se si rezultat i një veprimi të tillë, viktima është e njollosur, e ndyrë dhe e padenjë për respekt”, tha Dodik.

Dodik beson se shumica e gjyqtarëve, prokurorëve dhe stafi tjetër gjyqësor janë të ndjeshëm ndaj viktimave, edhe pse incidente të pakëndshme ende ndodhin. Këto kryesisht vijnë për shkak të stereotipeve gjinore të rrënjosura thellë ose si rezultat i neglizhencës ose kushtimit të vëmendjes së pamjaftueshme gjatë komunikimit me viktimat, sugjeroi ajo.

“Përdhunimi, qoftë në kohë paqeje, qoftë në luftë, është ende një temë për të cilën nuk flitet shumë. Progresi në të kuptuarit e përdhunimit dhe format e tjera të dhunës seksuale mund të arrihet vetëm përmes edukimit të vazhdueshëm dhe ndërgjegjësimit, jo vetëm për zyrtarët gjyqësorë, por edhe për publikun e gjerë”, tha ajo.

Në vitin 2017, OJQ-ja TRIAL International publikoi një raport me titull  “Mitet e përdhunimit në gjyqet e dhunës seksuale gjatë kohës së luftës”.

Berina Zutiç Raziç, këshilltare ligjore në zyrën e TRIAL International në Sarajevë, tha se raporti theksoi se përdhunimi ende rrallë raportohet në polici.

“Edhe pse është bërë disa progres në adresimin e çështjeve të krimeve të luftës, mitet dhe stereotipat që e zhvendosin turpin dhe fajin për dhunën seksuale nga autori tek viktima ende ekzistojnë në gjyqësorin boshnjak”, tha Zutiç Raziç.

“Sigurisht, problemi më i madh në këto raste është fakti se në shumë raste të dhunës seksuale ndaj burrave, zyrtarët gjyqësorë nuk pranojnë t’i klasifikojnë këto krime si përdhunim”, shtoi ajo.

TRIAL International punon me Qendrat e Trajnimit Gjyqësor dhe Prokurorial për të siguruar trajnime për gjyqtarët, prokurorët dhe bashkëpunëtorët e tyre juridikë, dhe madje edhe për stafin që ofron ndihmë për dëshmitarët, në një përpjekje për t’i bërë ata më të ndjeshëm ndaj viktimave të dhunës seksuale gjatë kohës së luftës.

OJQ-ja filloi të punonte me Ministrinë e Drejtësisë këtë vit për të bërë të njëjtën gjë për avokatët. Ajo ka pranuar gjithashtu të sigurojë informacione në gjykatën shtetërore boshnjake për mënyrën sesi ndihen të mbijetuarit që paraqiten si dëshmitarë në rastet e dhunës seksuale të lidhura me luftën për mënyrën se si trajtohen gjatë procedurave.

Megjithatë, Zutiç Raziç vuri në dukje se stigmatizimi i viktimave vjen nga paragjykimet që janë të rrënjosura thellë në shoqëri në përgjithësi, kështu që ndryshimi duhet të ndodhë në një nivel më të gjerë se gjyqësori.

Për të mbijetuarit, traumat mbesin, edhe 25 vjet pas përfundimit të luftës. Neuropsikiatri Omer Cemaloviç bëri disa vlerësime eksperte për burrat që u detyruan nga rojet e kampeve të paraburgimit që të kryenin marrëdhënie me njëri-tjetrin.

“Ky është shembulli më i keq i kafshërisë njerëzore: torturimi i të burgosurve – civilëve – në një mënyrë të tillë”, tha Cemaloviç.

“Këto janë trauma që mbesin përgjithmonë dhe është e pamundur t’i zhdukësh përgjithmonë këto trauma.”

Ky artikull u realizua si pjesë e skemës së granteve të Drejtësisë Tranzicionale të BIRN, mbështetur nga Komisioni Europian.

LEXO TE PLOTE

Blog

Samiti virtual i BE-së/ Vullnet po, por jo ujdi

Publikuar

-

Nga

hkurt dhe i përmbledhur ishte samiti i BE-së të enjten, por edhe pa rezultate. Paketa koniunkturore kundër krizës së Coronës u përgatit, por solidariteti në BE ka ende shumë teste sprove përpara, shkruan Bernd Riegert.

Pjesa e fundit e serialit europian me video të “Samitet e Coronës” të jep pak shpresë. 27 krerët e vendeve dhe qeverive anëtare duket se janë të një mendimi në këtë krizë të jashtëzakonshme – grindjet për shumat gjigande të mos i bëjnë edhe aq publike. Unitet duhet të demonstrohet. Konfirmimi i solidaritetii duhet të qetësojë qytetarët e tronditur të BE, ata që po humbasin vendin e punës dhe kanë frikë për ekzistencën e tyre. Shikoni, qeveritë tuaja tregojnë kujdes, duan një program rimëkëmbjeje prej 1 bilionë eurosh, 1000 miliardë euro. Ky duhet të jetë mesazhi i shpresës.

E kjo është e nevojshme para gjendjes së komës në të cilën e kanë vendosur ekonominë luftëtarët e pandemisë. Vullnetin e fortë të 27 vendeve anëtare për të ecur përpara e theksoi edhe presidenti i Këshillit të BE, Charles Michel. BE nuk tundet. Kërcënimet e zemëruara dhe pyetjet e qeverisë italiane, përse duhet të kemi BE, nëse nuk ndihmon tani kanë heshtur për momentin.

Vullnet po, por jo ujdi

Kryeministri italian, Giuseppe Conte pas konsultimeve u shpreh për çudi me entuziazëm. Tani ka një fond rimëkëmbjeje, që do të financohet me garanci të përbashkëta europiane. Kjo dukej e pamundur para tre javësh, triumfoi Conte. Por këtu ai harron, se për shumë krerë qeverish e shtetesh ende janë të pamendueshme garanci të përbashkëta, bonde apo borxhe të përbashkëta.

Ujdi nuk ka as për çështjen, nëse paratë duhet të shpërndahen si mbështetje direkte në arkat shtetërore apo si kredi, që duhet të kthehen dikur. Gjermania është për dhënie kredish, Franca po ashtu, Italia për mbështetje direkte financiare, edhe Spanja erdhi me idenë që të merren borxhe që nuk kthehen. Fantazitë u rritën pas pohimit të Merkelit, se gjermanët do të solidarizohen me BE dhe do të paguajnë më shumë në buxhetin e përbashkët europian. Por Merkel nuk dha shifra.

LEXO EDHE:  Aktorët të cilët janë paguar me pothuajse asgjë në rolet e tyre më të arrira

LEXO EDHE:  Çfarë ndodhi me veshin e piktorit të famshëm holandez Vinsent Van Gog?

                               Bernd Riegert

Atmosfera pra në këtë samit ishte pak më e çliruar, por nuk janë vendosur detajet, megjithëse të gjithë këmbëngulën, se koha nuk pret. Tani brenda pak javësh Komisioni Europian duhet të bëjë një mrekulli politike, e të përpilojë një buxhet të BE, që shërben si bazë për fondin gjigand të rindërtimit. Presidentja e Komisionit europian, Ursula von de rLeyen ka dhënë sinjale, se shtetet e BE duhet të paguajnë dyfish më shumë se deri tani në buxhetin e përbashkët, në vend të 150 pra 300 miliardë euro për dy ose tre vjet. Këtë kapital ajo do të rrisë me kredi deri në 1000 miliardë euro. Nuk dihet, nëse kjo shumë për vendet e goditura rëndë nga Corona do të shpërndahet si kredi apo do dhurohet si mbështetje. Von der Leyen ka parasysh “një përzierje të të dyjave”, thënë ndryshe as ajo nuk e di.

Përpara mund të ecet vetëm të bashkuar

Ajo që dihet është, se shtetet e BE duhet të mos i lenë në baltë më të dobtit. Drejtpeshimet në BE do të zhvendosen. Paratë nuk do të kalojnë si deri më tani në Lindje, por në jug. Solidariteti në BE do duhet të përballet me sprova të tjera të vështira, Llogarinë e Coronës do duhet të mbajnë në supe taksapaguesit e vendeve veriore të BE. Gjermanët do përgjigjen me të paktën 25% këtu. Ata do duhet të tregohen solidararë dhe e meritojnë falënderimin e vendeve jugore. Përpara mund të ecet vetëm të ashkuar. Vetëm asnjë nga shtetet e BE nuk ka shans të përballojë krizën. Ekonomia në tregun e brendshëm europian është shumë e ndërlidhur. Së bashku shtetet e BE do të bien në recesion, e po bashkë do duhet të ngrihen në këmbë./ DW

LEXO TE PLOTE