Connect with Us

Historia/ Kur nisën njerëzit të lajnë duart me sapun?

Blog

Historia/ Kur nisën njerëzit të lajnë duart me sapun?

Publikuar

-

Përkundër besimit popullor se njerëzit në kohën e Mesjetës kutërbonin në masë erë të keqe, ata i lanin shpesh duart, zakonisht kur ngriheshin nga gjumi në mëngjes, si dhe para dhe pas ngrënies. Dhe kjo gjë nuk ishte vetëm një akt i një sjellje të mirë, por ata ishin të ndërgjegjshëm për lidhjen midis papastërtisë dhe sëmundjeve.

Për pasojë, kirurgu i shekullit XIV, Xhon i Ardernes, u kërkoi praktikantëve të tij të ardhshëm të mjekësisë që të “pastronin duart e tyre nga të gjitha papastërtitë dhe fëlliqësirat”. Larja e duarve kishte rëndësi, sepse shihej si një mjet që hiqte si papastërtitë e jashtme, ashtu edhe jashtëqitjet e dëmshme trupore.

Shqetësimi i dyfishtë mbi papastërtitë dhe jashtëqitjet trupore, vazhdoi edhe gjatë periudhës së Rilindjes. Mjeku italian Tomazo Rangone (1493-1577), këshillonte që duart duhet “të pastrohen rregullisht nga papastërtitë, djersitja, dhe pisllqet e tjera që natyra shpesh i depoziton në atë vend”.

Mjekë të tjerë të kohës, e pranonin se duart mund të transmetonin sëmundje të ndryshme, edhe pse shqetësimet e tyre fokusoheshin tek sëmundjet e lëkurës siç ishte zgjebja, sesa nga Murtaja që ishte më famëkeqja. Prandaj, larja e duarve mendohej se ishte e nevojshme për një shëndet të mirë.

Shqetësimet e hershme në lidhje me higjenën e duarve, përqendroheshin më shpesh tek ushqimi. Prandaj shumica e njerëzve, lanin duart para dhe pas ngrënies. Disa libra me këshilla, këmbëngulnin që edhe duart e pastra duhet të rilaheshin në tryezë, duke përdorur një legen, në mënyrë që të gjithë të tjerët të ndjehen shumë më të sigurt për ndarjen e ushqimit.

                  Samuel Pepys

Si e tillë, higjena e dobët mund të provokonte një reagim të ashpër. Pasi hëngra darkën me xhaxhain Uajt në vitin 1663, shkruan Samuel Pepis, “pamja e duarve të tezes time… gati më solli zorrët tek goja!”. Shoqëria e shtresës së lartë në Britaninë xhorxhiane, shqetësohej shumë për higjenën e duarve të shërbëtorëve, sidomos gjatë përgatitjes së ushqimit dhe shërbimit të tyre në tryezë.

Shkrimtarja e shekullit XVIII-të, Eliza Hejud kërkoi nga shërbëtoret e saj që t’i lanin duart rregullisht, dhe nga pjesa tjetër e personelit që shërbente, që t’i mbante duart “të rregullta dhe të pastra”, sipas një libri të sjelljes të asaj kohe.

LEXO EDHE:  Dhjetor 1940/ Kur Gandi i lutej në një letër Hitlerit, t’i jepte fund luftës që sapo kishte nisur

“Udhëzimet për shërbëtorët” e vitit 1745 e shkrimtarit Xhonatan Suift, kritikonin enkas shërbëtorët që përgatitnin sallata me duar të palara, pasi ishin marrë me gatimin e mishit, apo pasi kishin shkuar në tualet. Në shekullin XIX, shkencëtarë tillë si Lui Pastër dhe Jozes Lister, bënë përparime të rëndësishme në teorinë e mikrobeve, dhe në zbatimet e saj praktike, të cilat shpjegonin qartë se përse larja e duarve funksionon në frenimin e përhapjes së sëmundjeve. Ndonëse më pak i njohur, një tjetër pionier i rëndësishëm në këtë drejtim ishte mjeku obstetër hungarez me banim në Vjenë, Injac Semelveis (1818–1865), i cili e kuptoi se gratë e klasës punëtore infektoheshin me sëmundjen e etheve nga mjekët, të cilët shkonin direkt nga morgu për në sallën e lindjeve.

Ai vërtetoi se vdekshmëria e nënave gjatë lindjes, mund të redukohej shumë me larjen rutinore të duarve me një lëng me bazë klori. Kjo njohuri e re revolucionare, pati çuditërisht pak ndikim të menjëhershëm, pjesërisht për shkak të rezistencës nga mjekët, që nuk pranuan të fajësohen për vdekjen e pacientëve të tyre.

Sidoqoftë, në dekadat që pasuan u bënë përpjekje të shpeshta për ta bindur publikun më të gjerë mbi vlerën e madhe që ka higjena e duarve. Në vitet 1920, kompania prodhuese e sapunëve “Lever Brothers”, zhvilloi një fushatë të duarve të pastra, dhe u kërkoi fëmijëve të lanin duart “para mëngjesit, para darkës dhe pas shkollës”.

Sapuni i tyre ”Lifebuoy”, u promovua si mënyra më e mirë për të zhdukur mikrobet, pasi në një reklamë të vitit 1927, shfaqej një baba që e këshillonte të birin se ”duart e pista, janë të rrezikshme”. Reklama të tilla, patën ndikim të konsiderueshëm, por mesazhi i tyre vazhdon të përsëritet edhe sot./HistoryextraPërshtatur nga CNA.al

Për të rejat më të fundit behuni pjesë e grupit tonë në facebook : City News Albania
KLIKO PER TE KOMENTUAR

Komentoni

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Blog

SHBA-ja s’ka nevojë për një kandidat, që ka nostalgji Bashkimin Sovjetik

Publikuar

-

Nga

Nga Garry Kasparov “CNN”

* Në një vit zgjedhor, në të cilin vështirë se dikush bie dakord për ndonjë gjë, ajo që mund ta themi me siguri, është se rreziqet janë tepër të mëdha. Donald Trump, i inkurajuar nga shfajësimi që mori nga republikanët në Senat, do të kandidojë për t’u rizgjedhur në detyrë.

Por sulmi i tij gjatë mandatit të dytë ndaj institucioneve amerikane dhe rendit global, do t’i bënte 3 vitet e fundit që të dukeshin të mërzitshme. Gjykata Supreme do të zëvendësojë 2 gjyqtarë liberalë me Trumpistët e rinj (jo konservatorë, por Trumpistë), dhe Trump madje mund të emërojë të pestin, nëse gjyqtari më i vjetër konservator, Klarens Tomas, tërhiqet në pension.

Presidenti rus Vladimir Putin, do të vazhdojë të zhvillojë luftërat e tij, dhe të nxisë destabilitet më ndërhyrjen e tij në presidencialet amerikane.

Besueshmëria e qeverisë samerikane, do të bjerë edhe më tej pasi Trump ushqen frikën ndaj emigrantëve, shpërfill rregulloret mjedisore, dhe flirton me diktatorët. Ndërsa shumica e votuesve demokratë, kanë si prioritet mposhtjen e Trumpit, disa anëtarë të një fraksioni të udhëhequr nga Berni Sanders, duket se janë më të interesuar për pastërtinë ideologjike, sesa fitoren në zgjedhjet e nëntorit.

Por fitorja e madh e Xho Bajden gjatë Super të Martës në Karolinën e Jugut, tregoi se votuesit demokratë nuk e kanë pranuar plotësisht si një pashmangshmëri rizgjedhjen e Trumpit për një mandat tjetër. Të moderuarit Bajden, Tom Stejer, Pit Batigig, Emi Klobushar dhe së fundmi Majkëll Blumberg, e dëmtojnë jo pak figurën e Trumpit.

Por Sanders, ashtu si i ngjashmi i tij socialist Xheremi Korbyn, udhëheqësi i Partisë Laburiste në Mbretërinë e Bashkuar, është shumë ekstremist në të majtë. Unë kam pak përvojë në zgjedhje të lira dhe të ndershme, pasi linda në Bashkimin Sovjetik. Dhe si sovjetik, e kam zili aftësinë e qytetarëve të botës së lirë që të zgjedhin udhëheqësit e tyre.

Ndaj për mua është e bezdisshme, se si një amerikan gjen ndonjë gjë për të admiruar në regjimin tonë totalitar komunist. Por ishte Sanders, asokohe kryetar i bashkisë së Barlingtonit në Vermont, që u kënaq shumë gjatë vizitës së tij të vitit 1988 në Bashkimin Sovjetik. “Le të marrim në konsideratë pikat e forta të të dyja sistemeve. Dhe le të mësojmë nga njëri-tjetri”- tha ai kur u rikthye në SHBA.

Do të ishte një kthesë mizore, të kesh një president që admiron diktaturën aktuale në Rusi, duke garuar ndaj një kundërshtari që lavdëron diktaturën e dikurshme. Sovjetikët i lejonin vizita të tilla, vetëm nëse mund t’i shfrytëzonin ato për propagandë, dhe Sanders bëri pikërisht këtë.

Sanders bëri të njëjtën gjë me Kubën e Fidel Kastro, duke përhapur mite mbi mungesën e problemeve ekonomike atje, po ashtu edhe për Kinën së fundmi. “Kina është një vend autoritar. Por a mund ta mohojë dikush, se ata kanë nxjerrë gjithnjë e më shumë njerëz nga varfëria ekstreme, se sa çdo vend tjetër në histori?”- tha ai gjatë një interviste për CNN.

LEXO EDHE:  Kur produktet kozmetike ishin radioaktive

LEXO EDHE:  Ku do të shpërthejnë luftërat e ardhshme në botë?

Bashkimi Sovjetik prodhoi një art madhështor, përparime shkencore, dhe disa kampionë bote në shah. Por ai gjithashtu prodhoi Terrorin e Madh, dhe skllavëroi qindra miliona njerëz. Qytetarët në Kubë dhe Kinë mbijetojnë, nganjëherë lulëzojnë, pavarësisht socializmit të tyre dhe përkundër regjimeve të tyre brutale.

Nëse ka diçka që mund mësoni nga regjime të tilla, pse të mos zgjidhni shembuj që përfshijnë censurën, gulagët dhe vrasjet masive, midis “arritjeve” të tyre? Për Berni Sanders, përgjigjja është sepse ai donte dhe do që të promovojë socializmin. Ai dhe ndjekësit e tij, mund të dëshirojnë të ndjekin shembullin e Danimarkës dhe Finlandës, por fjalët e tij lavdërojnë edhe diktaturat socialiste të Nikaraguas, Kubës dhe Bashkimit Sovjetik.

Demokratët duhet të fokusohen tek integriteti dhe kompetenca e kandidatëve. Kolegji Zgjedhor në SHBA është një instrument i vjetër, por gjithsesi ekzistent. Sanders do të kishte nevojë për një pjesëmarrje rekord në mesin e të rinjve, që të kishte qoftë edhe një shans kundër Trumpit në shtetet e lëkundura të Mes-Perëndimit.

Florida ka të ngjarë të mos votojë kurrësesi për Sanders, pas komenteve të tij mbi Kubën dhe Izraelin. Pensilvania do të humbiste qindra mijëra vende pune, sipas një propozimi të frikshëm të Sanders (që mbështetet edhe nga Elizabeth Uorren).

Dhe një studim, zbuloi se një kandidaturë e Sandersit, ka më shumë të ngjarë të rrisë pjesëmarrjen në zgjedhje për Trumpin, dhe jo për demokratët. Përkundrazi, një demokrat i moderuar mund të tërheqë disa nga shumë votuesit e pakënaqur të Trumpit, ose t’i mbajë ata në shtëpi.

Progresistët militantë, mund të jenë të gatshëm të rrezikojnë gjithë axhendën e tyre dhe të ardhmen e republikës, me shansin iluzoar për ta parë heroin e tyre socialist “të pushtojë Shtëpinë e Bardhë”. Por unë shpresoj që shumica do të bjerë rakord ,se rruga më e sigurt për të ecur përpara, është rivendosja e arsyes dhe stabilitetit.

Edhe nëse e doni Berni Sanders, dhe jeni dakord me mesazhin e tij, është shumë e rrezikshme të besoni se ai është më i miri për t’u dërguar në Shtëpinë e Bardhë./ Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

Koronavirusi do ta transformojë globalizimin

Publikuar

-

Nga

Nga Jeremy Cliffe “New Statesman”

* Ndërsa Covid-19 vazhdon që të përhapet, ekonomia botërore ka “ndezur” dritat e alarmit. Më 2 mars, Organizata për Bashkëpunim Ekonomik dhe Zhvillim (OECD), deklaroi se koronavirusi mund të përgjysmojë për këtë vit rritjen globale të ekonomisë, në rreth 1.5 për qind, krahasuar me parashikimin e tij të mëparshëm prej 2.9 për qind.

Kjo deklaratë erdhi pasi Dow Jones, indeksi kryesor i tregut të aksioneve në SHBA-së, ra me 4.4 për qind, në rënien më të madhe që pësuar ndonjëherë brenda një dite. Ndërkohë, Baltic Dry Index, një masë e kostove të transportit për mallrat me shumicë, tregon se normat e qirasë për anijet më të mëdha të transportit kanë rënë me dy të tretat që nga fillimi i dhjetorit 2019.

Kërkesat e konsumatorit po bien, flukset e tregtisë po ngadalësohen, dhe zinxhirët e furnizimit po prishen. Edhe para shpërthimit të epidemisë, analistët kishin folur për një “de-globalizim”. Tregtia globale e kishte ndalur rritjen, dhe populizmi proteksionist ishte në rritje, i ilustruar më së miri nga lufta tregtare e Donald Trumpit me Kinën, por edhe nga Brexit.

Disa ndërmarrje, ishin “riorganizuar”, duke e orientuar prodhimin nga ekonomitë me kosto të ulët. Dhe ekonomia e re dixhitale, ishte dëshmuar më pak e lirë nga sa pritej, me rregullat e ndryshme për mbrojtjen e të dhënave, ekosistemet rivale teknologjike, dhe ndërhyrjet e qeverisë që prodhonin një të ashtuquajtur “splinternet”.

Që të gjitha ishin shumë larg nga idealizmi i fundit të viteve 1990 për një botë ”të sheshtë” apo të “post-gjeografisë”. Dhe që me epideminë e Covid-19 – për të cilën mund të mos ketë një vaksinë deri në vitin 2021 – kërcënon të intensifikohet më tej.

“Koronavirusi e ka futur globalizimin në procesin e kundërt”-argumentonte në një editorial të fundit gazeta “Financial Times”. Por a është vërtet kështu? Së pari, narrativa e deglobalizimit e mbivlerëson shkallën e globalizmit që është arritur deri më sot.

Shumica e biznesit, zhvillohet ende brenda kufijve kombëtarë, dhe integrimi i botës gjatë 3 dekadave të fundit ka qenë i pabarabartë:mallrat i kanë kapërcyer kufijtë në vëllime të rritura shumë, por shërbimet – të cilat janë shpesh të rrënjosuara në aspektin gjuhësor dhe kulturor –janë globalizuar shumë pak.

Politika dhe qeverisja, duken veçanërisht të ngulitura në truallet kombëtare. Përhapja kaotike e Covid-19, vetëm sa po e ilustron mungesën e një dimensioni të sofistikuar politik drejt globalizmit. Koncepti “deglobalizim”, e tepron me përmbysjen e gjeravë që ka ndodhur viteve të fundit.

Integrimi ekonomik global mund të ketë ngecur vërtet, por një indeks i publikuar në dhjetor 2019 nga kompania logjistike DHL dhe Shkolla Stern e Biznsit, arriti në përfundimin:”Bota mbetet më e lidhur se sa thuajse në çdo moment tjetër të historisë… pa shenja të një përmbysjeje të gjerë të globalizmit deri më tani”.

Duke vlerësuar të dhënat për tregtinë, investimet dhe aktivitetet e tjera ndërkufitare, studimi nuk gjeti “asnjë tërheqje të madhe nga globalizimi i korporatave”. Pra në vend se të bjerë, globalizimi po ndryshon. Së pari, ai është duke u bërë më pak një histori e integrimit përmes anijeve me kontejnerë, sesa e integrimit përmes shtrirjes më të gjerë shoqërore.

LEXO EDHE:  Dhjetor 1940/ Kur Gandi i lutej në një letër Hitlerit, t’i jepte fund luftës që sapo kishte nisur

LEXO EDHE:  Si u ekzekutuan në Nurenberg kriminelët nazistë të luftës

Ndërsa studimi i DHL/Stern tregon që mallrat dhe flukset e kapitalit janë duke u ngadalësuar, ai raporton gjithashtu se flukset e informacionit dhe të njerëzve (trafiku ndërkufitar në internet dhe thirrjet telefonike, studentët e universiteteve ndërkombëtare, migracioni dhe turizmi) po vazhdojnë që të rriten fuqishëm.

Ekonomia e aplikacioneve, po standardizon përbërësin e shërbimeve të ekonomive më të zhvilluara. Së dyti, ndryshimet në globalizim nuk po kërkojnë një kthim tek kufijtë kombëtarë, por një forcim të pozitave brenda kufijve rajonalë. Për shembull, flukset e tregtisë ndër-rajonale brenda Evropës ose Azisë Lindore, janë rritur që nga viti 2012.

Aty ku bisedimet globale të tregtisë kanë ngecur, ato bilaterale – si midis BE-së dhe Koresë së Jugut, apo brenda rrjetit të Brezit dhe Rrugës të Kinës në Azinë Qendrore – kanë triumfuar. Dhe interneti po ndahet jo në blloqe kombëtare, por në blloqe rajonale.

Gjigandët e teknologjisë amerikane, si Google dhe Amazon, janë dominuese në shumë pjesë të botës. Gjigandët kinezë si Huauei po komandojnë të tjerët, ndërsa Evropa po e pozicionon veten si përcaktuese e standardeve globale në rregullimin e veprimtarisë së teknologjisë.

Së treti, globalizimi po i nënshtrohet ngadalë një dukurie që dukej se e anashkalonte prej kohësh: politikës. Debatet që edhe në kulmin e entuziazmit globalist në vitet 1990 kufizoheshin nga kufijtë kombëtarë – migracioni, teknologjia dhe ndryshimi i klimës – tani janë vërtet ndërkombëtare.

Sot përhapja e Covid-19, duket se po i përshpejton që të tria këto ndryshime. Ajo do t’i inkurajojë kompanitë të riatdhesojnë zinxhirët e tyre të furnizimit, duke përshpejtuar ri-vlerësimin e prodhimit të mallrave. Por, duke detyruar më shumë punonjës të punojnë nga shtëpia dhe të mbajnë takime në distanca, kjo do të tregojë sesa pak rëndësi ka vendi, dhe në këtë mënyrë do t’i hapë rrugën një epoke të artë në shërbimet e jashtme.

Dhe ndërsa kronavirusi mund të dekurajojë tregtinë transglobale midis ekonomive të largëta si Kina dhe SHBA, ai do të theksojë ndërkaqë më shumë ndërvarësinë, përfitimet e tregjeve të ndryshme, dhe prodhimin më pak të kushtueshëm. Përpjekja për t’u bërë më elastike pa sakrifikuar diçka nga përfitimet e integrimit, mund të nxisë investimet më “afër vendit” nga ana e ekonomive më të mëdha në botë:në Evropën Lindore, Azinë Qëndrore dhe Juglindore dhe Amerikën Qendrore.

Së fundmi, Covid-19 do të jetë një përvojë e zakonshme, duke përafruar debatet politike dhe përparësitë në vende të ndryshme, dhe kjo kërkon një shkallë më të madhe të qeverisjes globale sesa ekziston aktualisht. Bota po i përshtatet dalëngadalë një debati realisht të globalizuar mbi ndryshimin e klimës, dhe ndryshimeve të politikës që ajo kërkon.

Por rezultati nuk do të jetë de-globalizimi, por një përshpejtim i evolucionit të globalizmit në diçka më pak të përqëndruar tek mallrat, drejt diçkaje më rajonalë dhe më politike. Në vend të shpejtojë shkatërrimin e globalizmit, koronavirusi mund të paralajmërojë kapitullin e tij të ardhshëm./ Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

Koronavirusi, si “mjellma e zezë” për tregjet e financave

Publikuar

-

Nga

“Mjellma e zezë” në terminologjinë e financave përdoret për situata të paparashikuara me pasoja të rënda. Ekonomistët ndërkohë diskutojnë, se sa të rënda mund të jenë pasojat e epidemisë së virusit korona.

Kur në fund të janarit Gilles Guibout e pyetën, nëse mund të jetë virusi korona një “mjellmë e zezë”, ai u përgjigj: “Po, ndoshta për firmat, që kanë shumë biznese me Kinën.” Mendimi i tij ka peshë:  Guibout është strateg i aksioneve të Axa Investment Managers në Europë, një administrues pasurishë me një volum depozitash në vlerën 800 miliardë Euro.

Kur u prononcua lidhur me virusin strategu i Axa dhe pjesa tjetër e botës së investimeve as nuk mund ta parashikonte, që virusi kishte kohë që po infektonte qindra vetë përreth Milanos. Ndërkohë norvoziteti në tregjet e financave në mbarë botën është rritur ndjeshëm.

Sa kohë virusi korona do të paralizojë ekonominë?

Gjithnjë e më shpesh tani po përmendet mjellma e zezë, kur është fjala për pasojat ekonomike të virusit korona. Me këtë emërtohet një ngjarje krejt e papritur, që ndodh rrallë dhe ka pak gjasa të ndodhë, por që shkakton pasoja të rënda për tregjet e financave dhe ekonominë reale.

Aktualisht gjithnjë e më shpesh bëhen krahasime me krizën botërore para më shumë se dhjetë vjetësh. Edhe më 2008 për botën e financave ishte krejtësisht e paimagjinueshme, që banka kryesuse investimesh në SHBA me histori 150 vjeçare mund të falimentonin. Askush nuk do ta kundërshtonte, që pasojat e falimentimit të Bankës Lehman Brothers do të ishin jashtëzakonisht të mëdha.

Asokohe vala e shokut në tregjet e financave depërtoi duke prekur edhe ekonominë reale. Sot është e kundërta: Mbyllje fabrikash, panaire të anuluara, anulim fluturimesh dhe ndalimi për miliona njerëz që të largohen nga shtëpia e tyre, bëjnë që ekonomia reale të tkurret. Meqënëse si rrjedhojë ndërmarrjet fitojnë më pak, kjo ka pasoja për kurset e aksioneve të tyre e kësisoj ndikon edhe në tregjet e financave.

LEXO EDHE:  Si mund ta udhëheqin NATO-n Gjermania dhe SHBA-ja

LEXO EDHE:  Si kultivohen bimët në hapësirë/ Baza në Antarktidë, po përgatitet për kolonitë njerëzore në planetet e tjera

Qysh prej shpërthimit të virusit korona në Kinë dhe masave të zgjeruara të karantinës që ka marrë udhëheqja e shtetit dhe e partisë Republika Popullore si motor i koniunkturës botërore po mungon në shumë sektorë. Ish-shefi i Bundesbank Axel Weber parashikon që ekonomia kineze të tkurret në tremujorin e parë  me 1,5 përqind, e si rrjedhojë është e thjeshtë të llogarisësh pasojat globale – sepse Kina mbulon gati 20 përqind të rendimetit ekonomik mbarëbotëror.

Mjeshtri hesht

Shpikësi i konceptit mjellma e zezë si një fantazëm për tregjet e financave deri tani nuk është prononcuar publikisht. Nassim Nicholas Taleb, një matematicien financash nga SHBA, ish-profesionist në Wall Street dhe autor bestseller, hesht. Në vitin  2001 autori me origjinë nga Libani përdori në librin “Roli i nënvleftësuar i rastësisë – Budallenjtë e rastësisë” konceptin mjellma e zezë, për të përshkruar ngjarje me pasoja të mëdha në botën e financave.

Kur më 2007 u publikua libri i tij “Mjellma e zezë: Fuqia e ngjarjeve që vështirë s mund të ndodhin”, interesi për të ishte i kufizuar. Vetëm pas falimentimit të Lehman Brothers një vit më vonë vepra e tij u kthye në një bestseller global./ DW

LEXO TE PLOTE