Connect with Us

A na nxisin kartat e kreditit të shpenzojmë më shumë, se sa kur blejmë me para kesh?

Blog

A na nxisin kartat e kreditit të shpenzojmë më shumë, se sa kur blejmë me para kesh?

Publikuar

-

Paraja është një koncept abstrakt. Dhe sot ne e marrim atë si të mirëqenë, duke harruar shpesh sesi një copë letër apo një copë metali, janë në vetvete sende me vlerë. Por paraja është një shpikje relativisht e kohëve të fundit, dhe që ka sjellë një ndryshim thelbësor në shoqërinë njerëzore, thotë Natasha Vinej, historiane e parave dhe financave në Shkollën Ekonomike të Londrës.

Përdorimi i parë i regjistruar i parave, ishte në Irakun dhe Sirinë e Lashtë, në civilizimin e Babilonisë, rreth vitit 3000 Para Krishttit. Në kohën e Babilonisë, njerëzit përdorën copa argjendi, të cilat llogariteshin sipas një peshe të standardizuar të njohur si sikël.
“Në çdo kohë, që paratë të kenë vlerë, duhet besim”- thotë Vinej. Por rruga e parasë ka pasur shumë zhvillime. Rreth vitit 1000 Para Krishtit, edhe civilizimet e tjera po përdornin metalin të çmuar, dhe në Greqinë e Lashtë, dhe Mbretërinë e Lidisë, u prodhuan monedhat e para.

Ndërkohë kartëmonedhat e para në letër u përdorën në Kinën Perandorake gjatë dinastisë Tang (618-907 Pas Krishtit), ndërsa në Evropë ajo nuk do të shfaqej para shekullit XVII. Sot, paratë nuk janë të lidhura me objektet fizike që janë në vetvete mallra me vlerë, siç janë monedhat e arit ose argjendit, por ne i përdorim në formën e kartave të kreditit.
Koncepti i kredisë (dhe borxhit), ekzistonte shumë kohë përpara se të shpikeshin kartat e kreditit. Karta e kreditit u shpikën nga Xhon Bigins nga Banka Kombëtare në Bruklin, Nju York, në vitin 1946.

Në Mbretërinë e Bashkuar, banka Barclays lëshoi kartën e parë të kredisë më 29 qershor 1966.
Nga vitit 2015, pagesave elektronike janë bërë shumë të përhapura. Vendet me nivelet më të larta të shpenzimeve online përfshijnë Kanadanë, ku pasja e më shumë se 2 kartave të kreditit për person është një normë. Në Evropë, Suedia është shoqëria më pa para kesh në botë, me vetëm 13 për qind të suedezëve që raportojnë se kanë përdorur para kesh për blerjen e tyre të fundit, sipas një studimi mbarëkombëtar të kryer vitin e kaluar, nga rreth 40 për qind që ishte kjo normë në vitin 2010.
Sa për krahasim, rreth 70 për qind e amerikanëve përdorin ende paratë kesh çdo javë, sipas një studimi të fundit të Qendrës Kërkimore Pju. Por a shpenzojnë më shumë njerëzit që përdorin zakonisht vetëm karta krediti? Është treguar se në aspektin psikologjik, njerëzit ndiejnë më shumë dhimbje kur humbasin 100 paund, sesa ndiejnë gëzim kur fitojnë 100 paund.

LEXO EDHE:  Tri dekadat e Murit që ndau botën

Me fjalë të tjera, dhimbja e humbjes është më e madhe, edhe pse të dyja shumat janë saktësisht të njëjta. Kjo lloj qasje psikologjike, ka nxitur një ndryshim të madh në fushën e ekonomisë. Kjo çoi në disiplinimin e ekonomisë së sjelljes dhe degëve të tilla, si psikologjia e konsumatorit. Një nga studiuesit e shkëlqyer në këtë disiplinë relativisht të re është Drazen Prelec.
Profesori i Universitetit të Masaçusetsit në SHBA, kreu dikur një studim që përfshinte një ankand të veçantë. Ankandi u mbajt me studentët e shkollën prestigjioze të biznesit Sloan, për biletat e ndeshjeve të basketbollit amerikan NBA. Studiuesit i thanë gjysmës së ofertuesve, se mund të paguanin vetëm me para kesh, ndërsa gjysmës tjetër iu tha që mund të paguanin vetëm me një kartë krediti.
Rezultatet i habitën studiuesit. Mesatarisht, u zbulua se blerësit me karta të kreditit, po bënin 2 herë më shumë oferta, sesa blerësit që kishin para kesh me vete. Ajo çfarë do të thotë kjo, sipas Prelec, është se kostoja psikologjike e shpenzimit të një dollari në një kartë krediti është vetëm 50 cent.

Shpenzimi i një karte krediti, ka qartazi efekte tek mënyrën se si njerëzit shpenzojnë, dhe kjo vërtetohet nga studime të shumta. Gjithsesi, është treguar gjithashtu se kur mbërrijnë faturat e kartave të kreditit, ato shkaktojnë dhimbje të mëdha për zotëruesin e kartës.
Në fakt, ekonomistët e sjelljes së konsumatorit besojnë se kjo shpjegon popullaritetin e vazhdueshëm të kartave të debitit. Pra me kartat e kreditit, vonohet dhimbja e pagesës (derisa të mbërijë ajo faturë mujore). Aftësia e madhe e kartave të kreditit, është se ato ushtrojnë fuqinë psikologjike, për të ndarë kënaqësinë e blerjes nga dhimbja e pagimit./Burimi: BBC-Përshtatur nga CNA.al

Për të rejat më të fundit behuni pjesë e grupit tonë në facebook : City News Albania
KLIKO PER TE KOMENTUAR

Komentoni

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Blog

Kina në kurs konfrontimi me SHBA

Publikuar

-

Nga

SHBA ka rritur presionin ndaj Kinës për shkak të politikës në Hong-Kong dhe grindjes në Detin Jugor Kinez. Përgjigja e Pekinit është e gatshme, shkruan analisti Deng Yuwen.

Mes SHBA dhe Kinës ka prej vitesh fërkime, por deklarata e fundit e ministrit të Jashtëm amerikan, Mike Pompeo për grindjen territoriale në Detin Jugor Kinez e ngre debatin e ndezur në një nivel të ri. Katër vite pas vendimit të Gjykatës së Arbitrazhit në Hagë, që i deklaroi pretendimet e Kinës në Detin Jugor për jo legjitime, kërkesat e Pekinit i përcaktoi si ilegale edhe qeveria amerikane. „Bota nuk do t’ia lejojë Pekinit të trajtojë Detin Jugor Kinez si zonën e saj detare”, tha Pompeo.

Vëzhguesit janë të mendimit, se SHBA për herë të parë me këtë mori anë dhe nuk paraqitet më si zbutëse ndaj pretendimeve të Kinës. Ky pohim nga SHBA nuk është kërcënim bosh. Luftanijet amerikane patrullojnë rregullisht në ujërat e kontestuara, edhe me mbështetjen e vendimit të arbitrazhit. Kina dhe SHBA janë armatosur, jo vetëm në kuptimin material, por edhe në drejtim të vullnetit për përplasje. Deklarata e luftës ndodhet mes rreshtave.

Sheshi i vërtetë i ndeshjes – Lindja e Afërt

Pekini nuk tregon dobësi në këtë kontekst dhe reagon me sanksione kundër politikanëve amerikanë, mes tyre senatorët kritikë ndaj Kinës, Ted Cruz dhe Marco Rubio, të dy republikanë. Sanksionet prekin edhe koncernin e armatimeve, Lockheed Martin, që së fundmi bëri të ditur, se do të shesë armë në Tajvan. Kina e sheh Tajvanin si provincën që e ka tradhtuar. Por të gjitha këto, megjithë dramatikën që përmbajnë, janë në thelb politikë simbolike.

Masa më e ashpër që Kina ka ndërmarrë deri më tani është bashkëpunimi i vendosur ekonomik dhe në fushën e sigurisë me Iranin. Pekini dhe Teherani, sipas raportimeve të fundit në media, kanë nënshkruar një partneritet të gjerë afatgjatë. Në 25 vitet e ardhshme, regjimi komunist do të investojë një duzinë miliardash në Iran. Si shpërblim, Kina merr naftën iraniane. Irani është një ndër eksportuesit më të mëdhenj të naftës në botë. Me të ardhurat nga Kina, Irani del nga izolimi ndërkombëtar, në të cilin ndodhet për shkak të programit të tij atomik të kontestuar.

Konfrontim i hapur

Në sfondin e kërcënimit që mban në fuqi SHBA ndaj Iranit, Pekini zgjedh me partneritetin me Teheranin rrugën e konfrontimit me Uashingtonin, duke rrezikuar edhe një përplasje frontale. Mesazhi nga Pekini është i qartë si kristali dhe i frikshëm. Pekini e ka menduar mirë, reagimin e SHBA ndaj marrëveshjes afatgjatë me Iranin dhe nuk i trembet masave ndëshkuese.



LEXO EDHE:  Tri dekadat e Murit që ndau botën

Kjo vlen edhe për ekonominë. Pas hyrjes në fuqi të ligjit të kontestuar të sigurisë për Hongkongun (Ligji për Sigurinë Kombëtare të Hongkongut) më 1 korrik, presidenti Trump nënshkroi sanksione që praktikisht mund t’i përjashtojnë të gjitha bankat kineze nga likuiditetet me dollarin amerikan, pasi ato u ofrojnë shërbime financiare individëve apo firmave të sanksionuara. Si tregu më i madh i konsumit në botë, SHBA qëndrojnë në një pozicion më të fortë në tregtinë botërore.

Takim i presidentit, Xi Jinping me Ali Khamenein

LEXO EDHE:  Çfarë ishin “vrapuesit” e llogoreve gjatë Luftës së Parë Botërore/ Më i famshmi mes tyre Adof Hitleri

Por Pekini nuk shqetësohet. Në bunkerët e Bankës Qendrore Kineze ndodhen 3 bilionë dollarë amerikanë si devizë rezervë. Qeveria kineze, sipas të dhënave të Ministrisë së Financave të SHBA në korrik 2020 është kredidhënësi më i madh i SHBA me 1,2 bilionë dollarë. Nëse SHBA e përjashtojnë Kinën dhe Hongkongun nga sistemi financiar me dollarin, ky do të ishte një dëm i madh për vetë SHBA dhe do t’i jepte hov ndërkombëtarizimit të valutës koneze, renminbi, i njohur si yuan.

Duel superfuqish

Fu Ying, ish-zëvendësministre e Jashtme e Kinës u pozicionua në një simpozium mbi marrëdhënien e vështirë mes dy vendeve. Kina do të luajë në mënyrë „proaktive” letrat e saj, tha ajo. Proaktiv do të thotë që Kina nuk është vetem duke e sfiduar SHBA si superfuqi botërore, por po thyen edhe monopolin e pushtetit amerikan për të formësuar një rend të ri botëror sipas përfytyrimit të saj.

Kryerja e likuiditeteve në tregtisë ndërkombëtare me renminbin do të ishte hapi i parë. Tjetri: një partneritet afatgjatë me Iranin, një figurë shahu në një luftë përfaqësuese, vend që ka ambicie për të zhvilluar armë atomike. Kërcënon një konflikt i ri, deri më tani pa dhunë. Por ajo që dihet: Asnjë palë nuk i trembet konfrontimit. Të dyja e kërkojnë duelin dhe presin momentin e duhur.

Deng Yuwen është politolog në Institutin e Analizës Strategjike të Kinës dhe bashkëbotues i revistës „Revista për Analizën Strategjike të Kinës”. Kjo analizë është një variant i shkurtuar i origjinalit në gjuhën kineze./ DW

LEXO TE PLOTE

Blog

Komploti i 20 Korrikut/ Kur elita u përpoq të vriste Hitlerin, për të shmangur humbjen poshtëruese të Gjermanisë

Publikuar

-

Nga

Komploti i 20 Korrikut/ Kur elita u përpoq të vriste Hitlerin, për të shmangur humbjen poshtëruese të Gjermanisë

Rreth 200 kundërshtarë të nazizmit morën pjesë në “Operacionin Valkyrie” , komplot i dështuar i 20 korrikut 1944 për të vrarë Adolf Hitlerin, dhe për të rrëzuar regjimin nazist. Edhe sot e kësaj dite, historianët debatojnë mbi atë që i motivoi “burrat e 20 korrikut”.

Të paktën në fillim, autoritarizmi, antisemitizmi dhe prirja e Hitlerit për vrasjet në masë, nuk i nxiti ata të vepronin. Por kur Lufta e Dytë Botërore nisi të ndryshojë kurs, ata nisën të besonin se Fyhreri po e poshtëronte Gjermaninë dhe e çonte atë drejt shkatërrimit të plotë.

Hitleri u ngjit në pushtet përmes një procesi demokratik, por ai vendosi me shpejtësi një diktaturë, në të cilën nuk tolerohej mendimi ndryshe. Qindra mijëra kundërshtarë u burgosën në kampe përqendrimi, ndërsa të tjerët u vranë. Edhe provokimi më i vogël, rrezikonte të ndizte zemërimin e Hitlerit.

Duke pasur parasysh këtë klimë armiqësore, shumica e gjermanëve që kishin votuar kundër tij mbanin një profil të ulët, shpjegon Peter Hofman, profesor i historisë në Universitetin Mekgill, i specializuar mbi lëvizjen gjermane të rezistencës gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Gjithsesi, një pakicë e vogël nuk qëndroi duarkryq. Këta disidentë, edhe pse nuk ishin asnjëherë shumë në raport me popullsinë gjermane në tërësi, u përpoqën në mënyrë aktive ta rrëzonin qeverinë e Hitlerit, thotë Hofman. Për këtë qëllim, ata organizuan më shumë se 40 komplote për vrasjen e Fyhrerit.

Më i njohuri mes tyre ndodhi më 20 korrik 1944, kur Klaus Von Shtaufenberg, i bëri atentat Hitlerit me një bombë të vendosur në çantën që kishte me vete në një takim të nivelit të lartë. Shumë nga pjesëmarrësit e “Komplotit të Korrikut” ishin si Shtaufenbergu oficerë të nivelit të lartë me origjinë aristokrate.

“Ata ishin elita tradicionale, më të arsimuarit, dhe me ndjenjën e detyrës ndaj atdheut”-thotë Roxher Murhauz, historian që ka shkruar disa libra mbi Gjermaninë naziste, përfshirë “Të vrasësh Hitlerin:Rajhu i Tretë dhe komplotet kundër Fyhrerit”.

Disa nga komplotuesit kryesorë, siç e thekson Murhauz ishin që në fillim kundërshtarë parimorë të nazistëve. Për shembull, Hening Von Treshkov, nisi ta kundërshtojë në rrethe të ngushta që në vitin 1935, pas miratimit të ligjeve racore të Nurenbergut.



LEXO EDHE:  Çfarë ishin “vrapuesit” e llogoreve gjatë Luftës së Parë Botërore/ Më i famshmi mes tyre Adof Hitleri

Pastaj në korrikun e vitit 1941, Treshkov mësoi për vrasjen masive të hebrenjve. Në atë moment, shpjegon Hofman, ai iu përkushtua kauzës së rrëzimit të të Hitlerit, dhe formimit të një celule që planifikoi disa atentate, duke arritur kulmin me “Operacionin Valkirie”.

LEXO EDHE:  2019-a po na lë me një botë të përçarë

“Ajo ishte një çështje e nderit personal, dhe nevojës për t’i dëshmuar botës se kishte gjermanë që ishin përpjekur për vite me radhë t’i jepnin fund vrasjeve dhe shkatërrimit”- thekson Hofman. Edhe Shtaufenbergu nisi ta konsiderojë Hitlerin një përbindësh.

Megjithatë, ai ishte ndër ata që iu bashkuan rezistencës të fundit, pasi në fillim u josh nga sukseset fillestare të makinës naziste të luftës. Madje disa nga komplotistët kryen krime lufte të tmerrshme. Kështu Ulf Von Helldorf, shefi i policisë së Berlinit, ishte famëkeq për ngacmimin dhe zhvatjen e hebrenjve.

Ndërsa Artur Nebe komandoi një skuadër të lëvizshme pushkatimi, që vrau dhjetëra mijëra hebrenj në territoret e pushtuara në Bashkimin Sovjetik. Më 20 korrik 1944, Shtaufenberg vendosi një çantë plot me eksploziv pranë Hitlerit gjatë një takimi në shtabin ushtarak gjerman në Poloninë e sotme, dhe më pas u largua nga salla me pretekstin e një telefonate. Shpërthimi plagosi për vdekje një stenograf dhe tre oficerë.

Hitleri u plagos lehtë, pasi njëri nga oficerët e vrarë e kishte zhvendosur çantën në momentet e fundit, në mënyrë që të shihte më mirë një hartë në tryezë. Shtaufenbergu udhëtoi menjëherë drejt Berlinit, për të nisur kryengritjen e planifikuar për rrëzimin e regjimit.

Kur u bë e qartë se Hitleri kishte mbijetuar, përpjekja e grushtit të shtetit dështoi. Ajo u tradhtua nga njëri prej bashkë-komplotistëve. Shtaufenberg u ekzekutua që atë natë. Në

javët në vijim, nazistët vranë gati të 200 komplotistët e mbetur. Atentati i dështuar, solli ekzekutimin e mijëra disidentëve të tjerë të dyshuar. Që nga viti 2002, rekrutët në ushtrinë gjermane betohen në mënyrë ceremoniale mbi 20 Korrikun, për nder të Shtaufenbergut dhe bashkëpunëtorëve të tij në atë komplot./ history.com–Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

Si evoluojnë viruset, dhe çfarë mund të ndodhë me Covid-19?

Publikuar

-

Nga

Si evoluojnë viruset, dhe çfarë mund të ndodhë me Covid-19?

Rastet e pazakonta të pneumonisë, nisën të shfaqen mesin e dimrit në Kinë. Shkaku, do ta mësonin studiuesit më vonë, ishte një koronavirus i ri për shkencën. Në mars , infeksioni filloi të përhapet në vendet e tjera aziatike dhe jashtë saj.

Njerëzit po vdisnin në masë, dhe Organizata Botërore e Shëndetit dha alarmin global. Por ishte viti 2003, dhe jo 2020-a, dhe sëmundja ishte SARS, dhe jo Covid-19. Deri në qershor 2003, epidemia gati ishte zhdukur, me vetëm 8.098 infeksione të konfirmuara dhe 774 vdekje në mbarë botën.

Asnjë rast me SARS nuk është raportuar që nga viti 2004. Ai virus, kontraston shumë me koronavirusin e ri që shkakton sot Covid-19: më shumë se 13.6 milionë raste të konfirmuara deri në 16 korrik, me më shumë se 585.000 të vdekur. Por pse SARS-i u zhduk ndërsa koronavirusi i sotëm vazhdon të përhapet?

Pse të dy këto koronaviruse kaluan tek njerëzit nga bartësit e tyre origjinale, lakuriqët e natës? Dhe pyetja po aq jetike sa 2 të parat: Çfarë do të ndodhë më pas? Ndërsa përballemi me pandeminë aktuale, do të jetë e rëndësishme të kuptojmë se si SARS-CoV-2, virusi që shkakton Covid-19, ka të ngjarë të evoluojë në muajt dhe vitet e ardhshme.

Ka gjasa që ai ta humbasë tiparin e tij vdekjeprurës. Mund të përfundojë si një virus i radhës që shkakton të ftohurën e zakonshme, siç mund të ketë ndodhur me një koronavirus tjetër në të kaluarën. Por mund të vijojë të mbetet një kërcënim serioz, apo ndoshta edhe të evoluojë të bëhet më vdekjeprurës.

Rezultati varet nga bashkëveprimi kompleks dhe nganjëherë delikat i forcave ekologjike dhe evolucionare, që përcaktojnë se si viruset dhe bartësit e tyre reagojnë ndaj njëri-tjetrit. “Kur flitet për evolucionin, nuk mund të bësh asnjëherë përgjithësime”- thotë Eduard Holms, virolog evolucionar në Universitetin e Sidneit, Australi.

“Çdo gjë varet tërësisht nga nuanca biologjike e situatës”- thekson ai. Që të kenë sukses në përhapje, viruset duhet të përshtaten shumë me bartësit e tyre. Që të hyjë në një qelizë pritëse, një molekulë në sipërfaqen e virusit, duhet të përputhet me një receptor në pjesën e jashtme të qelizës, si çelësi që futet në një bravë.

Pasi të jetë brenda qelizës, virusi duhet të shmangë mbrojtjen imune të qelizës, dhe më pas të komandojë pjesët e duhura biokimimike të bartësit për të prodhuar viruse të reja. Një ose të gjithë këta faktorë ka të ngjarë të ndryshojnë nga një specie bartëse në tjetrën, prandaj viruset do të duhet të ndryshojnë gjenetikisht, pra të evoluojnë, në mënyrë që të shumohen në një specie të re.

Kalimi nga një specie në tjetër përfshin 2 faza, edhe pse ato mund t’i mbivendosen njëra-tjetrës. Së pari, duhet që virusi të jetë në gjendje të pushtojë qelizat e reja të bartësit të ri. Dhe për tu bërë të aftë të shkaktojë epidemi, virusi gjithashtu duhet të bëhet infektiv, pra i transmetueshëm midis individëve.



LEXO EDHE:  Donald Trump e ka bërë NATO-n më të fortë

Dhe SARS-CoV-2 i tregon qartë këto dy faza. Krahasuar me virusin që gjendet tek lakuriqët e natës, të dy viruset që infektojnë njerëzit, dhe një tjetër që gjendet tek pangolina, përmbajnë një mutacion që ndryshon formën e “proteinës” në sipërfaqe.

LEXO EDHE:  Tri dekadat e Murit që ndau botën

Mutacioni është bërë më i zakonshëm me vazhdimin e pandemisë së Covid-19, çka sugjeron – por nuk dëshmon – që e bën virusin më infektues edhe në botën reale. Një mutacion i kohëve të fundit në proteinën e jashtme të SARS-CoV-2, e ka bërë atë më të fortë, dhe kjo forcë e shtuar e bën virusin më infektiv.

Ishte fati ynë i keq që SARS-CoV-2 u përshtat me sukses. Nga rreth 220-250 viruse që dihet se infektojnë njerëzit, vetëm rreth gjysma janë të transmetueshme nga një person tek tjetri, thotë Xhema Geogegan, virologe në Universitetin e Otagos në Zelandën e Re.

Një teori popullore, e mbështetur nga disa ekspertë, thotë se viruset shpesh nisin të dëmtojnë bartësit e tyre, por evoluojnë drejt një bashkëjetese më beninje me të. “Unë besoj se viruset kanë prirjen të bëhen më pak patogjene”-thotë Bartram Fillding, koronavirolog në Universitetin e Kepit Perëndimor, në Afrikën e Jugut.

Nëse SARS-CoV-2 mund të përhapet më shpejt duke vrarë ose dëmtuar më pak personat që infekton, ne mund të presim që me kalimin e kohës, ai të bëhet më pak i dëmshëm, ose siç shprehen virologët më pak virulent. Ky lloj evolucioni, mund të jetë pikërisht ai që ndodhi më shumë se një shekull më parë një prej koronavirusëve të tjerë, i njohur si OC43, sugjeron Fillding.

Fillding dhe disa të tjerë mendojnë se ky virus ishte shkaktar i një pandemie globale, që zakonisht i atribuohet gripit, që nisi në vitin 1890, dhe që vrau më shumë se 1 milion njerëz në të gjithë botën, përfshirë nipin dhe trashëgimtarin e Mbretëreshës Viktoria në Britaninë e Madhe.

Ndërkohë pandemitë e gripit, kanë prirje të zbehen edhe për një arsye tjetër, e cila ofron më shumë shpresë në rastin tonë: Një pjesë e mirë e popullsisë bëhet imune, dhe ngadalëson përhapjen e virusit. Virusi i gripit H1N1, që shkaktoi pandeminë e vitit 1918, ishte virusi kryesor i gripit deri në vitet 1950, dhe pasardhësit e tij qarkullojnë ende në popullatën njerëzore.

Të rrezikshëm në vitet 1918-1920, e bëri fakti që ishte një virus i ri, dhe njerëzit kishin pak imunitet ndaj tij. Kur një pjesë e madhe e popullsisë u ekspozua ndaj tij dhe zhvilloi imunitet, pandemia u dobësua, edhe pse virusi vazhdoi të kishte një nivel më të ulët infeksioneve, madje deri në ditët tona./ knowablemagazine.org–Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE