Connect with Us

Mbante dele në Shtëpinë e Bardhë/ Çfarë nuk dini mbi presidentin amerikan Udrou Uillson

Blog

Mbante dele në Shtëpinë e Bardhë/ Çfarë nuk dini mbi presidentin amerikan Udrou Uillson

Publikuar

-

Presidenti amerikan, Udrou Uillson, është padyshim një nga politikanët botërorë më të dashur për shqiptarët. Në Konferencën e Paqes në Paris në vitin 1919, pas Luftës së Parë Botërore, ai vuri veton dhe pengoi planet e disa fuqive evropiane për ricopëtimin e Shqipërisë.

Megjithatë historianët i njohin si dështim Lidhjen e Kombeve, organizatën që u themelua me nismën e tij, pjesë e të cilës nuk u bë SHBA për shkak të refuzimit të Kongresit. Por Uillson është kritikuar edhe për qëndrimet e tij raciste ndaj zezakëve. Ja cilat janë disa nga aspektet më pak të njohura të Uillson:

Ishte dëshmitar okular i Luftës Civile në SHBA

I lindur dhe rritur në jug, Uillson ishte djali i pastorit presbiterian Xhozef Uillson dhe i Xhenet Uillson. Prindërit e tij ishin mbështetës të Konfederatës, dhe kur ishte fëmijë, Udrou shihte vazhdimisht të ëmën që shërbente si infermiere për ushtarët e plagosur, që mjekoheshin në kishën e babait të tij.

Shkoi me karrocë në ceremoninë e inaugurimit si president

Pas një karriere të shkurtër si jurist, Uillson shkoi në Universitetin e Prinstonit në vitin 1890,

si profesor i jurisprudencës dhe ekonomisë politike. Në vitet 1902-1910, ai ishte drejtues i universitetit. Në vitin 1910 u zgjodh guvernator i Nju Xhersit.

Për shkak të përçarjes së republikanëve midis kandidatëve Uilliam Taft dhe ish-presidentit Toeodor Ruzvelt, Uillson arriti të fitojë zgjedhjet e vitit 1912, dhe u rizgjodh sërish më 1916-ën. Edhe pse ishte epoka e makinave, Uillson u bë presidenti i fundit amerikan që shkoi me karrocë në ceremoninë e marrjes së detyrës.

Ishte kundër integrimit ndër-racial

Gjatë presidencës Uillson, shumë departamente qeveritare nisën të ndanin punonjësit sipas përkatësisë racore. Ai e lejoi stafin e tij të ruante banjot e ndara për të bardhët dhe zezakët. Për këtë qasje, Uillson pati debate me aktivistin për të drejtat civile, Uilliam Troter. Një shekull më vonë, studentët në Universitetin Prinston organizuan një protestë, ku kërkuan heqjen e emrit të Uillsonit nga institucionet e ndryshme të kampusit universitar.

Mbrojti të drejtën e grave për të votuar

Në fillim, ai ishte indiferent ndaj çështjes së votës së grave. Por qëndrimi i tij ndryshoi si rezultat lëvizjes së vetë grave. Aktivistet nisën një protestë para Shtëpisë së Bardhë në vitin 1917, e cila u përshkallëzua në një grevë urie. Ato u dëbuan me dhunë nga policia, ndërsa Uillson u tmerrua kur mësoi se ato po ushqeheshin me forcë.

Në janarin e vitit 1918, Uillson kërkoi që burrat dhe gratë të kenë të drejta të barabarta në një proces zgjedhor. Lobimi i tij, bëri që Kongresi të ratifikojë në gushtin e vitit 1920 Amendamentin e 19-të, duke i dhënë më në fund grave të drejtën për të votuar.

Mbante në tufë delesh në lëndinën e Shtëpisë së Bardhë

Në vitin 1918, në kulmin e Luftës së Parë Botërore, Uillson donte të ishte një model për amerikanët në mbështetjen e trupave në front. Ai lejoi mbajtjen e një tufe delesh në lëndinën rreth e rrotull Shtëpisë së Bardhë, për të kursyer fondet për prerjen e barit. Ndërkohë leshi i deleve u shit në ankand për 52.823 dollarë, shumë që shkoi për Kryqin e Kuq, që ndihmonte të plagosurit në frontin e luftës.

Bashkëshortja e ndihmoi në drejtimin e vendit

Afër fundit të mandatit të tij të dytë, Uillson kishte një axhendë të mbingarkuar. Ai udhëtonte shumë shpesh, dhe vuante nga disa sëmundje të ndryshme. Më 2 tetor 1919, ai pësoi një goditje në tru, e cila e la pjesërisht të paralizuar. Nga frika e ndikimit që mund të kishte ky lajm, dhe me Kushtetutën e paqartë nëse vendin e Uillson, duhej ta zinte zv/presienti Tomas Marshall, presidenti e vazhdoi detyrën.

Por për shkak të gjendjes së tij të rënduar, bashkëshortja e tij Edit, nisi të marrë një rol shumë më të spikatur në punët e tij, deri në fund të presidencës së tij në marsin e vitit 1921. Udrou Uillson vdiq në vitin 1924./ Mentalfloss.com- Përshtatur nga CNA.al

KLIKO PER TE KOMENTUAR

Komentoni

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Blog

Sekti i Xhonstaunit/ Si ndodhi masakra që i mori jetën 918 amerikanëve

Publikuar

-

Nga

Më 18 nëntor 1978, udhëheqësi i Tempullit të Popullit, Xhim Xhons i urdhëroi të gjithë anëtarët e sektit që jetonte në Xhonstaun, kompleksin e ndërtuar në Guajana, të kryenin një akt të “vetëvrasjes revolucionare”, duke pirë nga një gotë me lëng të helmuar. 918 njerëz vdiqën atë ditë, ku gati një e treta e tyre ishin fëmijë.

Masakra e Xhonstaunit, ishte katastrofa më e rëndë jo-natyrore në historinë e SHBA-së deri në sulmet terroriste të 11 shtatorit 2001. E themeluar në vitin 1956 nga Xhim Xhonsi, Tempulli i Popullit ishte një kishë e fokusuar në ndihmën ndaj njerëzve në nevojë.

Xhons e themeloi fillimisht kishën në Indianapolis të Indianas, por e transferoi në vitin 1966 në Redud Vallej të Kalifornisë. Xhons kishte vizionin e një shoqërie utopike komuniste, kur të gjithë jetonin bashkë në harmoni, dhe punonin për të mirën e përbashkët. Ai nisi ta vërë në zbatim në Kaliforni, por ëndërronte të ngrinte një kompleks jashtë territorit të Shteteve të Bashkuara.

Ky kompleks, do të ishte tërësisht nën kontrollin e tij, dhe anëtarët e Tempullit të Popullit do ishin larg nga çdo ndikim i qeverisë amerikane. Xhons gjeti një vend të përshtatshëm në Guajana, një vend në Amerikën e Jugut. Në vitin 1973, ai mori me qira një sipërfaqe toke nga qeveria e këtij vendi.

Pjesëtarët e rritur të sektit, u detyruan të punojnë shumë për të shpyllëzuar vendin nga xhungla. Ndërtimi i qytezës, eci me hapa të ngadaltë. Në fillim të vitit 1977, aty jetonin vetëm 50 njerëz. Por disa javë më vonë, Xhim Xhons dhe qindra anëtarë të Tempullit të Popullit, fluturuan me avion në Guajana, dhe u vendosën në kompleksin Xhonstaun.

Qyteza mendohej të ishte një vend utopik. Por kur mbërritën atje, anëtarët e sektit, panë se gjërat nuk ishin ashtu si mendonin. Meqë nuk ishin ndërtuar ende kabina të mjaftueshme për të gjithë, çdonjëra prej tyre u mbipopullua. Vapa dhe lagështia e madhe, shkaktoi sëmurjen e shumë anëtarëve.

Atyre u kërkohej të punonin gjatë në pikun e të nxehtit, shpesh deri në 11 orë në ditë. Gjatë gjithë perimetrit të kompleksit, anëtarët dëgjonin zërin e Xhonsit që transmetohej përmes një altoparlanti. Ai fliste shumë gjatë, shpesh edhe gjatë natës. Të rraskapitur nga puna e një dite të gjatë, anëtarët e sektit e kishin thuajse të pamundur të flinin në ato kushte.

Disa prej tyre deshën të largohen. Por kompleksi ishte i rrethuar për qindra kilometra nga xhungla, dhe i ruajtur nga roje të armatosura. Anëtarët mund të largoheshin vetëm me lejen e Xhons, dhe ky nuk donte largimin e askujt, pasi kjo do të shkaktonte një efekt zinxhir. Kongresmeni amerikan Leo Rajan, mori raporte për shumta mbi gjëra shumë të rënda që ndodhnin në Xhonstaun. Ndaj ai vendosi të shkojë vetë aty, për të zbuluar vetë se çfarë po ndodhte. Ai mori me vete këshilltarin e tij, një ekip xhirimi nga televizioni amerikan NBC, dhe një grup të afërmish të shqetësuar të anëtarëve të sektit.

LEXO EDHE:  Si të parandalohet nisja e një Lufte të dytë të Ftohtë

Në fillim, gjithçka u duk në rregull. Por atë mbrëmje, gjatë një banketi të shtruar për nder të miqve, dikush i dorëzoi fshehurazi njërit prej gazetarëve një shënim, me emrat e disa personave që dëshironin të largoheshin nga kompleksi. Më pas, u bë e qartë se disa njerëz po mbaheshin atje kundër vullnetit të tyre.

Të nesërmen, më 18 nëntor 1978, Rajan u tha se ishte gati të merrte me vete cilindo që dëshironte të kthehej në SHBA. Të shqetësuar nga reagimi i Xhons, vetëm disa njerëz e pranuan ofertën e kongresmenit. Kur Rajan po largohej, ai u sulmua me thikë nga një anëtar i sektit. Incidenti i bëri të qartë Rajanit, se dhe të tjerët ishin në rrezik. Ai hipi në kamion me të tjerët, dhe u largua nga kompleksi.

Ata mbërritën shpejt në aeroport, por avionët nuk ishin ende gati për t’u nisur. Teksa po prisnin, një kamion me një trajler mbërriti aty pranë. Prej tij dolën disa anëtarët të Tempullit të Popullit, që nisën të qëllojnë me armë mbi grupin ku ndodhej Rajan. Pesë persona u vranë, përfshirë vetë kongresmenin. Shumë të tjerë u plagosën rëndë.

Ndërkohë në Xhonstaun, Xhons i urdhëroi që të gjithë të mblidhen në sallën kryesore. Ai foli para të gjithëve, ishte në panik dhe i acaruar. Ai ishte i mërzitur që disa prej anëtarëve të tij ishin larguar. Xhons tha se sulmi ndaj Rajan ishte i nevojshëm. Por pas këtij sulmi sekti nuk ishte i sigurtë. Xhons e dinte shumë mirë se qeveria amerikane do të reagonte ashpër.

Sipas tij rrugëdalja e vetme, ishte “akti revolucionar” i vetëvrasjes. Një grua e kundërshtoi, por pasi Xhons theksoi se nuk kishte shpresë në ndonjë opsion tjetër, turma foli kundër saj.

Xhons u tha të gjithëve që të nxitojnë. Secilit prej anëtarëve, iu dha një gotë me lëng frutash, të përzier me cianid dhe valium.

Foshnjat dhe fëmijët, u helmuan të parët. Më pas ishte radha e nënave, dhe më vonë të tjerëve. Ata që refuzonin, detyroheshin ta pinin helmin nga rojet me armë. U deshën gati 5 minuta që secili të vdiste. Atë ditë, më 18 nëntor 1978, 912 njerëz vdiqën nga pirja e helmit, 276 prej të cilëve ishin fëmijë.

Xhons vdiq nga plaga e një arme zjarri në kokën e tij. Por nuk dihet nëse u vra, apo kreu vetëvrasje. Vetëm pak anëtarë të sektit mbijetuan, ose duke u arratisur në xhungël, ose duke u fshehur diku në kompleks./ Thought.co-Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

Turqia në Ballkan/ Edhe sa do të zgjasë servilizmi ndaj ish-pushtuesve?

Publikuar

-

Nga

Nga Katarina Panic “Fair Planet”

Pasi dështuan të anëtarësohen në Bashkimin Evropian, shumë vende të Ballkanit Perëndimor, të shkatërruara nga luftërat, korrupsioni, mungesa e demokracisë, por edhe nga një ekonomi e varfër, janë të detyruara të kërkojnë aleatë diku tjetër.

Dhe oferta është tejet e larmishme:Turqia, Rusia, Kina, dhe shtetet islamike. Rajoni i Ballkanit Perëndimor, është i interesuar për investime dhe mbështetje diplomatike. Të gjithë të tjerët, janë të interesuar për dominim gjeostrategjik, dhe për të pasur një ndikim sa më afatgjatë.

Në dallim nga Rusia me qëndrimet e saj anti-NATO dhe anti-BE, Turqia ishte ajo që ka bërë fushatë për të dyja prej shumë kohësh. Por pikërisht shkak të Moskës, gjërat me sa duket kanë ndryshuar paksa.

Duket se miqësia e re, që lindi gjatë luftës civile në Siri, ka prekur edhe Ballkanin. “Turqia do të vazhdojë të mbështesë angazhimin e Bosnje Hercegovinës në Evropë”- u shpreh Xhevdet Jilmaz nënkryetari i partisë qeverisëse turke, AKP, gjatë vizitës që zhvilloi muajin e kaluar në kryqytetin boshnjak, Sarajevë.

Ajo ishte hera e pare, që një zyrtar turk nuk e përmendte NATO-n apo Bashkimin Evropian. Ndryshimi i dukshëm në politikën e jashtme turke, është saktësisht në përputhje me interesat ruse:distancim nga Bashkimi Evropian, NATO dhe Shtetet e Bashkuara, si dhe armiqësia e tyre e përbashkët ndaj Perëndimiy.

Për sa i përket ekonomisë, kompanitë turke kanë investuar deri tani më shumë se 3 miliardë dollarë amerikanë në Bosnjë Hercegovinë, Serbi, Kosovë, Shqipëri, Malin e Zi dhe Maqedoninë e Veriut. Për sa i përket diplomacisë, Turqia, do të përdorë të gjitha përfitimet e trashëgimisë komuniste.

Por deri ku do të shkojë servilizmi ndaj ish-pushtuesve? Ai duket se po shkon aq larg, sa që udheheqësit e Ballkanit Perëndimor, të prirur haptazi të lavdërojnë hapur diktatorët, nuk u binden vendimeve të gjykatave të tyre, që i mbrojnë qytetarët turq, ku shumica janë azilkërkues në këto vende.

LEXO EDHE:  Armina Mevlani, tashmë edhe blogere

Ata u larguan nga Turqia, pasi autoritetet i bëjnë me faj për grushtin e dështuar të shtetit të 15 korrikut të vitit 2016. Presidenti turk Rexhep Tajip Erdogan, kërkon në mënyrë të vazhdueshme ekstradimin e njerëzve të etiketuar si Gylenistë.

“Turqia ka disa kërkesa, dhe kjo çështje nuk u ngrit vetëm muajin e shkuar. Ajo u diskutua edhe kur unë isha në një vizitë zyrtare në Ankara”-konfirmoi Kryetari i Presidencës së Bosnjës Milorad Dodik në korrik të këtij viti, pasi presidenti turk Erdogan kishte vizituar Sarajevën.

Dy muaj më vonë, autoritetet e Bosnje Hercegovinës, anuluan lejet e qëndrimit për një grup shtetasish turq, që kërkoheshin me ngulm nga policia turke.

Kosova dhe Serbia, bënë gjithashtu të njëjtën gjë, duke mos ndjekur asnjë lloj procedure ligjore, që përcakton ligji i ekstradimit. Ndërkohë, edhe në Malin e Zi po vazhdon ende një çështje gjyqësore mbi të njëjtën çështje. Shtetet e Bashkuara të Amerikës, njohën më në fund kërcënimin e lartë që i vjen rajonit të Ballkanit Perëndimor, si nga Turqia ashtu edhe nga Rusia.

Në 2 muajt e fundit, Uashingtoni emëroi diplomatin me përvojë Metju Palmer si Përfaqësuesin e ri Special të SHBA-së në Ballkanin Perëndimor, dhe ambasadorin amerikan në Gjermani, Riçard Grenëll si të dërguarin e ri special për bisedimet Serbi-Kosovë, në mënyrë që Shtëpia e Bardhë të marrë një rol kryesor konstruktiv në këtë rajon./ Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

Zemërimi i Khanëve/ Bota nën thundrën e mongolëve

Publikuar

-

Nga

Kur Genghis Khan i hyri aventurës për të sunduar botën në vitin 1206, bota ishte vetëm fushat dhe kodrat të stepës Mongole dhe populli i saj ishin Mongolët nomadë dhe fisnorë. Kur bota u zgjerua duke përfshirë më shumë rrafshnaja dhe më shumë popuj fisnorë – Ujgurët, Naimanët dhe Tartarët – edhe ata u pushtuan dhe luftëtarët e tyre u bashkuan me hordhitë mongole. Si një top ortek, ushtritë mongole  rriteshin teksa pushtonin, dhe pushtonin duke u rritur. Përfundimisht, bota e tyre u bë më e huaj dhe më komplekse. Deri në vitin 1220, Mongolët kishin depërtuar përtej lumit Kalka duke u ndeshur në beteja me Rusët e Kiev, në një tokë me shkrim cirilik, principata feudale dhe temjanin e Krishterimit Ortodoks Lindor. Në lindje, Mongolët kishin luftuar me ushtritë mercenare të Xias Perëndimore të dhe Dinastisë Jin të Kinës – një botë me intriga oborresh, pasuri të madhe dhe e lidhur fort me rendin shoqëror konfucian. Në jug ata kalëruan nëpër shkretëtirat me pluhur të Kaukazit, për të sfiduar Shahun Ala ad-Din Muhamed, me shpatat që vringëllinin nën minaretë elegante të Islamit.

Genghis Khani ishte një reformator, por perandoria e tij ishte një perandori e rritjes – nëse mund të konsiderohej thjesht barbar nga armiqtë e tij, ai u bë shumë, shumë i zoti në të qënit një barbar. Ai i shndërroi fiset e copëzuara të Mongolisë në një ushtri të pamëshirshme dhe të koordinuar kalorësish, që mund të adaptohej dhe të mësonte nga çdo armik që vinte përfund, duke përftuar mjekësinë islamike, harqet kineze dhe motorët evropianë të rrethimit, për t’u forcuar. Mbajtja e frerëve të një perandorie të gjerë shumëkombëshe, ndryshon shumë nga fitimi i një perandorie të tillë. Nipi i Genghisit, Kublai Khan pasoi vëllanë e tij të madh Möngke kur mori detyrën e Khan të Madh në 1260. Kublai trashëgoi një perandori me probleme që nuk mund të zgjidheshin thjesht duke marrë krahët e armikut në betejë dhe duke prerë disa koka.

Möngke Khan kishte vdekur në Kinë, në mesin e një mosmarrëveshjeje të madhe sektare midis Budistëve fanatikë dhe Taoistëve, që ai e kishte udhëzuar Kublain ta zgjidhte, kështu që ky Khan i ri i Madh, mbase më shumë se cilido nga paraardhësit e tij, e kuptoi se sa shumë ky mozaik gjuhësh, besimesh dhe etnish mund ta copëtonin perandorinë. Ai u rrethua me këshilltarë të besimeve të ndryshme dhe filloi të ndërtojë besim midis popujve të perandorisë së tij dhe lordit të tyre ‘barbar’. Kublai Khan zyrtarizoi shpërndarjen e ndihmave për të sëmurët, jetimët dhe studiuesit e moshuar me zyrtarë të dedikuar, dhe një census vjetor do të regjistronte të korrat dhe do të vlerësonte dëmet e shkaktuara nga lufta, uria dhe përmbytjet, duke shpërndarë grurë nga hambare të ndërtuara posaçërisht për të lehtësuar barrën.

Liria fetare u rrit dhe infrastruktura u reformua. U ndërtua Kanali i Madh, rrugët u përmirësuan, u futën paratë e letrës dhe u hap për herë të parë një sistem i ri postar, me kalorës që shkonin e vinin midis stacioneve postare dhe ndryshonin kuajt në secilin prej tyre, për të mbajtur çdo skaj të kësaj mbretërie të gjerë në komunikim të vazhdueshëm. Perandoria e tij administrohej nga një kastë shumëkombëshe funksionarësh, origjinën e të cilëve ai i kishte ndarë në katër kategori besueshmërie: së pari, Mongolët; së dyti, njerëz të tjerë të Azisë Qendrore; së treti, mançurianët dhe koreanët; dhe më pas të fundit, kinezët. Ndërkohë, ambasadorët dhe udhëtarët nga larg ishin të mirëpritur me krahë të hapura, për njohurinë dhe pasurinë që mund të sillnin – misionarët e krishterë madje ndërtuan kisha.

Ndërsa kryeqyteti i Genghis Khanit ishte Karakorumi, thellë në qendrën e tij mongole, Kublai dëshironte një kryeqytet të denjë për një perandor, në mbretërinë ku ai kishte kaluar rininë e tij. Ai e vendosi oborrin e tij në një “kryeqytet dimri” të ndërtuar rishtas – ashtu si nomadët tradicionalë, i gjithë oborri mongol do të udhëtonte me stinët, duke ndjekur dritën në klimat më të ngrohta – në atë që është sot Pekini. I njohur si Dadu në gjuhën kineze (që do të thotë ‘kryeqytet i madh’), në gjuhën mongole quhej Khanbaliq – Qyteti i Khanit, dhe Kulla e Daulleve qëndron edhe sot e kësaj dite, në zemër të kryeqytetit modern të Kinës.

“Rrugët janë aq të drejta dhe të gjera, sa që ju mund të shihni drejt përgjatë tyre nga skaji në skaj, dhe nga një portë në tjetrën. Dhe lart e poshtë qytetit ka vende të bukura, shumë hosteletë mrekullueshme si dhe shtëpi të bukura”, shkruante vizitori më i famshëm i huaj i Kublai Khanit, udhëtari dhe tregtari italian, Marco Polo.

Në qendër të Khanbaliqit ishte pallati i Khanit, lyer me të kuqe dhe të bardhë, ku nën syrin vigjilent të një mijë rojeve, ai mbante katër gratë e tij në një luks të jashtëzakonshëm. Në verë, oborri do të ngrinte plaçkat dhe do të kthehej në Mongoli, në qytetin me çadra e të rrethuar me mure, Shangdu – i njohur si Xanadu. Polo përshkruante dy pallate të gjera, njëri prej mermeri dhe i mbushur me “dhoma të gjitha të praruara dhe të pikturuara me figura burrash, kafshësh dhe zogjsh, dhe me një larmi pemësh dhe lulesh, të gjitha të realizuara me një art kaq fin, sa të shtangin e të mrekullojnë”, dhe një pallat tjetër prej druri që mund të shembej dhe ringrihej sipas dëshirave të perandorit.

LEXO EDHE:  Tragjedia e Diego Armando Maradonës

Nëse Shangdu ishte mishërimi i pasurisë së Kublai Khanit, oborri i tij në Khanbaliq ishte mishërim fizik i pushtetit të tij, dhe pakënaqësisë që filloi të përhapet si ndryshku ndaj këtij pushteti. Perandori i parë jo-Kinez që sundoi të gjithë Kinën, Kublai Khan ishte monarku i një kombi që kishte besuar se ishte qytetërimi i fundit, një qytetërim që përdorte të njëjtën fjalë edhe për “i huaj” edhe për “bishë”. Tani ata sundoheshin nga një fuqi e re që përfaqësonte gjithçka barbare dhe të pagdhendur, siç ata besonin se ishin të huajt, pa harruar se këta të huaj kishin shtypur Dinastinë Song.

Kublai Khan u përpoq të rishfaqej si një sundimtar i përshtatshëm për Kinën – ai rivendosi ritualet   Konfuciane që kishin qenë një shenjë dalluese e oborrit të Song, duke shastisur gjeneralët dhe këshilltarët e tij mongolë me entuziazmin e papritur për këngë dhe valle në sallat e qeverisë. Ai i ndërtoi tempuj babait të tij, Tolui, dhe gjyshit të tij, Genghis, duke rehabilituar këta ish-pushtues nga stepat, sipas traditës kineze të adhurimit të stërgjyshërve, dhe i dha djalit të tij të dytë, Jin Chin, arsim kinez, së bashku me një prezantim me budizmin dhe konfucianizmin. Burokracia komplekse e dinastisë Song, gjashtë ministritë e qeverisë qendrore, këshilli i qeverisës Sekretariatit dhe administrata me shumë nivele labirintike të krahinave u ruajtën. Pasardhësit e tij u skalitën në mitologjinë e Kinës si Dinastia Yuan, po aq e skalitur hyjnisht në fron, sa edhe rendi që kishte zëvendësuar.

Me njërën këmbë në trazira dhe një tjetër të mbështjellë me mëndafshët e imët të jetës së oborrit kinez, Kublai Khan mund të jetë ribërë, si fytyra e fundit e traditës perandorake kineze, por imazhi i tij si një luftëtar i pamëshirshëm ishte në dyshim. Në sytë e kritikëve të tij, Kublai Khan kishte pushuar së qeni trashëgimtari i Genghisit, thundrat e të cilit mbillnin terror në zemrat e mbretërve dhe perandorëve. Për të qetësuar përkrahësit e tij tradicionalë, Kublai Khani injoroi këshilltarët e tij kinezë dhe nisi përpjekjet katastrofike të pushtimit në Japoni në 1274 dhe 1281, dhe në Java në 1293. Të planifikuar dhe ekzekutuar dobët, edhe pushtimet e tij të suksesshme – Vietnami në 1284 dhe 1287, dhe Birmania në 1277 dhe 1283 – i dhanë Perandorisë Mongole një goditje trupi në portofol dhe paratë e tij revolucionare prej letre, u desh të zëvendësuan nga një njësi krejt e re, në përpjekje për të anarkinë financiare.

Ndërsa Mongolët brenda oborrit të Kublai Khan e ngopnin etjen për gjak në xhunglat e Azisë Juglindore, duke i skuqur shpatat dhe mbushur xhepat me plaçkë të mjaftueshme për të injoruar shndërrimin e Khanit të tyre në Budizëm, ata që ishin në Mongoli nuk ndjeheshin aq shumë pararojë e një perandorie të lavdishme globale, por subjekte të një tirani të largët.

Pjesa më e madhe e Mongolisë në vetvete ishte bërë aq e copëtuar dhe pa ligje nën Kublain, sa edhe kishte qenë para ngritjes së Genghisit. Nayan, një pasardhës i gjysmë vëllait të Genghis Khanit, Belguteit, u bë aleat me Kaidu, udhëheqësin e një Khanate rivale mongole e cila kishte mbështetur vëllain e vogël të Kublait në luftën e hershme civile dhe kishte udhëhequr një rebelim kundër Kublait.

Kublai, ose duke besuar se kërcënimi ishte aq i madh sa ai duhej të përgjigjej personalisht, ose duke menduar se ishte në rrezik identiteti i tij si mongol, duhej të shihej tek hakmerrej në mënyrën e të parëve të tij, dhe personalisht të drejtonte një ushtri për të shtypur këtë revoltë në 1287. Në moshën 72 vjeç dhe duke vuajtur nga reumatizma, Kublai nuk mund të kalëronte më dhe u transportua me një kabinë në kurrizin e katër elefantëve, por ai këmbënguli të zbriste në fushëbetejë me armaturën e tij flori dhe blu. Duke i zënë rebelët në befasi, beteja zgjati nga mëngjesi deri në mes të ditës dhe në fund të saj Nayan u ekzekutua në mënyrën tradicionale të mbretërisë mongole: i mbështjellë në qilim, dhe u zvarrit pas një kali derisa vdiq, në mënyrë që “gjaku i prejardhjes së perandorit” të mos derdhej në tokë.

Pavarësisht prirjeve civilizuese dhe pretendimeve për madhështi, Kublai sundoi si Khan – me stepën që kalonte poshtë tij kur galoponte dhe armiqtë që binin si gjethe. Megjithëse Kaidu vazhdoi të sulmojë territorin e Juanit, aleatët e tij u ndëshkuan brutalisht, ushtritë e tyre u shpërndanë në mesin e besnikëve të Khanit, dhe nipi i vetë Kublait u dërgua për ta gjunjëzuar.

Sado që  i neveriti tradicionalistët mes popullit të tij, duke hedhur poshtë besimin e tyre shamanistik për budizmin dhe duke sunduar nga Kina, Kublai Khan zgjeroi Perandorinë Mongole në kulmin e saj – duke mbuluar 85.5 milion kilometra katrorë dhe mbi 100 milion njerëz nga skajet e Evropës deri në Lindjen e Largët. Për më tepër, risitë e tij në infrastrukturë dhe artizanat, po aq sa forca e tij e madhe luftarake, nderuan trashëgiminë e Genghis Khanit, si asnjë Khan tjetër.

Genghis ndërtoi një perandori nga shala e kalit, por Kublai ndërtoi një qytetërim nga oborri. / History Revealed – Bota.al

LEXO TE PLOTE