Connect with Us

Maria Von Ertal, kush ishte gjermania që frymëzoi personazhin e Borëbardhës

Blog

Maria Von Ertal, kush ishte gjermania që frymëzoi personazhin e Borëbardhës

Publikuar

-

A mund të ishte ajo Borëbardha e vërtetë? Shumë shpesh, mendojmë se tregimet imagjinare, përmbajnë brenda tyre të paktën një grimë të vërtete. Ndoshta vendi ku përshkruhen ngjarjet, është i ngjashëm me vendlindjen e autorit, apo heroi kryesor është dikush që zotëron cilësitë e vetë shkrimtarit.

Përralla? Jo dhe aq. Tek e fundit, kush ka dëgjuar ndonjëherë vërtet për një ujk të madh dhe të keq, që maskohet si gjyshja e një vajze të vogël, dhe fshihet në shtratin e saj? Jo, përrallat quhen përralla, pikërisht pasi ato nuk kanë asnjë lloj ngjashmërie me asnjë realitet.

Në fakt, rezulton që ky supozim është i gabuar, të paktën në rastin e përrallës së famshme “Borëbardha dhe 7 xhuxhat”. Pas këtij tregimi, është jeta e vërtetë e baroneshës gjermane Maria Sofi von Ertal, që jetoi në një kështjellë pranë qytetit të Lohr mbi Mein, në veriun e Bavarisë në mesin e shekullit XVIII, dhe që vdiq në vitin 1796.

Ekspertët besojnë se Von Ertal shërbeu si frymëzim për Borëbardhën, përrallën klasike të një vajze të virtytshme që jetonte me 7 xhuxha, dhe ku që të gjithë punojnë në një minierë. Gurri i varrit të baroneshës, iu dhurua kohët e fundit nga një familje Muzeut Dioqezian në Bamberg në Gjermaninë Jugore.

Drejtorit të muzeut, Holger Kempken, i pëlqen të mendojë se historia e baroneshës, ishte baza e vajzës së përrallave, ose të paktën ishte pjesërisht e tillë. Ai deklaroi kohët e fundit për BBC:”Historia e jetës së Sofisë ishte i njohur që në fillim të shekullit XIX. Vëllezërit Grim, e bazuan letërsinë e tyre për fëmijët, nga historitë që dëgjuan nga banorët e zonës”.

“Ka të dhëna”- vijoi ai, “megjithëse këtë nuk mund ta provojmë me siguri, se Sofia ishte modeli frymëzues për Borëbardhën. “Edhe sot kur realizohet një film mbi një personazh historik, në të ka të vërteta por edhe trillime. Prandaj edhe në këtë rast, unë mendoj se ekziston një bazë historike, por natyrisht që ka edhe elementë të trilluar”- theksoi ai.

Dhe cilat janë disa nga paralelet midis përrallës së Borëbardhës dhe baroneshës gjermane? Del se janë disa të tilla. Përralla flet për një vajzë të re që i shpëton një njerke të ligë, dhe përfundon nën kujdesin e 7 xhuxhëve që punojnë në një minierë. Një ditë, ajo bie në një gjumë të thellë pasi kafshoi në një mollë të helmuar, që ia dha njerka e keqe, maskuar si plakë.

Por ajo nuk vdes, dhe ndërsa pushon në arkivolin prej qelqi, zbulohet dhe puthet nga princi i përrallës. Dhe natyrisht që të dy jetuan të lumtur së bashku. Edhe babai i Sofisë u martua vërtet me një grua tjetër, që sillej mizorisht ndaj fëmijëve të tij, dhe favorizonte vetëm fëmijët e saj.

LEXO EDHE:  Shërbimet sekrete gjermane ngrënë alarmin/ Sulme të hakerave rusë në zgjedhje

Lohr njihej si një qendër e prodhimit të xhamave dhe pasqyrave, dhe babai i Sofisë zotëronte një fabrikë të tillë. Aty pranë ndodhej një minierë, dhe ku mund të shkohej pasi të kapërceheshin 7 kodra, ashtu si në përrallën e famshme. Në minierë, punonin fëmijët dhe xhuxhët.

Dhe mbase më domëthënës është fakti që Jakob dhe Vilhelm Grim, jetuan vetëm 80 km larg nga Lohr. Ata mund ta ketë dëgjuar historinë e jetës së Sofisë, dhe ta kenë përdorur atë si frymëzim për personazhin e tyre kryesor, Borëbardhën. Mjerisht, Sofia nuk pati fundin e lumtur ashtu si Borëbardha në përallë.

Ajo u verbua që në moshë të re, dhe ndonëse jetoi 71-vjeç, një moshë e madhe për standartet e fundit të shekullit XVIII, Von Ertal vdiq në një manastir si një grua e pamartuar. Sofia nuk mundi ta gjente asnjëherë princin e saj. Sidoqoftë kur vdiq, ajo pati një gur varri mbi krye, një privilegj që nuk e kishin shumica e grave në atë kohë.

Ajo u varros në oborrin e vogël të një kishe të zonës. Kur kisha u rrafshua, për të ndërtuar rrugën e një klinikë në vitin 1971, një familje e zonës e ruajti gurin dhe më pas ia dhuroi muzeut të Bambergut. Nuk ka asnjë mënyrë për të vërtetuar 10 për qind, se baronesha Von Ertal ishte modeli frymëzues për Borëbardhën, por kjo është një hipotezë e fortë.

Dhe ndërsa varri i saj ka referenca mbi ringjalljen, pa dyshim që ajo nuk mund ta imagjinonte se do të jetonte në një përrallë, dhe në filmat e panumërt vizatimorë apo të tjerë të kompanisë së famshme kinematografike “Walt Disney”.

Përshtatur nga CNA.al

Për të rejat më të fundit behuni pjesë e grupit tonë në facebook : City News Albania
KLIKO PER TE KOMENTUAR

Komentoni

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Blog

Një emër që perputhet me jetën

Publikuar

-

Nga

Që nga lashtësia emrat e njerëzve vendoseshin sipas orakullit, ose fatit që e mbante vetë emri. Emri tregonte potencialin e një njeriu, kështu të jesh një njeri pa emër do të thotë të jesh një njeri pa vlera, pra emri është vetë personi.

Kisha orthodhkse i jep një rëndësi të veçantë emrit dhe ditës së emrit dhe ka një uratë të veçantë për bekimin e fëmijës me shenjën e kryqit në ditën e tetë kur foshnja mer emrin nga prindërit, ose nuni.Kisha gjithmon i thëret anëtarët se saj në emër, sepse Zoti; “i thërret delet e tij me emër dhe i prin jashtë.”(Joani 10:3)

Është e rëndësishme që emri duhet të përputhet me personit dhe ai duhet të jetë epilogu edhe prologu i vetë jetës së atij që mban atë emër. Por mund të themi se sot njerëzit nuk interesohen shumë për domethënien e emrit të tyre dhe aq më shumë ta përputhin jetën me kuptimin e emrit e tyre, prandaj edhe shumë njerëz që kanë emra të dëgjuar ju shuhet emri si gjatë edhe mbas vdekjes dhe ky është mallkimi më i madh që i bëjnë vetes, sepse “Emri nuk është gjithçka, por pa një emër të mirë gjithçkaja është asgjë”. – Karl-Hajnc Smola

Por ndër ata të paktë njerëz që emri edhe jeta përputhen në mënyrë të mrekullueshme është Kryepiskopi i Tiranës , Durrësit dhe gjithë Shqipërisë Fortlumturia e tij , Prof, Dr, z Anastas Janullatos.
Pavarësisht se Kryepiskopi Anastas e feston ditën e emrit në 22 Janar në nderim të shejntorit martir Anastas Persiani (+ 628) , kuptimi i emrit “Anastas” ka lidhje direkte me ringjalljen e Zotit Jisu Krisht.
Po të hulumtojmë jetën e tij të gjatë do të shohim se ajo është një trajektore në ngjitje, një ringjallje e vazhdueshme që frymëzohet nga Ringjallja e Krishtit; sepse apostull Pavli thotë: “Tani nëse vdiqëm me Krishtin, ne besojmë gjithashtu që do të jetojmë me të duke ditur se Krishti që u Ringjall prej së vdekurish, nuk vdes më, vdekja s`ka më pushtet mbi të.Sepse në atë që vdiq, vdiq për mëkatin një herë e për gjithmonë, por në atë që rron, rron për Perëndinë. Kështu edhe ju, konsideroheni veten të vdekur për mëkatin, por të gjallë për Perëndinë në Jisu Krishtin, Zotin tonë”.(Rom 6:8-11)

Kryepeshkopi Anastasi lindi më 4 nëntor të vitit 1929 në Pire, (Greqi) nga prindër besimtar.Dhe që fëmijë thuhet se dallonte nga bashkëmoshatarët, ishte shumë intiligjent dhe i pëlqente të studionte për shkencën e matematikës.Lufta e dytë botërore e cila solli shumë shkatërime dhe në vendin e tij, viktima të pafajshëm edhe mes shokëve të fëmijërisë, ndikuan shumë në personalitetin dhe vizionin e tij për jetën në vazhdim.

Në këtë kohë krize të humbjes së vlerës së njeriut, ai besoi në mënyrë më personale tek Perëndi-Njeriu, Jisu Krishti. Ky besim jetik ringjallli në shpirtin e tij, shpresën se vendi dhe bota mund të shpëtonte nga të këqiat e luftës me ringjalljen e besimit në Jisu Krishtin , Princit të paqes, sepse : ” Ajo që është e pa mundur për njerëzit është e mundur për Perëndinë”.(Luka 18:27)

Ai kishte një etje të madhe për ta njohur edhe jetuar me Perëndi-Njeriun dhe kaq drithëruese ishte kjo dëshirë, saqë ai thonte për veten: “Për mua nuk mjaftonte t’i jepja diçka Perëndisë, duhej t’i jepesha plotësisht Atij. Doja që e gjithë qenia ime të jetonte në Krishtin”.
Kjo përvojë personale autentike e drejtoi Anastasin që të braktiste dëshirat e tij për studimin në matematikë dhe të ndiqte shkencën e teologjisë, në Fakultetin Teologjik në Universitetin e Athinës, ku u diplomua shkëlqyeshëm në vitin (1951).

Në vitet (1965 -1969) kreu studimet pasuniversitare në Historinë e Feve, Etnologji, Misiologji dhe Afrikanologji në Universitetet e Hamburgut dhe Marburgut. U mor me kërkime në Universitetin e Makereres, në Kampala – Uganda, me bursë të Fondacionit gjerman “Alexander von Humboldt”.
Ka studiuar fe të ndryshme si Induizmi, Budizmi, Taoizmi, Konfucianizmi, Fe afrikane, Islam, në vendet ku ato lulëzojnë p.sh. Indi, Tajlandë, Sri Lanka, Kore, Japoni, Kinë, Kenia, Uganda, Tanzani, Nigeri, Brazil, Karaibe, Liban, Siri, Egjipt, Turqi.

Më pas u kthye në Greqi, ku ishte profesor i Historisë së Feve në Universitetin Kombëtar të Athinës (1976-1996). Në të njëjtin Universitet ishte drejtor i Departamentit të Shkencës së Feve (1983-1986 dhe dekan i Fakultetit Theologjik dhe anëtar i Senatit (1983-1986). Vazhdoi të ishte anëtar i Komitetit të Kërkimit të Universitetit të Athinës (1986-1990) dhe është Doktor Nderi i Fakultetit Theologjik të Universitetit Kombëtar Kapodistrian të Athinës. Ai është shpallur Doktor Nderi i filozofisë i 17 universiteteve,fakulteteve,ose degëv universitare si në Greqi, SHBA, Rumani, Qipro, Rusi,Gjeorgji,Itali,Shqipëri, etj.

Me studimet e tija në fushën e Historisë së Feve ai ringjalli dialogon ndërfetar ashtu si kishin bërë etërit e kishës në shekuj më parë, duke parë në fetë e popujve gjurmët e “Logosit”. Sot në këtë botë të trazuar nga padija edhe egoizmi, ku njerëzit fanatik përpiqet edhe në emer të fesë, të përligjin genocit dhe krime në emër të njerëzimit, ky dialog është shumë i nevojshëm dhe jetik për paqen në botë. Ai ndërhyn me guxim the i thotë çdo fetari: “Askush nuk duhet që vajin e kandilit të fesë ta përdorë për të ndezur urrejtjen fetare mes popujsh” .

Për këtë kontribut të tij botëror në bashkë ekzistencën paqësore midis popujve edhe feve është vlerësuar edhe i janë akorduar shumë dekorata dhe çmime nga vende të ndryshme të botës dhe nominuar si kantidat për çmimin Nobel pë paqen, viti 2000.
Ai e kuptoi se mënyra më e mirë për ti shërbyer njerëzve ishte përkushtimi i plotë ndaj Zotit dhe të afërmit, për këtë u dorëzuar në dhjak (1960), prift-arqimandrit (1964),peshkop i Andrusës për detyrën e Drejtorit të Përgjithshëm të “Apostoliki Diakonia” (Shërbimi Apostolik) të Kishës së Greqisë (1972) dhe Mitropolit deri në vitin (1992).

Që kur u bashkua me vëllazërinë “ZOI” (JETA), një organizatë fetare e përqëndruar në rilindjen shpirtërore të Kishës në Greqi, ai fillojë të kuptojë rolin e rinisë në rindërtimin e vendit dhe vlerave morale të shoqërisë .Ai u bë udhëheqës i lëvizjeve studentore, në organizimin e kampeve të të rinjve dhe luftoi ta bënte besimin ortodoks të vërtetë dhe të prekshëm për të rinjtë. Gjatë këtyre viteve, Anastasi mori pjesë gjithashtu në një lëvizje ndërkombëtare rinore ortodokse të quajtur “Syndesmos”.Ai shërbeu si Sekretar i Përgjithshëm gjatë viteve (1958 – 1961) dhe pastaj si Zëvendës president nga viti (1964 – 1978). Gjatë kësaj kohe u takua me udhëheqës të tjerë të rinj që kishin të njëjtin zell për të shpallur Ungjillin dhe së bashku ata filluan të kuptojnë se Zoti Jisu Krishti kreu i Kishës asnjëherë nuk mund të kënaqej nga shpallja e Ungjillit vetëm brenda mureve të Kishës.

LEXO EDHE:  Gjermanët e CDU në mbështetje të të rinjve demokratë: Merrni fatin në dorë, kohët janë të mira

LEXO EDHE:  Gjermanët e CDU në mbështetje të të rinjve demokratë: Merrni fatin në dorë, kohët janë të mira

Ai filloi të ringjallë në Kishë Katholike Apostolike Orthodhokse një porosi të harruar : “Dilni në mbarë botën dhe i predikoni Ungjillin çdo krijese;”(Marku 16:15).
Në atë kohë ai shkruante:“Kisha pa mision është një kundërshtim termash… Nëse Kisha është mos kokëçarëse ndaj punës apostolike që i është besuar, ajo mohon veten, kundërshton veten dhe thelbin e saj dhe tradhëton betejën që bën. Kisha që qëndron në vend, kisha së cilës i mungon vizioni dhe përpjekja e vazhdueshme për t’i shpallur Ungjillin të pa pagëzuarve, vështirë se mund të njihet si një Kishë e Shenjtë e Përgjithshme dhe Apostolike, së cilës Zoti i besoi vazhdimësinë e veprës së Tij”.
Ai nuk ishte vetëm një strateg dhe ideator i misionarizmit, por një shëmbull i gjallë apostolie. Për një dhjetëvjeçar (1981-1991), ka punuar si Krypeshkop mëkëmbës i Krypeshkopatës së Shenjtë të Irinupolit- Afrika Perëndimore (Kenia, Uganda, Tanzani).

Ai themeloi dhe organizoi Shkollën Patriarkale “Krypeshkopi i Qipros Makarios” që e drejtoi për dhjetë vjet. Dorëzoi atje 62 klerikë afrikanë dhe konsakroi 42 anagnostë-katekistë, me origjinë nga tetë fise afrikane. Në të njëjtën periudhë promovoi përkthimin e Liturgjisë Hyjnore në katër gjuhë afrikane. U përkujdes për themelimin e rreth 150 famullive ortodokse dhe për ndërtimin e dhjetëra kishave, për ndërtimin e shtatë stacioneve misionare dhe punoi për hapjen e shkollave dhe qendrave mjekësore.
Por emri tij, Anastas që thamë do të thotë ringjallje, përputhet në mënyrë të mrekullueshme me ringjalljen e Kishës Orthodhokse Auteqefale të Shqipërisë.

Më (1991), caktohet nga Patriarku Ekumenik Eksark Patriarkal në Shqipëri dhe qershor (1992), ai u zgjodh Krypeshkop i Tiranës, Durrësit dhe i gjithë Shqipërisë dhe në (2 gusht 1992) u fronëzua në kishën e Ungjillëzimit në Tiranë.
Gjatë këtyre 29 vjetëve pune të palodhur dhe përmes vështirësive, mungesave, pengesave të shumta ringriti nga gërmadhat Kishën e Krishtit në Shqipëri që ishte e varosur prej vitesh nga sistemi më i egër ateist komunistë në botë.

Në perkujdesjen e tij atërore dhe antarëve të Sinoditët të Shejntë sot është ringjallur jeta liturgjike e kishës, janë riorganizuar më tepër se 400 famulli dhe shërbejnë 160 klerikë me nënshtetësi shqiptare.
Është ringjallur arkitektura kishtare, gjatë këtyre viteve janë ndërtuan 155 kisha të reja së bashku me katedrale. U restauruan 63 të tjera dhe u riparuan më tepër se 160 kisha ekzistuese, si dhe 75 qendra kishtare si ndërtesat e Krypeshkopatës dhe të mitropolive, shkolla, qendra mjekësore, shtëpi pritjeje, kampe rinore etj. Vepra totale ndërtuese arrin në afro 500 ndërtesa. Në vitin 2016 u përurua hidrocentrali “Rapun 3 dhe 4”, në Librazhd. Është në fazën përfundimtare Hidrocentrali i Llengës, Mokër.

Ai ringjalli dëshirën për dije mes të rinjve dhe themeloi për arsimimin teologjik “Akademi Teologjike”, dy Institute të Formimit Profesional, nga viti (2010) dhe në Tiranë Kolegjin “Universitar “Logos”, një lice profesional, 5 shkolla fillore dhe të mesme, një konvikt për vajza dhe 20 kopshte fëmijësh në qytete të ndryshme.
Ringjalli ndjenjën e solidaritetit dhe ndihmën humane mes njerëzve pa dallim. Themeloi Qendrën Mjekësore Diagnostike me 24 specialitete në Tiranë dhe 4 qendra mjekësore në qytete të tjera,shtëpi fëmijësh, shtëpia e të moshuarve .

Ka zhvilluar vepra bamirësie, duke shpërndarë qindra tonë ushqime, veshmbathje dhe ilaçe.Me bekimin e tij dhe fondet të gjetura prej tij Kisha Orthodhokse ka mbështetur një numër të projektesh sociale, në ndërtimin rrugësh , ujsjellësish dhe ndihma për njerëzit , familje , komunitete në nevojë.
Gjatë periudhës kritike të krizës së Kosovës (1999), organizoi një program të gjerë humanitar që ndihmoi rreth 33.000 refugjatë në vende të ndryshme të Shqipërisë, po ashtu gjatë krizave edhe fatketqësive natyrore si edhe ajo tërmetit të 26 Nëntorit, orgonizoi një ndihmë emergjente për njerëzit në nevojë duke i strehuar, ushqyer dhe përkujdesur në ambjente kishtare si në manastirin e Shën Vlashit dhe Skitin e Grave Miraprurëse, Durrës.

Me daljet e tij publike në media të huaja nxiti ndihma humanitare nga vende të tjera fqinje për familjet e prekura nga tërmeti dhe kontribut monetar për rindërtimin e objekteve të prishura si shkolla, etj.
Ringjalli trashëgiminë kuturore në vend. Me bekimin e tij u krijua një zyrë e vecantë e Trashëgimisë Kulturore që merret me regjistrimin dhe me ringritjen e objekteve orthodhokse të kultit që janë dhe monumente kulture, për të cilat janë shpenzuar deri më sot mbi 11 milionë euro.Janë ngritur studio për pikturimin dhe restaurimin e ikonave. Deri sot janë restauruar rreth 600 ikona pjesë e trashëgimisë kulturore të vendit. Janë ngritur kore bizanntine në mjaft kisha të vendit që studjojnë muzikë bizantine në shkollën e Muzikës Bizantine “Joan Kukuzeli” në Tiranë.

Ringjalli mardhënjen e kishës me shtetin e prishur që nga viti famëkeq 1967.Në 24 Tetor 2008, sipas Nenit 10 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, Kryepeshkopi Anastas Janullatos nënshkroi Marrëveshjen e parashikuar nga Kushtetuta midis Kishës Orthodokse Autoqefale të Shqipërisë dhe Këshillit të Ministrave, e cila në vazhdim u ratifikua në Kuvendin Popullor dhe në 22 Janar 2009, u dekretua nga Presidenti i Republikës z. Bamir Topi dhe u bë ligj i shtetit Nr. 10057/22.1.2009 .
Ringjalli shpesh herë ndjenjat e fqinjësisë së mirë dhe nderimin dhe ndihmën reciproke mes fqinjëve ,duke ndërhyr mes krizave ndër shtetërore në rajon dhe duke nxitur respekt edhe integritet të shqiptarëve që punojnë edhe jetojnë si refugjat në vende fqinje si në Greqi.

Si Kryepiskopi i KOASH-it ai ringjalli nderin të Kishës, por edhe të Shqipërisë në arenën nderkombëtare, duke e bërë KOASH-in një ambasadore në Europë dhe botë. Kisha Orthodhokse e Shqipërisë mer pjesë në të gjitha mbledhjet dhe veprimtaritë e Kishave Orthodhokse në mbarë botën. Në vitin (2016) mori pjesë në Sinodin e Madh dhe të Shenjtë, në Kretë. Ajo është anëtare e Konferencës Europiane të Kishave dhe e Këshillit Botëror të Kishave. Kryepiskopi Anastas ka qënë një nga tetë Presidentët e KBK, (2006-2013) dhe gjithashtu ai është President Nderi i Organizatës më të madhe Ndërfetare “Fetë për Paqen”(2009) e në vazhdim.

E gjithë jeta dhe vepra e tij është një ringjallje e vazhdushme progresive. Kryepiskopi edhe pse është 90 vjeç ka brenda tij një fuqi ngjallësore rinore që përputhet në mënyrë të mrekullushme me emrin Anastas dhe misteri i kësaj fuqie tregohet në fjalët e apostull Pavlit që i përshtaten më së miri edhe isapostullit Anastas :“Unë u kryqëzova bashkë me Krishtin dhe nuk rroj më unë, po Krishti rron në mua; dhe ajo jetë që tani jetoj në mish, e jetoj në besimin e Birit të Perëndisë që më deshi dhe dha veten për mua.”(Galtasve 2:20) “Unë mund të bëj gjithçka me anë të Krishtit që më forcon.”(Filipianeve 4:13)
Për shumë vjet o Kryezot!
Miron Çako : përgjegjësi i zyrës katekizmit të Kryepiskopatës KOASH-it.

LEXO TE PLOTE

Blog

Kapitalizmi rruga më e mirë e zhvillimit/ Pse socializmi s’do funksiononte

Publikuar

-

Nga

Nga Allison Schrager, ”Foreign Policy”

* Me iPhone-t gjithnjë e më të përhapur, internetin, ajrin e kondicionuar apo TV me ekran të sheshtë, pak njerëz në botën e zhvilluar do të donin të riktheheshin në stilin e jetës që bëhej 100, 30 apo edhe 10 vjet më parë. Në fakt në të gjithë botën, 2 shekujt e fundit kanë sjellë përmirësime të mëdha në standardet materiale të jetesës.

Miliarda njerëz kanë dalë nga varfëria, dhe jetëgjatësia është rritur ndjeshëm në të gjithë nivelet e të ardhurave. Pjesa më e madhe e këtij progresi, ka ardhur pikërisht nga ekonomitë kapitaliste. Por edhe këto ekonomi kanë problemet e tyre. Në SHBA dhe Britani, hendeku mes të pasurve dhe të varfërve është bërë shumë i madh, pasi pronarët e bizneseve dhe punonjësit me arsimim të lartë në zonat urbane, janë bërë më të pasur sesa punëtorët në zonat rurale, pagat e të cilëve kanë mbetur në vend.

Në shumicën e vendeve të pasura, rritja e tregtisë ka sjellë një larmi më të madhe dhe më të mirë mallrash. Por ndërkohë, ka zhvendosur diku tjetër shumë vende pune. Me destabilitetin social në formën e protestave të mëdha, Brexit, ngritjen e populizmit dhe polarizimin e thellë që po troket në “dyert” e ekonomive kapitaliste, një pjesë e mirë e progresit të arritur gjatë dekadave të fundit është në rrezik.

Për disa ekspertë dhe politikëbërës, zgjidhja është e qartë:kalimi në socializëm, që citohet si metoda ideale për adresimin e çdo problemi, nga pabarazia dhe padrejtësia, deri tek ndryshimi i klimës. Gjithesi, “sëmundjet’ që identifikojnë socialistët, adresohen më së miri përmes inovacionit, përfitimeve nga produktiviteti, dhe vlerësimit më të mirë të rrezikut.

Dhe kapitalizmi është ende rruga më e mirë, në mos e vetmja, për t’i zgjidhur këto probleme.

Socializmi i sotëm, është i vështirë të përcaktohet. Tradicionalisht, ky term nënkuptonte dikur pronësinë totale të shtetit mbi kapitalin, si në Bashkimin Sovjetik, Korenë e Veriut apo Kinën Maoiste.

Sot shumica e njerëzve, nuk kanë një pikëpamje kaq ekstremiste. Në Evropë, demokracia sociale nënkupton shtetëzimin e shumë industrive, dhe një sistem shumë bujar të mirëqenies sociale. Dhe socialistët e sotëm, po e rithemelojmë idenë e socializmit, në mënyrë që ai të nënkuptojë një sistem ekonomik që merr të gjitha pjesët më të mira të kapitalizmit (rritjen e standardit të jetesës), pa të këqijat e tij (pabarazia, krizat ekonomike ciklike).

Socialistët modernë duan më shumë pronësi të shtetit, edhe pse jo të plotë. Ata dëshirojnë të shtetëzojnë industri të caktuara. Në Shtetet e Bashkuara sistemin shëndetësor, në Britani një listë më të gjatë industrish, përfshirë furnizimin më ujë, energji dhe internetin.

Kapitalistët modernë, duan një ndërhyrje të shtetit në ekonomi, por më të pak sesa socialistët.

Ata janë mosbesues ndaj procesit të shtetëzimit dhe kontrollit të çmimeve. Gjatë 15 viteve të fundit, evropianët kapitalistë kanë ndërmarrë reforma për të përmirësuar fleksibilitetin e tregut të punës, duke e bërë më të lehtë punësimin dhe shkarkimin e punonjësve.

Asnjë sistem ekonomik nuk është i përkryer, dhe ekuilibri i duhur midis tregjeve dhe shtetit, nuk mund të gjendet dot kurrë. Por ka shumë arsye të forta të bësohet që mbajtja e kapitalit në duart e sektorit privat, dhe fuqizimi i pronarëve të tij, është vendimi më i mirë që kanë marrë shtete të ndryshme.

Një arsye pse u duhet besuar tregjeve, është se ato janë më të afta në përcaktimin e çmimeve sesa njerëzit. Tregjet janë gjithashtu më të aftë në vlerësimin e rrezikut. Dhe marrja në sy e tij, është ajo që rrit ekonominë. Njerëzit që rrezikojnë më shumë, priren të korrin fitime më të mëdha.

LEXO EDHE:  Video/Picieri shqiptar “tërbon” gjermanët, jep shfaqje me brumin e picës

LEXO EDHE:  Video/Picieri shqiptar "tërbon" gjermanët, jep shfaqje me brumin e picës

Kjo është arsyeja pse 9 emrat kryesorë në listën Forbes të 400 të amerikanëve më të pasur, nuk janë trashëgimtarë të dinastive familjare, por sipërmarrës që e kanë arritur gjithçka vetë. Ata prodhuan produkte të reja, dhe hapën në këtë mënyrë shumë vende të reja pune.

Disa ekonomistë të majtë si Mariana Maxakato, thonë se qeveritë mund të jenë në gjendje të jenë “laboratorë” të inovacionit. Por kjo gjë do të ishte një anomali historike:qeveritë socialiste, kanë qenë zakonisht më pak novatore se të tjerat. Tek e fundit, burokratët dhe bordet drejtuese të korporatave shtetërore, kanë më pak nxitje të prishin statuskuonë.

Edhe kur programet qeveritare kanë nxitur inovacionin – si në rastin e internetit – u desh sektori privat që të njihte vlerën tij dhe krijonte tregun për të. Dhe kjo na çon tek një arsye të tretë për të besuar tek tregjet:produktiviteti. Këtu, ia vlen të merren parasysh mësimet nga një bumi i mëhershëm i prodhimit: Revolucioni Industrial.

Siç shprehet ekonomisti Xhoel Mokir, u deshën risi të reja si motori, që të kishte një rritje të ndjeshme të produktivitetit. E njëjta gjë mund të ndodhë sot me telefonat inteligjentë dhe internetin. Pjesa e hershme e këtij cikli novator, mbylli shumë vende pune, ndërsa fitimet më të mëdha i patën pronarët e kapitalit, duke shkaktuar kësisoj një lloj paqëndrueshmërie sociale.

Por këtë herë, efektet negative mund të jenë më të vogla. Ndarjet midis pronarëve të kapitalit dhe punëtorëve, nuk janë aq të qarta siç kanë qenë më parë. Sot më shumë amerikanë se kurrë më parë, zotërojnë aksione në kompani të ndryshme. Ndërkohë, pronësia e aksioneve është në rritje në shumë ekonomi kapitaliste jo-amerikane.

Pra në dallim nga 200 vjet më parë, interesat e punëtorëve tashmë janë më të përafruara me ato të menaxhuesve të sipërmarrjeve private. Në Shtetet e Bashkuara, ka vend për t’i bërë taksat disi më progresive. Sistemi i sigurimeve shoqërore mund të zgjerohet, dhe industria e kujdesit shëndetësor ka nevojë për reforma.

Në përgjithësi, kapitalizmi mund të bëhet më gjithëpërfshirës, ​​dhe programet qeveritare mund të ndihmojnë në zbutjen e pabarazive. Por asnjë nga këto ndryshime, nuk kërkon që qeveritë të marrin përsipër kontrollin e industrive të tëra. Në thelb, pabarazia është e tolerueshme, nëse të varfërit kanë shansin të pasurohen.

Dhe ky shans nuk ka qenë kurrë aq i madh, sa ai që premtoi “ëndrra amerikane”. Por ka të dhëna mobiliteti ekonomik, është përkeqësuar vitet e fundit. Dhe për të shmangur një paqëndrueshmëri sociale më të madhe, udhëheqësit e sotëm të biznesit dhe politikës, mund të bëjnë më shumë që t’u garantojnë gjithëve një shans minimal për të ecur përpara.

Reforma në arsim dhe zhvillimi i zonave rurale, janë shumë të nevojshme për të reduktuar hendekun. Dhe ky nuk është socializëm, por vijim i ndërtimit të kapitalizmit, me një angazhim më të mirë të punëtorëve të sotëm dhe të së nesërmes./ Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE

Blog

“Impeachment” dhe ”Irani”, do dëmtojnë më shumë demokratët sesa Donald Trumpin

Publikuar

-

Nga

Nga Keith Naughton, “The Hill”

* Aforizma “armiku i armikut tim është miku”, mund t’i kushtojë shtrenjtë kandidatëve demokratë për president të SHBA-së. Dhe shembulli më i mire, janë kritikat e tyre ndaj sulmit amerikan me dron, që vrau komandantin ushtarak iranian Kasëm Sulejmani.

Ato sulme që dukej se ishin në anën e duhur të opinionit publik, tani po duken si katastrofike. Nuk është ndonjë sekret që votuesit demokratë e përçmojnë Donald Trumpin. Vlerësimi ndaj tij në mesin e demokratëve, ka mbetur i dobët (nën 10 për qind) që prej zgjedhjes së tij president. Sondazhi më i fundit i “The Economist”, thekson se Trump shihet pozitivisht nga vetëm 7 përqind e demokratëve.

Por amerikanët e urrejnë në shumicë Republikën Islamike të Iranit. Një sondazhi i Politico/Morning Consult, tregon se vetëm 4 për qind e amerikanëve e konsiderojnë Iranin si “mik” ose “aleat”. Ky nivel është i njëjtë tek demokratët dhe republikanët.

Irani shihet si një armik i hapur nga 69 për qind e amerikanëve (78 për qind e republikanëve; dhe 65 për qind e demokratëve).  “The Economist” raporton ndarje prej 7 përqind mes dilemës “mik ose aleat”, dhe 73 përqind “jo miqësor ose armik”, me dallime të papërfillshme midis partive politike.

Para lajmeve për rrëzimin e avionit ukrainas, publiku amerikan e aprovoi sulmin ndaj Sulejmanit, me 47 përqind pro dhe 40 për qind kundër, dhe me një ndarje tipike të demokratëve që kundërshtojnë Trumpin  (70 për qind) dhe republikanët që e favorizuan atë (85 për qind).

Gjithsesi, gjysma e publikut ndihej “më pak i sigurtë”, përfshirë shumicën e të pavarurve. Dhe kjo për shkak të pritshmërisë se lufta me Iranin kishte shumë gjasa që të shpërthente, një mendim që e ndanin shumica e republikanëve, demokratëve dhe të pavarurve (69 për qind).

Nëse kombinoni rrezikun e shtuar të një lufte të pritshme, me një kundërshtim konsensual ndaj më shumë konfliktev (61 për qind), dhe një ndjenjë të fortë të qytetarëve amerikane se SHBA-ja është e përfshirë në shumë konflikte (69 për qind), është e qartë se shqetësimi dhe kundërshtimi i sulmit, lidhet kryesisht me frikën nga përshkallëzimi i situatës.

Rezulton se Irani është po aq i frikësuar sa edhe ekandidatët demokratë, nga një Trump i paparashikueshëm. Unë pres që opinioni publik t’i kthehet sërish modelit të njohur të kundërshtimit të përgjithshëm të demokratëve ndaj Trumpit, përkrahjes së republikanëve, dhe miratimit nga të pavarurit, për sa kohë që rezultatet janë të kënaqshme.

LEXO EDHE:  Një copë ylli e bukur, s’do ta besoni sa ka ndryshuar Borëbardha

LEXO EDHE:  Gjermania 65-vjeçare sjell ne jete katernjake

Por për kandidatët presidencialë demokratikë, dëmi është bërë. Ata kundërshtuan veprimet e Trump, dhe u acaruan kur dolën sondazhet e para pas sulmit. Tani që histeria është zbehur-  dhe në fakt shpallja e Luftës së Tretë Botërore ishte thuajse histerike – demokratët duhet të përballen me pasojat negative të një sulmi më të madh ndaj Trumpit, sesa ndaj një regjimi represiv dhe të neveritshëm iranian.

Vetëm ish-zëvendëspresidenti Xho Bajden, e denoncoi fort Iranin. Dhe nuk është për t’u habitur, që ai ka një avantazh të madh ndaj rivalëve të tij në parti, në lidhje me qasjen ndaj sigurisë kombëtare:32 përqind e votuesve demokratë kanë besim tek Bajden, në krahasim me 20 përqind ndaj senatorit Berni Sanders, dhe vetëm 11 për qind ndaj senatores Elizabet Uorren.

Duhet të theksohet se administrata Trump, ia doli të përçojë si duhet mesazhin e saj, duke e kanalizuar në një debat nëse Sulejmani ishte apo jo një “kërcënim i menjëhershëm” për forcat amerikane në Lindjen e Mesme. Fakt është, se është qartazi e dokumentuar që Sulejmani ishte direkt përgjegjës për vdekjen e qindra amerikanëve, dhe nuk ekziston asnjë provë se ai do ta ndërpriste këtë veprimtari.

Dhe kjo gjë duhet të jetë e mjaftueshme, për të justifikuar një sulm parandalues ​​vdekjeprurës.

Kriza e Iranit, është një tjetër rast kur demokratët i dhanë Trumpit më shumë pikë në publik me sjelljen e tyre. Trumpi është dëmtuar nga procesi i fajësimit (impeachment). Qëkur Kongresi nisi hetimin e tij, opinioni publik e ka mbëhstetur në shumicë fajësimin.

Por ai konsideron si më të rëndësishme çështjet e tjera. Vendimi i spikeres së Kongresit Nensi Pelozi për ta zvarritur këtë procesin, që të përkojë me afrimin e fushatës presidenciale, ishte një gabim serioz. Qasja e gabuar e demokratëve ndaj sulmit mbi Sulejmanin, ashtu si edhe ndaj fajësimit, vetëm sa do ta ndihmojë Trumpin në aspektin politik./ Përshtatur nga CNA.al

LEXO TE PLOTE